.' a' , Volum i ireil! PRILL ...

.'
a'
,
Volum i ireil!
PRILL
1928
Nilmu,'>-6II
"
, ,
II
. "',"',0\\:
, .~
c,,
"
.
'i'
,
~. . .,:~
;.,';"
"
~,,;:
,T
"'
#
\\
'
"
.-";
"
'I.'
./.."
D'
'"
'
0'
rJ
"-',;~,'",,\\,,. 1
1' U
'
\\,:
,,'
..
","'.'
',','
",' R
,'
"
I'',' JA '"
,
"
'..},;
I
"
..
I
\\
"'"
'"
E '~PERK(jHESHME
,SHQiPETARE
,"
,
.
. ,
7.
"
,;
'.,
'Del
nje
"
I,.
,: -j
"
\\
"
III
.~ /
:)
~
,'<C
(
",
1"
.:
t,','
/
,
-"{
. .'.
, .
'
Y
.'
'1..-,
.;
"
"
'..
.. .'... ~
,
~..
'
-~~"
.(:' ~~
,". -'j.
_\\
;,
4;'~;
'~
.:.~.
MBAN:
~
~
? '~~ ',',
pJ,~~~.~j~~
"
,
'
'
,
,"
'II
'P~qbl~~nf1 ,'e SJ1qiP~'risdfnrjep?ndent~:
"
- 'iujt,a
!e ndmfet
Sh'qipeiare';d~~~t*~~'~
,
,: Malazesvet.
Veprat e Et~nvet'Jezuit~
ne Shqipi
1841-1928.
... UdhUar.et.\\,.'
"'-
. <e'~l!qj,:neShqlpiirigje,' n.e')unt: te'shiiellit
tt, 19-te: .::1"J)ibli?grafi,~'
\\~
.. Libra {e marra.
. . ,
,',
~
.o!
~D
., )1
~:' "I'
'-,.' .
.
\\
",'
'..
,
"'w
~~
't.
"
,'"
,.
, .
>,,,,.:~,"
--
..
. .~
.
"
,. >
,~.
...
~.
,
',i
'1'-.
"
-. .
"'~'
'".f ';"'0",..
'
.~
"'
' ~..,.,;.
n'-
"
,
, ,I
>',
4 .~.
.- \\.',
T'I ~,t\\N,£
;t:~~:
l.l BRA RIJ,A;;' L U ~O'
,
"
I'>,
1928.'
,
,
t.)o:
..'\\
,
;
,
....
,
:'\\11',
r;"""
J
,,'1:
"
'i
,.
",
.: r
,
"
'J
c
"
,.


:.',J'
.
;
_2.:
s
=-_,-,::--.;":',
',\\hi\\..L.:;:6,"".,~
"'...
~;i;~_~~~£~L:~-~:...';;'
DITURIJA:,
Pajtimi p~~ nj~mo~,:M.
1 gje; m~':;'\\e, ~d~ I:
,volumi,
10 franga
ar'per
t~kd6 ne,Stiqip~ri.
~
"
'.'
,
.
..'
,..
1
,",
,.",'0,
',;
..;:~,
"
",
;.;'~
',,!,'~'
.
.j
"
-', - -
"""', '.
Jashte
Shqiperise,'
p~r clletfd6 -v~nt, ,pajtimi." eshte 2 ')1'
",
,
...,:"
v
h
,
,
dollare
a '
...'
".'
.
mertk'e~,
I
"
.
"
"
',,'
.,."
,
.
"'.,'
'"
,j'
11,'
'~:.'
Per "trUR.i~",-~fs!~,or:,'
'~esu.es
"d~,e"'nka~esJt, ,~p~jtimt'-~sht{, I
.
,
I
7 fr.
ar.-=.
. '
.,
'r",
~>"
,"~
.~
'
, -
l'
paj~i'me,t
ge~g~fi~~e
;~Sfii,G,'~~~~'ke.,b~r~"~O'~O~ija;~'
'i':;'
.~;
!
'
. '-
" ' I
"
'-
,
-
1
''ZoteTinjte,q'e
rid~roine'adre'sen:
jan~'{e 'Iut!.!r~
tena shenojne, j
'I:'
;ba~!ike;~;drejiimfn
e.'~i, 'e'dh~ te vietrin.,',
\\'
'.I,:
>,~
:..
(
""~:,,,
:.~:
./;.
.::
::::-L~-
,\\
).
,(
'>'
1.
~';'
't'.>:: j'
~'"
'.'
"
,"
I':
,"..
Me "Q~n~"s~ reyis,ta ionl(~ihete ,'ne po~te me,regulirzoterio}re,'
,'.
!
.,
,.",,:',
q}(n:uk"e',ma'rrin,
tane:t~
lutufje' 't~ bejhe
an~ime' -n,e~''dr~i18.ri e;'
o
.
!'
,
",','postavet'
n~ v@nt-ku(gjenden~
',".;,'
;:;
'~,
,!
.~.
",.
'.,
'-',;,~
.',
.:'"
x
':""'_>-*";1"".
,',e,"c'
'['c
<
'.,
..'
'.
-"-voruriii.~iwt~i.,,"Dituri§~'"
S,el'ariik'~l'909,'
i60..f~q,e;~m'e'fi>:\\
','
.t ,~::,
r
'.i
'gura",~hi'tei'~,>f~~ng~;,..4?:m~,
p;vsie.f~.,
[)"';;.,,
.,'\\
.
~.'
-j
\\:
;~"~:;:,#
"
\\~ 1;;~Y~kU§~i~~~~1~i~~tt}~B~~27, 4~9~~:'~:"'~:~~:b~~~,~,:t~;.f:!~,'
'~
.
r...
,u
:., .t..
~\\:~,
j.-;:.t",,-:;/:.~:..
;
-,-"
\\
'-"''''-'
~"'''''~''
"':
'~.-i
.,'f~-","-:'~
'1',.,:>-)
ttf~ne,e
'<"'-
d!Je.~p~~,tq.i'pi,q'" ar~~m'b):.'
.
~.:
v..
,<./
""",~,
'~,
,',
:' <;,~j6r i.', t~r
'
~'.i' ' ". '
.
.
.!;;-.
~
..,~ ;{;"-
'"
.
.
::'
'",,'
.
.
'\\1""( '.- ~:
."-.
.
.
1
'{.
.
'f
.-''1-
>!"'"
.t;'.l~'I6;>pga t.Jran'ga
I-
..;'.'(
'- ";;-NumeF,et Ldhe'3: J~:'IJit,un
"
.
~7dry~ ~O'sa,nirO]\\ eo~f;~($\\~$P'
.~,
,:'"~~if!~: '~;~:i~~:
\\ .. {' ..:
,
"
,~'
LrBRARIJ~,
l'UMO
;":~J:ND.0i'
'mb~'ri~~~jilh~~.," ','
:(
>~JJbrate shqip Ie shty'pura prei Arsitn.it,
'prej
Je~ultevet dhe Fran'~js~,"-
.~"
:
,
'.."
...
.
.
..
..
~.'
Ibln'~,vet ne Shkodre,
si e"dhe at6 te botuara
ne Kor~e, n'e T1rarte',~'
:::.
"
f
,
~'l S~fj~, n~' B lk'uresht, 'n' Amerike' 0~ .'
,\\,:,
"",,;k,"
,;...,.;;.
I'
-
",..(~,>,", ;:"N,e,;),brarit t~ne kemi pra'pe 'Ili~ Atok te math
libr'~,s,h~:fr,~n:-,
, . ~ii'sh~;~per shkollate, per t~ ine.s.ua.re?gfuh~n, fIC\\I~re,$rainatil<~~.>
~ ., ,:.~S:l1eno.j me ketu;';
I
.'
. ,'.
"
','
,.",
"0'"
AF~~~~l,~'~,Ve'pr,art1a~ife "me Shqip~rjn~,
prej' '~ut6re5h',te' li'nj ~.he"
,':'
:,w:;xi~~q~<.:':.,
,""
.:',1"
f '... ~.."
."f
<.,
.~.
-, '.
c;.
"'I'
"
><r~;":~~.:;~~3Y:epnit"e
shkritntarevtt>ldasii<e'{e
F!~lUcesa,:,,:<:?.pnfe.iI1e,.
,
..'
I-,
ot
:"
:
!
R
I'3-;"
:"~~':t;;Kr:i1~:
~
I"=t"" <.' .~'
',,(!cl;p~e~.j~w):er~,.
M
""
,.
"
onlalgne,.
V 17
',0/:"""
~"{"~-"~~:"""':"";>';'
o,lalr~,
0
-
.'
"'-
"-:
-
~J,,'
..::.
,."",,-.
I
,';,
''".''
"
,i~~;:.";,:~,,,;:~J;;:LteH!~!;'.
ere:'
Balz'z.t,
Aiatole'?:F:Jan~e';;~9~~
'-d~'1~'~.u'-\\
I,'..,
':':
. pa~siCJ,~,t1P:~li,p:?,~r,get,'~I?'honse,
D~l,Id~t.,.;'i.'
,:"
", ~:'
,,:',
. '\\~
"
Kemh~aiJ~~nI~"~eri te madh,e:Jlbrash,rte' gjt{he e'ngleze, Ita'.' '\\
"
liane, gjermarfe;i~'{;};f~"i'~..'
< ,;
< '.t'-
"
~:',
...~,
~.,
.
~~~~~':;,~;~~d;~'
"
'::,~ ,'J~::~~~~~~:~~i~:,:~~ .:~ ,,\\,
-;:'~
'10
;'
:f'.-!"
t,
~ ..t"t.
";f!i
~,~
""
-.ii,
>:~'
,.,,'
-'l"
.~
'."
'0
..'"
...,
J. ,,'"
...
~
"
','
~
-"
"c.'''''


DITURIJA
E
PERKOHESHME
SHQIPETARE
Del
llje
here
lle
muaj
Volum i trete
PRILL
1928
Numur 6
Problemet
e Shqiperise
independente
(Shkruare pas kujtimcvct pcrsonalc)
Me independencen e saj Shqiperija u-gjend
perpara
problemeve
me tc rcnde dhe me te veshtiri> qe munt te takoje nje komb. Ngush-
tesf e kufivet, pakica e numurit, ne vent qe te lehtesonin
situaten,
e
benin dishprimfsht akoma me te komplikuare.
Nga haosi i nje mbledhje
fisesh duhesh nxjere nje komb dhe
Ilje Shtet. Me brumcn amorf te popuIlsivet te vogla, ishte per te bere
nje kristalizim i reguIlte, ne kondita tepre te pavolitshme, perpara cir-
konstencavet te krijuara prej nje lufte se egre.
.
Tridhjet e pese vjet para se te bu()tnje luiza balkanike, me Sh'o-
qerin e StamboIlit dhe me Lidhjen e Prizrendit, ishte bere nisja e nje
pritmi per Shqiperine, te ndryshme prej jetese qe ishte
rrojture gjer
me atehere. Levizja dhe zgjimi kombiar -
c;faqureprej tronditjese qe
soIli lufta ruso-tyrke, me traktatin e Shent Steranit, dhe kongresit. te
Berlinit -
po e vinte Shqiperine perpara realitetevet te rrojtjese, duke
i deftyere gjithe rrezikun qe i ishte ngrehure ne funt ie asaj gremine
qe gjendesh:
pa nje shvilJim kombesije, pa forcene morale
qe pieH
bashkjmi, pa te drejien e pranuare prej boies' se qyteteruare kur sheh
nje sl1viiIim dhe nje ku1ture, pa konsakrimin
e kesaj se drejie
prej
perpiekjevet, dhe me tepr' akoma prej gjakut qe derth nje popuIl; du-
ke mos pasur as nje nga
keta tituj,
Shqiperija
ndodhesh ne rre-
zik te konsiderohesh
e identifikuare me Tyrqine,
solidare
me te, e
humbure ne trupin e saj, dhe keshtti e destinuare
te copetohete
ba-
shke me te, kur te vinte likuidimi definitif i te selllurit, fundi qe po
pritesh prej afero nje shekeIli.
.
.
I njohure jo dot me tepre se gjysme shekeIli e tehti si nje po-
pulI me vetehe, me nje gjuhe dhe race te tijne, si nje prej vendesvet


lJITUI{I.)A
:'\\ r
fi
me te vjetre te Ba!kanise dhe te Europese, Shqipetari akoma s' kishte
fituare tituj dhe tc drejta kombesije;
askush nuke mejtohesh
t3 kon-
sideronte si nje shok, makar te voglc, po me te drejta
barase,
njf:
shok ekzistenea e te eilit duhet respektuarc, ose, tC pakcn, toJeruare.
Ne shkreptimc te furtuncs, popul1i e l\\UpCioj ku gjendesh
dhe
~e duhesh bere: Bashke me protestimet kundre copetimit -
eopeiim
i pieseshme qe dukesh fort i math atehere -
protestim qe kishte per
qeliim te vere ne evidence dallimin e te dy <;eshtjevet, asaj se Tyr-
gise dhe asaj se Shqiperise, te nda!oje nderlikimin e lmerrshme,
ba-
shke me at6 perpiekje, themi, po fillonte eohe nje punim i brende:-.h-
me, ne trup te individevet dhe te kombit, nje elaborim i frymese, per
lindjen e nje brumi te ri, te ama1Jgamuare ne bashkesf
dhe
njesf H:
aspiratavet, me nje qok ne veprimet e ve<;ante dhe kolektif. Ne qofte
se memoranda
e dhene
fuqivet te medha dhe lufta ne Koshara,
afre Ka<;anikut, jane dy manifestime politike me nje importence krye-
sore -
njeri pcrkundrejt shoqeris' se Shtetevet europiane, tjatri balJi.:
pushtetese qe sunonte token arberore -
m' ane tjatre abetareja e shty-
pure ne Stambo1J, me te nje qint e tridhjete faqel dhe te katre ncne-
shkrimete, eshte nje eveniment qe vitet dhe sheke1Jet do t'i
rrefejnc
rendesin' e vertete, importencen e madhe te asaj nisjeje, <;e roJ ka
Jojtur ay filJim.
Perpara Europese Shqipetari revendikonte te drejten e rrojtjese,
te drejtene qe te konsiderohet'
edhe ay si nje komb dhe kombesf me
vetehe, me nje karakter te caktuare; nga Tyrqija Shqipetaret kerkonin
respektimin e te drejtavet te tyre per shvillimin
kombiar,
ne. kufilt:.'
etnografike le Shqiperise, te mos konfondohen me tokate dhe
popujt
mbi te ciJet formulonin pretendime fqinjet balkanike;
po, edlle yeW
prej Shqipetarevet kerkohesh qe, jo velem t3 ndjejne te drejten
e si;
drejtese, po edhe te marrin <;do mase qe duhete per te bere le du-
keshme rrojtjen e kombit, ekzistencen e kombesise, te ndjejne resp6n-
sabilitetin qe 11takonte me detyren ere,
perpara personavet dhe ko-
lektivitetit.
.
Shqipetarisma fiJloj qe nga ajo dite te behete
nje fare fe, njc
besim, jo individuaJ, si me thane i posa~me per <;do fis, po nje fe c
perbashket, nje fe e vetem, ose me mir' akoma feja: njeres
qe s' ki-
shin
pare kurre shoku
shokne, te pa njohure dhe te pa degjuarc
gjer die, gjenin nje Jithke dhe nje velJazerfm ne fene dhe besimin
c
ri, zbulonin se ishin adepte dhe konfrere, me mire te themi
vllezre,
me kuptimin qe ka fjala ne disa shoqeri fetaro-poJitiko-shoqerore, dhc
aqe me tepr' akoma sa, persekutimet e ardhure prej kundreshtarevet te
koaJizuare, i shtrengonin t3 mbajne te pshehte kete beseJidhje.


Nr. 6
DITUH1.JA
Faq,'
201
Per te kupetuare bashldmin te heshteshme qe kishin
kunc1resh-
. tarete ideS2 shqipetare, ;min te kujtojme konditat e lindjese ie kesaj
ideje: lakmimet e popujvet fqinje per tokene shqipetare, te gjithe po-
pujvet, tre Shqeh, ne veri dhe ne ]indje, dhe greku ne juge,
deshira
e pushtetavet te medha te realizojne ~gjanimin e Shtetevet te vegje]
me damin tene, qe na konsideronin si eopet misb te Tyrqise, te nje-
riut te semure. M' ane tjatre pazotesi
e sunimtarit
legal, e Tyrqise,
dobetuare dhe regjwHe, per te mprojture vetehene dhe neve. Ne pa-
: rim do it pandehe njerill se, i zoti i vendit
prej drejtit te zaptimit
dhe ne, do te ishim it lidhure me ,*
te vetem inieres,
sikur qeveri
.;2 StamboJIit te ishte e zonja te shihte dhe te kupetonte intereset e
saj, kur se, ne reaJitet, njerezit e shtetit mbi Bosforin
qene fare in-
j kompetente ne <;eshtje politike, £anatike dhe intolerente: donin me
, mire nje katastrofe se sa zgjimin e nje nasionalisme qe inteligjenea e
.
tyre s' e kupetonte dot. Keshtu qe, balkaniket gjetne nje aleat ne Tyr-
qija, kur ishte fjala per popul1in dhe trua11in e Adrjatikut.
Pregatitjadonte
kohe dhe perpiekje te mMha; k1she te bcsh me
.
tradita konservatore, me ide rebele, me zakone reaksionare, me iner-
.
sine qe paraqit grumbuJli, 'citet e ka!uare, te vdekuret e shkuarc. Me
nj' ane kishim pra punimin cliie gatimin e brendeshme;
m' at' ane an-
tipatinc dhe hostilitetin e sunimtarit;
dbe, nga ana tjatre
kisbim
nje
detyre me imediate, problemen e raeese, e voglesuare,
e pakesuare
.
prej trubuJJimevet permanente, dhe me tepr' akoma prej sherbimit ush-
tarak dbe menyren me te cden aplikohesh I. Mezi, qe pake vjet e te-
hu, kishte fjl1uare rac'a te mane
nje zgjerim, te behete
prap' e zonja
e kufivet etnografike, te hyje ne pronje, dhe te jipete
pas nje pune
pel10re2,
Ne keto kondita Shqipetari ishte j shtrengnare, kishte detyren te
mejtoje: ne ishte me mire te duroj' akoma ea kohe zgjedhen e shkL-
teru,He te nje dominate se dobesuare,
dhe te drejtoje gjitbe
fuqine
dhe vjtalitetin e tij per te siguruare pritmin e raeese, per te ndaluare
su]min e Shqehvet dhe te Grekevet, a po ne dubesh te hum base d1:-
,
rimin kundre dominonjesit pese here shekullor? Nga ky dilem i tmerr-
shme edbe hezitimet e patriotevet:
e shihnin
se, rrezimi i Tyrqi:;e
1
Autori i k~tyre radheve
ka par!', me 1906, ne Manastir,
taborin
e Elba-
sanit qe po kthehesh
nga Jemeni:
n~a shtateqint
veta klshin mbeture_nje
qint e
njezet, ber!' nje fare hie njeriu, teverdhure,
vetem me cipen dhe eshtrate.
,
2
Fushate
qe raca jone is:,te shtrenguare
t'i zbrasrJje perpara
sulmtarevt"t
'Ie
huaj, ne Manastir,
ne ShkHp, nc Janine, kishin
fil!uarc
Ie
marrin
gjyre
dhe
. :karakter shqipetar.


Faqt>
204
DITURI.JA
~r
6'
--
muntte te sieIIe me vetehe fatkeqesin' e Shqiperise, copetimin e tokes"
arbenore. Dhe ne mes te dy udhevetpreferohesh
-
te paken ne teo-
ri -
shtegu i pare: pake durim akoma, qe te forcohete ndergjegja, te
marre fuqi i rilinduri, te fitohete nje e drejte perpara opinionit te per-
boteshme. Qe nje menyre punimi per te fituare qint per qint, te mos.
Jozim fatin e kombit me nje zar.
Regjimi qe u-prokJamua me aqe buje ne korrik te motit 1908 e.
pruri ~eshtjene shqipetare ne nje shkaIIe me akute, e beri me te gja-
lIe problemin e kombit tene: a duhesh nje lufte e ~elure kundre do-
minatorit te huaj, nje shkeputje e krejte, pa Ie te dale ku te dale, a,
po nje perpiekje e brendeshme, per nje fuqi intrenseke,
per koheren-
cen e mo!ekulevet qe i quajme individ dhe njeres. Pyetja qe e tmerr-
shme: alternatifa e pare kishte terheqjen e aventurese, e nje luftimi te'
rebte, ashtti si e ka dashur' Arbereshi. Vepra e dyte ishte mbase
me
peIIore, po edhe me e rende; pemet e saj do te ishin me te duru~h-
me, po edhe Iypte nje bashkepunim, makar per ca kohe, me autorite-
tet e njohure, nje fare paqe, bese provizore, kur se menyra e pare pa-
rashihte nje kolaborim me ba!kaniket,
me atf, qe lakmonin
truallin
dhe gjakun arteror. E para donte kohe, vuiInet, organizim,
disipline,.
edukate kombiare, nje patriotisme inteligjente, ,* politike te mature,
me fuqi mbi vetehene tene. E dyta Iypte buje dhe zhurm.
Tek gjendeshim nermiet dy udheve, tek perpiqeshim
here
me
vetehene t' ene, here me sieIIjete verberore dhe fanatike te Tyrqvet te'
Rinj, here edhe me pritat e ngrehura prej fqinjeveF,
kercelJima e luf-
tese balkanike i dha zjarin barutit. Lufta po ngjante bash kur nje suk-
ses, qofte dhe i pjesshme,
ishte fituare
mbi Tyrqine,
kur
qeveri e
-'StamboIIit po ulesh
perpara
kerkesavet
nacionale
te
Shqipetarevet.
Edhe lufta balkanike kerciste per it ndaluare kete realizim te revendi-
kimevet te Shqiperise. Ne ate zjar, si edhe kurdohere qe flakeron shte-
pija, duhesh te shpetonim ~e t'ish e mundure.
Independenca jone na gjente perpara nje faktori te vetem,
nje.
ndalim qe kishte zene vendin e te trevet te meparshme: tani me s' be-
hesh fjale as prej dominatorit te Bosforit qe nuke perfaqesohesh
prej
nonje fuqije, as edhe prej vepres' se brendeshme te Shqipetarevet, te ci-
Jet rreziku i befte po i bashkonte ne nje te vetem aspirate: Shpetimi,
ne independence. Po, mbetesh faktori i trete, i tmerruare tani qe kish-
te ndihmen e armevet dhe te ushterivet: ambicioni pa mase
i fqinj-
,. U-provua se fqinjet punonin me nje sistem dhe metodE', duke ndiekUJc'
qeIlimin,
ashtu si e deshmon
bashkepunimi
dhe
bashkimi
i Grekevet
kundrc'
Shqipetarevet,
dhe paqa e miqesija
fallshe
qe Malizi diti te bjere me
Malsorct..


Nr. 6
DITURIJA
faqp- 205
'vet tane, tt atyre qe kishin marr' armet ne emre te njerezise dhe te
,drejtesise, per te shpetuare te roberuarit dhe qe tani
donin te apli-
kojne keta parime
te bukure duke
eopetuare,
roberuare,
shkretuare
Shqiperine, kryengritjet e se eilese kundre Tyrqise u kishin lehtesuare
,dhe siguruare
arritjen e qellimit :;:.
Ne mendjet te aliatevet balkanike nuk' kishte zene vend ide e te
,drejtavet shqipetare:
ne mes te tyre nuke parashihesh
tolerimi
i nje
: kombi,
i nje Shteti
shqipetar.
Ishte
mohimi
komplekt,
pa pergjigje.
;Edhe me tepre se nje fuqi e madhe, te paken dy, Rusija eariste me
,aliaten e saj, favor!zonin qellirnet e Shqeho-Grekevet.
Qeverija provizore e Vlorese qe ne fillese u-gjend perpara nje te
'vetemi problem:
ay i kufivet, shpetimi
i tokese
prej ushterivet
tt
Ehuaja. <::eshtja e Tyrqise me nuke preokuponte njeri; kereellimat e to-
,pavet bul1gare mbi vijen e mprojtjese te <::atallxhese, me nuke
linin
,asnje dyshim per ~keputjene definitife 'te ~do marredhenejeje ndermiet
iBosfori dhe Adriatiku, keshtLi qe, edhe kush kishte shpresuare nje for-,
.cim te kombesise shqipetare dhe te shqipetarismese
me fitimin e Tyr-
o qise
dhe mundjen e fqinjevet lakmimtare, tani po e shihte
realitetin
:fata1. Mbetesh vetem brenga e tokese,
e trua1Jit arberesh,
i shkelure
;.prej ushterivet serbe qe po perparonin
pa gjeture
ndaJim, dhe po
unjeshin ne zal1 te detit. Te dy luftaret e tjere kishin gjeture nga nje
rpengim ne Shkodre dhe ne Janine, dhe, perpara rrezikut fare t' afrem,
',yete Shqipetari, pas zakonit te tij dhe instinktit,
mbante nje qetesi,
:pa no njesforeim.
Shqiperija e lire kufizohesh nga veriu me Fierin
dhe MalJakas-
'hen, ndehesh ne Jindje gjer ne Berat dhe nga juga mezi zgjatesh gjer
'ne Gjinokastre. ,Shkodra qe rrethuare, pa komunikim me boten e jasht-
me. Janina. i bente balle ushterise
greke,
me nje ushteri te prishure
'1yrke, nje pjese e saj e mbledhure prej mbeturinavet te ushierivet
te
Kosove.se dhe te Makedonise, e gjendure keq per munieion dhe ush-
.qim. Kfo situat e jugese zgjoj pyetjene:
a duhesh
ndihmuare
ushte-
rija tyrke ne Janine dhe t'i behesh bal1e Greqise me ~do menyre
qe
;te ishte,a
po, duke besuare fatin e saj ne duart e fuqivet te medha,
.Shqiperija Guhesh te ruante njeneutraJitet
strikt, te mos dukete se ka
lufte me ndoke, se luft6n me fqinjen e saj te jugese?
Teza e pare nisesh prej pikepamjese
se, ~e vise te shpetonin
Iprej shkeljes'se
balkanikevet, nga trupi i tokese shqiptare, nuke munt
...
Shi koni. L' Alliance balkanique,
prej
Gechoff,
dhe
raportin
e anketese
.;.Carnegie.


F'aQe 201)
DITUR:.IA
Nr. 6.-
---
ve~ so: t'i mbeteshin Shqiperise. Fuqi e Tyrqise
duhesh
ndihmuare,.
me gene se rezultati do te ishte, jo per Tyrqine, po per Shqiperine.-
Nje tjatre pike, dhe jo me pake me rendesi e argumentavet
te tyre,
ishte kjo: Shqipetaret duhet te kupetojne se kane per detyre te mproj-.
ne dben e tyre; te bejne therori per te mprojturit e tij, te luftojne, te
vritene, te perpiqene qe te ndjejne te drejtene,
detyrene
perkundrejt
memedheut. Pm, nje therori, edhe e dishpruare te ishte, do te kishte
fitimin e saj moral: ishte nje lis qe po mbillesh ne shprese per l' ar-
thmene.
Teza e dyte pretendonte se Shqiperija, sa po e Iindure dhe pa
mjete mprojtjeje, nuke mllntte pa rrezik te rrdehete
sikur merr pjese--
ne 111ftenme balkaniket. Fuqi e saj ishte dhe duhet te jete neutrali-
teti. Mbi kete parim qe shtrenguare te mbeshtetesh
qeveri e re kur-
8reket kishin bere tentative te ~karkojne ne Himare, ose diten qe nje-
vapor grek kishte ardhure perpara Vlorese dhe qelIlIare me top.. S' ki- -
shte dyshim se qeverija, dhe me tepr' akoma kryetari i saj, prieronte
nga kjo an' e dyte, e cila, ne mos ishte fare pas idealit te patriotis-.
mese, kishte, se paku, meritin te jete diplomatike
dhe kerkonte
nje-
sforcim me te paket, pra mbante me vetehe edhe nje aparellci! (nuke-
them reaIitet) sigurimi.
Edhe, sa do qe, miturise dhe pafuqijesise
u pelqen
me tepre-
inaktiviteti, prape u-be nje sforcfm per te interesuare
batajonete shqi-
petare ne mprojtjen e Janinese, ne perseverence dhe therori patriotike..
Mjerisht gjendja psikologjike (e cila i shtynte shume njeres te besojne-
se proklamimi i independencese e lironte dhe e ~karkonte Shqipetarin,
prej ~do pergjegjesije) u-kornpIiklla edhe me nje veshtiresi krejt ma-
teria!e, mllngesa e ushqimit, dhe shkaketoj nje dezertim me tufe, de-
zertim nga me te pikellushmet, i vazhduare prej nje mesyjtjeje te ush-
terivet armike, nje shkelje te tokese. Nuke rnundim ketti te mos kuj--
tojme me nje lavdi te maJIengjyshrne te posa~me taborin e Gjinokas-
trese qe, duke kupetllare detyren e tij perkllndrejt mernedheut, fIamu-
rit dhe Shtetit, u-be prape gat! te veje ne IIogoret e Janinese
t'i
vere-
krahrorin obuzevet dhe mitralozit, dhe, ne qofte se ky veudirn i tyre-
mbeti pa zbatirn praktik, faji esht' i fatit qe plotesoj rrenejen
e Jani-.
nese.
Te mbeture, ose me mire, ie Iindure pa tug! per rnprojtjen e tra--
shegimit te stergjyshevet, Shqipetarevet
s' u paraqitesh ve~ se -fuqi e-
drejtesise :- ishin te shtrenguare qe te vene gjithe
shpresen e tyre
ne.
gjykatoreja qe u tfaqesh neue formen e Konferences te Ambasadore-
vet, ne Londrt'. Kriza e arriture ne nje forme akute, rreziku immediaL'
me gjithe te keqijat -e luftarevet balkanike, na shtrengonin qe te ngre;:-


:-11. 6.
DlTUl{IJA
Faqe
207
.-----
--
-
me duart drejt te medhenjvet qe rrinin rreth tryezese diplomatike. Pa-
dyshim eshte nje fatkeqesi e madhe per nje popull te vere gjithe be-
simin e tij ke nje i huaj, te prese shpetimin
e tij prej nje dore se
trete. Gjendeshim lark atyre luftimeve -
qofshin
dhe
me therori e
deshprim, me mir' akoma, bash prej atyre perleshjeve te pergjakta -
ne te cilat zgjuhete dhe mprehete
ndergjegja kombiare, ata rreziqe te
perbashket qe ngurosin
njesine, forcojne karakterin
dhe mberthejne
solidartetin. Cirkonstencat ne te cilat ishte shpejtllar !indja e Shtetit te
ri, kriza e flakeruar qe s'e linte k shohe gjekllnt no njc ndihmc
te
brendeshme, po ngjallte nje mentalitet te regretushme, ay e «he per
hese», e «provizorese», e shpresimit vetem prej
«Europesc»,
qe s' u-
beme vetc, po na bene te tjerete, besim, pa dyshim,
jo i pershtatun
realitetit, t~ ati fakti qe deshmonte per nje perpiekje
me teper
se tri
here dhjetvje<;are, po edhe me komod, me me pake mundime. Ne keto
kondita, dhe diten qe nje vapor grek perpiqesh te priste kablon
tele-
grafik te Vlorese (te vetemin mjet komunikimi
me boten e jashtme)
u-derguan revendikimet delegatevet qe ishin emeruar pcr te mprojture
Ie drejtat' e Shqiperise: kufit e Shqiperise ne truallin etnografik; inde-
pendenca e plote e Sbtetit te ri.
Revendikimet e formuluare ne ate telegraf ishin njc program per
politi ken e ndjekure prej Shqiperise, njc program,
plotesimi i te cilit,
vertet dependonte prej fuqise dheqejfit
te tjerevet.
Ne oret kur po
shkrojme ket6 radhe procesverbalet e Konferences' se Londrese akoma
s' jane botuare qc te dijme faqen e brcndeshme
te politikese
e loj-
ture
prej te dy pale Shteteve. Po, s'duhet
te ketc njeriu nje imazhi-
nate te madhe per te kupetuare ~e, mamite qe kryesonin Jindjen tene
kishin kujdese fare te kundrete, dhe jo kurdohere konform me gjalli-
min e foshnjese. ",
'
Ne qofte se ne <;cshtjene tokesore,
ajo e kufivet, Shqiperi
e re
ishte fare e pafuqishme dhe zgidhja e saj dependonte
prej vullnetit
dhe interesavet tc fllqivet te medha, mbi piken e statutit te Shtetit te
ri munf tt thtihete se deshira e vete Shqipetarevet nuke
qe fare pef
l' u-neglizhuare.' Opinioni ishte i theksuare ni~ Vlore: Ilje mbret i huaj;
as komisar i fl1qivet te medha, as nje princ nene suzeranitetin otoman,
as edhe nje Sl1veran mys!iman. Kjo pik' e fundit s'ishte
per t' u-ha-
ruare; meritonte nje verejtje: Zihjete dhe 11lftimet nermiet
Shqipetare
dhe Tyrqvet, qene nje konf1ikt nermiet orienti dhe oksidenti. Autorite-
tet e Stambollit donin te na orientalezojne me fene, me konviksionet
politike, me shkronjat e tyre, dhe ne kundreqendronim,
se e njihnim
Shikoni per disa pika, artikuilin
e zotit Alfred Rappaport,
faqe 178
*


F'aqc 208
DITVRIJA
~r
6.
'Cles' kishim gje te perbashket me Orientin; pa diture,
dhe instinkte-
risht, e ndienim vetehen tene te ndare prej Tyrqvet, nje race te Oksi-
dentit. Nuke muntnim te kemi nje mentalitet ne kundreshtim me pari-
min e raeese. Nuke qe e mundure per Shtetin e ri qe shkeputte C;do
marredhaneje me Orientin dhe sunimin e nje mbreierije orientale,
te
pranonte kandidatuI:en e nje prinei mysliman dhe oriental: do te ishte.
mohimi i vullnetit te perparimit, i deshirese te behemi nje faktor ner-
miet te kombevet dhe Shtetevet te Balkanit, ie asaj pjese te Europese.
Ata te J\\onfereneese, ne eshte se rane Jehtazi ne godi per kontrolin
nerkombiar dhe ofieeret e huaj te gjindarmerise, hoqne mjaft veshtiresi
per te zgjedhure nje suveran: kandidatura e prineit Wilhelm de Wied
n-pranua me gezim prej Shqipetarevet,
dhe fuqit e medha
dukeshin
--
ne aparenee -
te bashketa ne kete zgjedhje, ter duke pasure
pshehtazi dhe nga nje kandidat te dyte te tyre.
Nje breng' e madhe, nga ana tjatre, i kishte dale
Shqiperise si
nje lunge e helmuare:
ne qofte se rreneja e Janinese kishte pasure per
konsekvenee perparimin e Grekevet gjer ne Logora, Gurin e Ylynecit
dhe Guri i Prere, ajo e Shkodrese u-vazhdua
prej lirimit te nje pjese
se Shqiperise nga ushterite serbe dhe malazeze. -Mjerisht, gezimi i li-
rimit do te shperbJehesh fort hidhurc me personen e Esadit. Ky njeri
u-be foleja drejt se eilese rodhe gjithe c;enunt te kishte te keqe ne Shqi-
peri: tratheti,
konservatisrne,
ambieion,
lakmim,
neqeseri,
shpage,
frike prej dritese dhe se mirese. Esadi, per te eilin fJitesh nje marre-
veshje me Shqehte fqinje sa pa rrene fare mire Shkodra, u-beqendra
e gjith atyreve qe ndiqnin nje qelIim kundre Shqiperise.
Fuqija e tij
i vinte aqe prej shokevet te brendeshme, sa edhe prej relaeionevet ie
jashtme:
mbi intrigat qe kishte lidhure me Serbine
dhe Malin e Zi,
pa vonuare shume u-shtuane dhe
marredhanejet
me Greqine.
Edhe
kjo fuqi nefaste u-instalua ne Tirane, duke krijuare nje reaksion,
me
emre «Qeveri e Shqiperis'se
rnc:sme». Ne keto kondita, dhe si kishte
vene pak regull ne punet Komisioni i Kontrolit. dhe ofieeret Holan-
-deze te gjindarmerise, arriti ne Durres prine Wiedi, me titullin
mbret
Wlihel m i pare.
Ardhja e mbretit e normaIesonte pake gjendjen' e Shqiperise, ~:2-
doqe shtate marsi nuk' e fiku esadismen, edhe ne ja pakesoj
fuqin' e
kryetarit te saj. Po, ajo qe duhesh regulluare,
veshtiresi e madhe
qe
duhesh
prapsure, ishte lirimi i kufirit te Shqiperise:
Konferenea e
Londrese kishte vendosure qe, kaza e Kor<;ese gjer ne hunda
e Sti-
lose dhe nisija Sazan, do t'i mbetene Shqiperise;
sa per vendin ner-
miet ketyre pikave ekstreme, do ie eaktohesh
ne vent, gje qe e beri


.
Nr.6.
IJI'l'lJIUJA
Fagc 209
nje komision mikst, duke vajturc ne at6 krahina, duke kotlstatuare ka-
rakterin shqipetar te popullsise, dhe duke ngrehure vijen e kufise ne
ate akt te emeruar Protokol i Firenecse.
Te dy provineat e jugcse gjendeshin ne dore te Greqise. Serbija
'dhe MaJ'i Zi, perpara atitudese energjike te Austrise, ishin shtrcnguare
k lirojne vendet' e njohure Shqiperise.
Per Greqine
s'dilte
no nje
pushtete te mirrte nje pozite energjike. Situata poiitike enkurajoj Gre-
qine, passi lega!isht e kishie humbure te drejten e 'okupimit tc kra-
hinavet jugore, ie pcrdornje nje dredhi duke krijuar' organizaten e pshe-
hure qe morri tituillin Autonomi e Epirit, me ushtare,
ofieere, burra
Shtetl, arme dhe munieione tc Greqise zyrtare.
Ne qofte se qevc:rija zyrtare e Athlnese nuke mirrte dhe s' ku-
xonte te mirrte nje pozite <;iltazi ne kundreshtim me vendi met e Kon-
ferenees'se Londrese, krijesa
okulte e saj, Autonomija,
pandehte
se
ishte e lire te marre masa kriminale.
Nje bu<;:itjee fanatismese greke,
11e vere te motit 1914, u-Ehokerua prej nje furije destruktife, e ndere
mbi gjithe katundet e te dy provineavet
prospere
Kor<;:e dhe Gjino-
kastre, ku, pla<;:kitjadhe djegja e afer6 treqint katundeve te lulezuare,
shkaketoj eksodin e me tepre se njeqint e ea mlje frymave, prej te eilavet
'nje shumice do te gjente nje vdekje mizerable ne malaria te Vloresc,
dhe nje pjese, jo me pak' e madhe, do te shtrengohesh te kerkoje nje
strehe duke ikure ne dhe it huaj.
Ne kohet qe kjo tablo e zeze po vizitohesh ne shekell
te nje-
z~tte, nje skene jo me pake <;:uditerisht dramatike, po shvi1lohesh ne
Shqiperi te mesme: Esadisma morri trup
dhe forme nene' nje trini
.apokaliptike:
Esad Topotani, myfti Musa, Qazimi,
Haxhi
Qamili tre
krere te nje hidre qe perfytyronin ambieionin, trathetine dhe lakmimin,
fanatismen e verbre dhe ignorante nene' masken e fese, marrezine bru-
tale, jo ne figure Jiterare, po reale, Qamili,
nje katundar
nga Sharri
me qene se kishte ndenjurc
ne hekura si i prishure
mentsh.
Edhe
keshtu ne'. ate mot Shqiperija u-be deshmonjese e nje sendi te pa pare
gjer atehere: Agjentet e Greqise dhe e Patrikanese te lidhure ngushte
me «fetarin» Musa Qazim;
njerezit
qe pretendonin
se luftonin
per
dill dhe daviet te bashkePllnOjne me <;:etat destruktore
greke;
Esadi
.dhe .partizanet e tij te «Sadai MII-Jetit» te behene. veg!a te Shqehvet
dhe Grekevet.
Po, nje pjese e esadismese,
fytyrate me shtazore te saj, at6 qe
iinallguruane bolshevismene ne Shqiperi medjegje,
pla<;:kitje dhe rre-
nime, tre vjet me pare se sa te bu<;:asebolshevisma ne Rusi, partija ~
Haxhi
Qamilit
dhe e Musa Qazimit,
ktheu
armete
edhe kundre.
kry~-


Fqe 210
DlTURIJA
~r. 6.
tarit dhe inspironjesit te tyre, dhe Esadi u-be aq' i urrejtl1re sa edhe
Shteti, qeverija, regl1Ila, patriotism a, kaq' eshte vertet se, ay qe lot me-
zjarin shpesh digjete dhe vete.
Ne kete katastrofe, perpara sl1lmevet te jashtme dhe te brendesh-
me, mbeture pa nje pshtetje morale, perkundrazi e marre nermiet
dy
zjareve te dy grupevet rivale, te dy pushtetavet te medha qe buc;itja e
-
luftes' europeane i kishte ngrehure c;iItazi kundre njera tjatrese,
Shqi-
perija, Shteti dhe qeverija, u-ndodhe perpara nje shkaterimi fatal: Du-
ke kupetuare se sulmet nga c;do ane qe 'linin kishin per burim krye-
sor rivalitetet dhe intrigat e fuqivet te medha, qeverija
shqipetare
u-
shtrengl1a, duke mos gjetur udhe tjatre, te dorezoje fuqine ne komi-
sioni nerkombiar i kontrolit - emeruare prej pushtetavet te medha -- dhe
mbreti te largohete
nga Shqiperija.
Eshte
vertet
se
autoriteti
efektif
i qeverise
kishte
katre
muaj
qe ishte pakesuare
dhe kufizuare
fort tepre;
po, mergimi
i saj
soIli
nje haos te vertete,
nje anarshi
materiale
dhe
morale:
prestigji
dhe
posibilitet
i punimit
te komisionit
te
kontrolit
gjendeshin
ie reduk-
tuare ne minimum,
ne nje menyre
qe rebelet,
«ehli kijami"
gjene fare
shesh
te lire ne Tirane,
u- ndene
ne EJbasan
dhe Berat;
prefekturat
e
Gjinokastre
dhe Kon;ese
i okupl1ane
zyrtarisht
Greket
duke
i dhane
fund komedise
epirote,
dhe Italija c;barkoj
ne
Vlore,
duke
mos
'10-
nuare
edhe MaJazeste
me Serbet
qe te zbresin
nga Veriu.
Barka e Shqiperise
kishte
mbeture
pa komandan,
pa
timon,
pa~
rema, e lukundure
ne nje det te shfryre,
e rahure
prej
taIlazevet
te
pasionit.
Ne keto kondita
c;do organizim,
c;do politike
ishte e pamun-
dure. PopuJJi, rrene ne mizere dhe anarshi,
po priste ngjarjek
ne nje:
menyre
pasife,
pa shvilluare
dot asnje vullnet.
(Ka cdhe
me)
. Lufta
nermiet
Shqipetare
dhe Malazesvef-
Luftat e Shpftzes.
Shpuza asht
nji vend
i vogel e .gjindet gadi14kilometra.'
ne
veri
perendimi
te
Podgorices.
Qyteti
i
ShpCtzes
ka
l~ji
keshtjeIJ ne mjedis te nji fushe; banoret janeperrreth
te keshtjellit.
Ne kohna te hershme ishin shume Shqiptar por tashti nuk ka mbd
asnji i vetem. Asht per t' U vCte re se Shpflza c;e ne kohen e Vezira-
'Ie se Shkodres kje bi! lame lufte ne mjes"te
ma]azezve e te Shqip-


:>if
6
UITUl{lJA
Faqe
211
-
~--------------
-~._--------
farve.
Kete qytet Kara-Mahmud
Pasha e kishte shume
te nevojshem,.
ne
pikpamjen
strategjike per Shkoder;
prandej
e pat
marre
me
pac
hir nga
sundimi
i Bosnjes. Keshtu
edhe
ma
vone
shpesh
here
Shpu-
za
u-ba
vend
gjaku
e luftimi.Luftat ma
me
randesi qe prej vjetit1834
i ndajme
ne
tri rende:
I.-
Ne
luften e pare te Shpuzes
qi bjen nga
vieti 1837
marrin
pjese shkodrante
bashke
me
malcore; te paret kane
per
kryepar
Be-
qir Begun,
e te dytet Hasnag
Hotin.
Kesaje
fuqije i bashkohen
edhe
kufizoret
e
Shpuzes,
te cilet
kane
komandant
Maliq-agen,
nji oficjer
prej
Bosnjet,
edhe
fuqija
e
tij ishte
e
perbame
prej
Toskve.
Kjo
lufte
u-shkaktue
prej
te
mesyemeve
te Malazezve,
te cilt nuk
prajshin
tue
qite trazime
qi te shkyejne
ndo
i cope
vend
te
Shqipnis.
Shkodra
tue
kuptuem
randesin
qi
kishte
Shptlza,
edhe
tue
mar-
re
parasyshe
te
shkelunit
e
tokve
Shqiptare,
nuk
ngurronte
te dal
ne
Jufte per
ball
t' anmikut.
Edhe
ne
kete
lufte te
Shpl1zes
shihet
trimnija
shqiptare,
burrni-
ja, karakteri
e
atdhetarija
e
te
parve
t' one.
Prej Shkodre, bashke me
Beqir Begun, ma te famshmit ishin edhe
Dasho
Shkreli,
Nasuh
Beg Dizdari, Braho Berceta etj. Keta
tue
shkue
ne
ShptlZe,
rruges
shtien
pushke
si shej
gezimi;
por
Beqir
Begu zem-
rohet dhe i qorton shoket e vet per kete shprazun
pushkesh.
Da-
sho Shkrelit i 'vijn ronde fjalet e Beqir Begut, e per me diftue zotsi
e trimnf lufte, proponon te lidhet nji bese q' as njeni nga shoket e
kesaje kompanije sikur ishin, mos t'i kethejne shpinen anmikut. Mbas
kesaje beslidhje lufta nise m,l pare prej Dasho Shkrelit e Nasuh
Be-
gut,
mandej
ndezet
gjith kah, e Shkodrant
arrijnc
me i ~ue
Malazest
deri ne Danilograd;
ketu mbet Dasho
ShkreIi
me shume
shoke
te tij.
Nasuh
Begu ne kete 1ufte xuer tre krena,
por tue u kethye
ne
Shpu-
ze nuk e dijte se i kishin mbet ne Iufte te gjith shoket
me te cilt ki-
shte lidhe bese; atehere
persri u kethye
qi te mbesin
dhe aj vet,
me
qene se kishin
lidhe besen
me vdeke
sbashkut.
Vertete
shkon
e ba-
het deshmor si kur 5hokte e tij.Kaq forti kishte marre menera shkejt
qi kur vdiq, prej s' largu e shtyen
me dajak se mos
l' ishte
gjalJe; i.
pren kryet edhe i moren armte te cilat thone se ishin
ne muze te
krajt NikolJes.
Lufta ildolJi ne kohen e Ymer Pashe
Frankut.
Kanga
e kesajelufte, si edhe
gojdhanat,
thone
se Hasnag
Hoti,
q' ishte me
malcore, nuk i u ndihmoj ne lufte aspak, prandej ketyne i u desht te-
qindrojne deri ne ~asin e fundit te jetes se tyne.
Ne kete lufte ko-
mandanti
i kufizorve,
Maliq agaj, luftoj trimnisht
kundra anmiqve. Luf-
ta perfundohet
me humQjene
te dy palve, d. m. th.. vendi
metet
sh
perpara.


. ,
Faqc
212
)
I
IT
LJ H I.J A
Nr. 6
Ketu poshte po shkruejme
kangen e Dasho
Shkrelit, e cila na
~rrefen historine e Juftes:
Kanga e Dasho Shkrelit
1 -
Kush i a nisi Jurtes ma i pari,
Dasho Shkreli e Bajraktari,
Nasuh Begu e Bejlektari,
Lufte po ban Brahim Tivari.
2 -
Beqir Begll hjek tagan,
Mos ik djal kush a i Shkodran!
Dasho ShkreJin mos t' a Jam,
Se ne Stambolle i a kane ndie zan.
3 -
Se i ka pre kater nizame.
Njashtu a more si te kane thane.
Del bre Beg se mbetme mbrende,
Hasnag Hoti na la ne rrene.
4 -
Un nuk dal more per te gjalle
Marroj vedin e iJakane,
.
Un nuk jam nji burr qi ikin,
Se marroj
vedin edhe fisin.
.5 - Maliq-ag, more MaIiq-ag!
U!ju atit te bajme
gaza,
Gaza te bajme
e shehid
te jesim,
Sod asht dita qi do te desim.
(6 - Ulju atit kambe per kambe,
. Dasho Shkrelin
mos t' a lam,
Kush Jufton nder ata roska?
MaJiq agaj' i par' i Toskve.
7 -
Kush po
i njitet malit
perpjete?
Dasho
Shkreli,
sokol
me fIete,
Kush
i njitet
ma!it per te gjane?
Dasho
Shkreli
me Shkodran.
:8 - Kush po i djeg njato ksolla?
Dasho ShkreJi mesokola,
Dasho
Shkrel
te rafte
pika,
Kryet tand ta muer VJadika.
:9 -
More Vlladike
C;'ka te kam thane,
Ke me i pre dy Shkodran;


Nr.6
DITURIJA
Faqe
213
Oy Shkodnln, Shkodran te fi,
Oasho Shkrelin fistanli.
10-Oasho
Shkrel te kerkon na11a,
Kah Jen dielli e prendon hana;
Oasho Shkre!in se ban nana.
Dasho shkreii fjale ka <;:ue:
JJ-Thuejmi
nanes jam varruc,
Dymdhet plumba me kan pershkue,
Deri ne Kanice un kam shkue,
Vet-vedin c kam pague.
12-Amanet
ti mori grue,
Mos kqyr m' u martue!
Deri sa te gjejsh nij burr. si mue.
-
Tabake e Terzi kerkova
Burr si Dashton s'mund t'a mora,
Mora Hasin qi shet molla.
II. -
Ne vjetin 1278 (1860) fillon nji luIte tjeter e Shpuzes;
ke--
saje here luIta bahet nen komanden e Abdi Pash <;erkezit, pak mbas
JuItes se Vranines. Ne kete lufte te Shpflzes, Shkodranet
nuk
moren
pjese pergjithesisht, ri1e qene se ishin te thyem moraIisht
<;:'prej luf-
tes se Kernices. Me gjith kete prap se prap shkuen kund 200-300 vet
vullnetar te cilt u-mblodhne, si mbas te grishunit qi ban Haxhi Selim
Karaka<;:i,bajraktari i Terzihanes, e Selo Shema,
bajraktari i Tabakut
tue qit bajrakt e tyne ne Teqe te Pazarit. Ma teper
erdhen
shqiptar
prej anes se Tosknis, te Dibres, te Matit etj. Numri i fuqis kundra.
Malazezve ishte afer 20,000 vetve, tue marre
pjese
edhe maleoret e
Shkodres. Kjo ushtri mblidhet ne Shpuze prej ku do te bate te msy-
met kundra anmikut.
Luna nise ma pare ne Katundin e Ri, e, si mbas urdhnit te Ab-
di Pashes;, lypsej me mrsye yry<;:n' anmik.
N' ate kohe, kurse fillon
lufta e te shprazunit prej anes s' anmikur, populli frigohet sado qi ish-
te nji mOrl ushtrije per ball l' anmikut. Ne kete rase Ahmed
Efendi
KaIaja, myderris shkodran, i permendun per trimni e burni, tregon nji
aftesi te ve<;:antekundrejt luftarve me fjale te thekshme q' aj u fJet aty-
ne tue u thane «Kush te duen me hye ne Xhenet, sod i ka dyert ~i-
Ie!» Keto fjale thone se i ndigjoj gjith ushtrija e cila forcohet mora-
lisht dhe mesyen kundra anmikut pa fare frige. Ne llogore te Mala-
zezve mai
pari e vuninji
Toske fJamurin, ne vend qi ketee
preten-
donte nji ushtar Zejbek se do t' a ngulte.
r


F'aqe
214
i.>1'1'UKIJA
Nr.'6
~
,---~
-'.'''--
~-_._._-_._-_.
Kjo Jufte u kushtoj Malazezve m3 teper se 500 krena
te prem,
perve<; te pJaguemve; 3sht e dijt!ln se anes s' Shqiptarve e te Turqve
u kushtoj ndoshta edhe ma teper, me qene se keta ishin ne ofensive.
Ne keto ditet anin
Dervish Pasha prej Bosnes, me nji fuqi afro dym-
,dhet bataJjonash; tue pershkue Malin e Zi vjen ne Shpo.ze; ketu bash-
kohen dy fuqit dhe mbas pal-::pushimit nisen per ne Rjeke, te ciJen e
.dogjen; mandej vendojne te vejne ne C::etine,po ne kete kohe Rusija
tue pa humbjen ,. Malit-te-Zi ndermjeton ne Stambone. Mbreti i Tur-
kis, Suntan Azizi (1) urdhnon qi te zmbrapet ushtrija ne vendet e tna
parshme.
Lufta ne fjale mbaron me fitimin e Turko-shqiptarve;
por
'edhe u kushton shume njerz e materjal Jufte.
Edhe per kete lufte kemi kangen historike qi pjeserisht
na ka
:mbet e sod kendohet prej populJit:
Kanga e Katundit te Rf
Te hanen me bismilah,
Don me i ra Katundit te Ri,
Abdi Pasha gjithve u tha:
Ku je Shkoder me hasbi!
Molla Ahmed Efendij;1,
Gajret bani me Shkodran,
UJqinaku e hasbija,
I Kercyen tabes ane per ane.
Disa Toske, disa Zejbeke,
Ulqinaket me Shkodrane,
Porsi bunat me gajret;
Dogjen Zagar<;in,
E ran ne Koman.
<;' ka po'i
thote'Shkina
NikoJIes;
Mos kujto se je ne Kernice!
Vjen asqeri prej Stambolles,
.
DaJ-ka-daJ po te hyjne ne C::etine.
Iku raja e ra ne mal,
Na keshtu s.'e kena dijte,
Kujtuen denat se u ban hajj,
I ban Mirku perenike.
.
.
,
.
'
, ,Perpara
se te shkruejm /TIbi l\\lften e tre! se
"
$hpuzes,
kemi ate
.te,,Podgorices. Ky qytet asht, nga' VericPrendimU
Shkodres,i,
nMr-
tU~lll ne nji fushe; me nji ane ka maJet e Malcis se Shkodres.
Ne
(1) Histori Qainat c Ahmed Midhatit, facio 556.


NT. 6
DITURI.JA
_._-----
--
-----------
-lwhna te hershme Podgorica perbcinte nji pjese te Shkodres;
ne Pod-
garice Jane ba Jufta edhe ne kohna ma te vjetra se kja qi po deftoj-
me. Luftat qi bahen kcsaje here even
qytetin ne rrezik, pse maroj-
ne me te tbyemen e lishtr!:; Turko--Sbqipta're.
Ne fillil11te sundimit te Sul1tan Abdyl Hil!l1idit II nisin trazimet
'edbe nji here per mbrelenin Otomane, Malazest, te kalJun prej Rusfs,
nuk rrisbin kurr ie qet, por mundoheshin se si te qesin trazime qi ke-
-shtu te kepnsin ndo'i cope toke nga ShqipI~ija.Ne kete ldte te Podgorices
prap Sbkodra nuk ngel mbrapa, par men pjese me gjith krahinat e
saja; komanden e ushtrfs vu1!netare Shqiptare e kishte
liodo
Begu i
Shkodres, e ate te pergjithshmen
e mbante Ahmed Hamdi Pasha. Luf-
ta ma e para krisi ne fushe te Podgorices; ketu Shkodrante prcn kund
14-15 krena malazezsh. Ne mjes Ie plaguemve
shqiptar
ishte Hafis
Maliq Begu, te ciJit desht te i a presin kryet nji pop i quejtun pop
Drecun; por i ati i te pJaguemit,
Shaban Beg Busbati
e vegoj dhe
mesyen mbi popin tecilin
e mbyte aty, atehere e muer te birin ne
luah dhe <;oj ne Podgorice, kl1 vdiq.
Pren krena edhe Velo Suma, Zybeir Myrtoja
etj; lufta vazbdoj
.1/2
ore nen komanden
e Major Beqir Begut.
Malazezt
ishin sbtat baj-
rakenen
komanden e ~kerno Grui<;in, prej Ceklinit.
Lufta qi u-ba
ketu ne Zagorice
(fushe e Podgorices)
mbaroj
me fitimin e Turko-
shqiptarve qi pren gjithmare me teper se 70 krena. (I)
Per sa ngjati lufta e Podgorices, 11ban tri here luftime te mdha-
ja;
nji asht
aj qi shkruem
nalt;
e
dyta
lufte
bahet
per
me
marre nji koder te quejtun Curr;
ketu mbetne Hyso Fetahi, bajrak-
tar' i Parruces, Hafis Taip Guraziu, Him Maha etj; lufta ndolli ne krye
te javes me te paren. Lufta e tret 11ba ne Rashoviq, ne malin Ostri-
ca; ketu, ne mjes ca tjerve mbet edhe nji kolonel turk i ql1ejtun Said
Bej, i cili perve<; ushtarve la dhe dy tapa ne duert t' anmiqve. Kesaj
here kie thye ushtrija keqas, por Shkodrante
nuk paone marre pjese;
me qen se ishin tue ruejt nji krah tjeter t' ati mali,
ata gjindeshin
te kroni 'i Rashoviqit, kund 200 vet te mbledhun nen komanden e Ho-
do Begut; bashke me keta ishte edhe Ahmed
Ef. Kalaja. Kurse ike
ushtrija turke, Shkodranet e mbledhun ne at vend, tue pa rrezikun se
-mund te bijne ne dore t' anmlkut, japin vendim te qindrojne
aty deri
ne nesre. Ne kete rase nji pjese e tyne mendon te kaloj nga aj vend;
por Osja i Mehos, Caf Top<;iu, Kapllan Begue
tjere kjene shkaktar qi
te lidhet nji bese per me ba deken ne qofte. nevoja.
.
Keshtu qindruen gjithnaten, e ne kete rase Mark Milani pyeti se
<;'-fare gjindesh ishin rethue m: at skaj mali; kilr ,e. -kuptoj se jane
,
. (1) Kete mae
difton Z. Ahmed i Dervish 'ages:


DTTUH
J.J A
Nr.6.
Shkodrane, tha: «Ata nuk dorzohen gjaI1 per pa ba deken, pse Shk()~
dranet nuk mund t' eein fort, prandej lidhen me deke kundra anmiht;.
por na ta~h po u bajme
pritat e i vrasim».
Vertete Malazezt u b{m
pritat ketyne Shkodranve, Ie eilt nuk kaluen neper shtigje
ku
kishin
pritat; ata vajten nji udhes tjeter.
Me humbjen e kesaje
lufte transferohet
komandanti
i ushtrb,
Ahmed Hamdi Pasha, dhe vendin e (ij e xen Mahmud Maxhar Pasha.
Ne kohl' te ki:'tib,lhet nji lufte shum e madhe qi filIon ne Nl.edune
per te gjate
kufinit ti:' Podgoriees;
ushtrija
turko-zejbeke
e hum be.
edhe kete lufte tue lane afro 3000 vet ti.' vdekun e (e p]aguem. Te thye-
men e ushtrfs populli thote se e shkaktoj Baba Hysejni i Krues, i ei]i
ishte me nji tog Krf!t;'l11ne kalani:' e Medunit prej ku nisi te smrapu-
nit e ushtris.
Mahmud Pasha, me qene se nuk e fitoj luften kundra Malazezve,
transferohet gjetiu; vendin e tij e xen Dervish Pasha (i kohes se Mile-
tit) i eili qindron gjashte muej; mandej vjen Ali Said Pasha; ky fillon
luften e tret
te
Shpuzes,
kah vjeti 1876-77. Me kete raste Shkodra,
bashke me Malci merr pjese serjozisht; kesaje here. vijne ne ndihme
edhe nji parti Dibransh e Pezrenjansh. Kurse ushtrija po qindronte ne
Shpuze, arrini Sylejman Pasha me nji ushtri 19,000 vetesh qi me ke-
te pershkoj Mulin-e 2f deri ne Shpuze tue ardhe
prej Bosnes. Sado
qi perpiqen dy ushtri, Sylejman Pashes nuk i tokon. me qindrue shu-
me ne Shpuze, pse mbas nji urdhni qi i vjen prej Stambolle, i duhet
m' u nise, me qene se ishte <;pall lufte ne mjes te' Rusis e te Turkfs.
Sylejman Pasha me te marrunit e urdhnit zyrtar, niset bashke me ush-
tri tue ra ne per Shkoder e del ne Tivar; ketu ngarkohet n' avullorret
e ardhuna enkas edhe shkon ne balle te luftes. Me te shkumen e Sy-
lejman Pashes, fuqija vullnetare e Shqiptarve largohet
pjeserisht ng-a!
Shpuza; ketu nuk tregohet se u-ba nd6 i lufte me Malazez.
Mbas tre muejsh ra shkjau ne Tivar; ne kete vend nuk kishte
nd6 i fuqf te madhe
qi te bahet
difensife, prandej u jipet urdhtn
Shqiptarve te vejne ne Muriq, prej ku do te . rueshin
udhen e Shko-
dres. Nji pjese e Shkodranve niset per ne Tivar, por nuk murrden 'ce.
hyjne ma teper se 102 vet ne kala, pse u pre rruga edhe Shkodrante.
mbeten te rethuem ne kalan' e Tivarit. Ketu qindruen dy muej e dhct
dit; hoqen shume keq e kl1'r i u mbarue ushqimi e muniejoni atehere-
nuk mujten ma te qindrojne ve<;se m' u-dorzue. Ne mjes te rrethuem-
ve kjen edhe Shaban Begu me gjith te birin, Shaqir Begu, Sylejman
dhe Malia Beg Gjylbegu, Beqo Qoshja, -Mud dhe Can Karaka<;i,Haxhi.
Mehmed Beci, Haxhi Bet Gjyli prej Ulqinite
shume tjere lOtni. Kur-
se ra kalaja e Tivarit, knjazi i Malit te 2i, Nikolla, dha urdhun qi t'li


Nr.6
DITURIJA
t'aqe
21-'( -~
]ehen armet. vetem bejlerve Bushatas e tjerve t' u .mirren. Ne kete fa.
~;e thone se thirri Knjazi parin e Ulqinit qi kishin ndoJie ne kala te
rrethuem e u tha se, mbas tri ditsh do te vi te marr edhe Ulqinin,
prandej te m' a dorzoni. N' ate kohe hlr kalaja e Tivarit ishte e rre-
~hume, nji pjese e Malazezve nisen t' afrohen Shkodrt;s, par
ne Bre-
::igaqe (n'Ane te Malit) tokojne nji kompani ushtarsh turq, bashke me
nji <;ete Leshnjanes qi kishin Mehmed Beg Leshen per kryep<'n. Ketu
bahet nji Iufte e rrepte e duket se lvlalazezt lane shume te vdekun e
te plaguem dhe thyhen e ikin.
.
Pes jave mbrapa kalas se Tivarit ndolle te pushtllemt e Ulqinit;
menyren e te marrunit t' Ulqinit e tregojne keshtu: Populli i keti qy-
teti foreohet tue ba llogore ne Mal. te Bardhe, e n' ulishten e Asilan
Begut, ne lim,! ke Pusi i Latinit. Kryepare te popullit ishin Haxhi Mel1-
med Bed, Arsllan Begu, Haxhi Beg Gjyli etj. Malazezt i komandonte
Pop !iija; keta foreen e tyne e kishin pjestlle ne dy krahe; njenin krah
e sundonte Serdar Rado, e tjetrin Petro
Popovi i eili mesyente
nga
Kulla e Kardashit. Te dy palet e kishln qendren ne Maxhur.
Fuqija'
e Malazezve perbahej prej shtat bataljonash. Ulqini qindroj vetetl1 nji
dite kundra Malazezve.
Populli i UIqinit, i vogel pOl' me ndiesina te forta atdhetare, mUI1-
dohej te qindroje me <;do mendyre kundra anmikut e ketu asht per te
permende seedhe
grate sherbyen ne kete lufte, madje nji grue hara-
peshe kje plague' ma e para, e mandej dhe sa tjera mbetne. Kjo lufte
e Ulqinit mbaron me te bjerrun te Ulqinakve e me humbjen e qytetit
te tyne per te paren here prej dores se Turqve. Duhet dite se Ulqini
per te paren here nuk qindroj shume kohe ne dore te Malazezve, e i
u dorzue persri Turqve; ma vone, ne kohe te Milletft bahet nje luft'e
dyte ne Ulqin.
Me kete artikull kryhet serija e luftave qi Shqiptaret
kane ba,
deri ne kohen e Miletit, kundra Malazezve. Sa i perkitte ketyne lufta-
tave, jam mundue te baj hetime prej shume
njerzve e sidomos
ma
teper nga njata qi u kane arrijte 2.tyne kohnave. Sikur kemi Hetin e
Molla Sylos, Nag Behrin, NlalJ Mallen, A. Harapin eij. te eilt pergjithe-
sishi jane gjinde vet nder luftat e permenduna.
Ne it
mbledhunit e
ketyne gojdhanave c kam me detyre ie permendi Z. Kasem Taipin
edhe shoqin t' im Z. Tevfik Gjylin, te eilt lJuk jani~ basye
aspak te
me ndihmojne per ki~te punt;.
Asht e dijtun se gojdhanat kane dhe gabime e te meta, 111£1
te-
per nMr data, emna njerzisl! dhe vendes!i; pOl'lexuesat e ndershcm kur-
se te ken burime e dokumenta ma te sigurt
per ngjarjet e sipertre-
gueme do te bajshin nji sherbim shume te madh, ne pikepamjen mo-
~ale e te historis kombtare, po qe se i botojne vet, ase na i dergojne ne.
HAMDJ
BUSHA TI


Faqe
218
DITURIJA
Nr.6
---
---------
Veprat e Etenvet Jezuite ne Shqipnin e veriut
1841-1928*
Seminari
1842-1928
Per me kuptuern natyren
dhc
frymen e veprfs
teper perfshise
f Etenvet jezuite
oe ShqlPDi (si dhe gjithkahe
tjeterkund),
duhet
q~
lexuesi te niset prej ketij parimi themeluer, i cili mbas De katholikeve.
nuk kaveper
kulture, per ne qofte
se kejo nuk ka per themel dhe per
qellim te mbram trajtlmin fetar e moral te njeriut. Per ne nuk
ka nji
edukate thjeshteslsht filosofike dhe aq ma pak politlke e partije,
si-
kunder edhe me te vertete
nuk
eksiston
nji
moral
i
pa rranjuem
ne burim e ne fuqfn efektive te njij besimi fetar. Per ne katholike! ky
besim asht katholikizmi,
e prandej
edhe Etent jezuite
nuk kerkojne
tje-.
tESr ne trajtimin
e rinis
me vepra
kulturore,
ve<; Die e shpiere
ke e ver-
1eta fetare
dhe me e <;uem shkencen
ne harmor.in
e madhe H~ se verte-
ies besimtare,
qe asot
e zotueme
nga
fakti
i madh
fetar,
i cill
quhet
krishtenim
katholik.
Ky qe dhe ka p~r te qene gjithmone
qellimi
the-
meluer
i aktivitetit
\\' Etenvet
Jezuite
ne Shqipni
dhe
kudo,
lue
bash-
kepunuem
me te giitha fuqit katholike te vendit, si kishtare ashtu edhe
,shekullart',
Ne qofle se ndonjeni
mund te sjelIe pyetjen, pse Etent
Je'zuite er-
-Chen ne Shqipni,
pergjegja
asht shum
e thjeshte:
per me dhane ndih-
men e vet per mbajtjen
e fes katholike
Ie
trashigueme
ne
ket
due;
me fjale tjera, peT me i rrafshuem
rrugen
qytelnimit
dhe kullurls
ka-
tholike
n~ keto vise, te cilat jane porta e Lindjes, ate kuJture e at qy-
,tetnim, per Ie cilat
luftou
Skanderbegu,
kreshniku
shqiptar.
jezuitet
e pare italjaae,
qe, tue ndjekun
udhet
hislo-rike
Ie
kultu-
res romake
dhe gjurmet
e urdhnavet
te mdhaj,
Ie cilet
lu]zuen dhe lul-
zojne ende ne ket vend, Benediklinet,
Franc skanet dhe Dom€oikanet
qen
Etent Vin<;enc Basile, Salvator Bartoli dhe Zef Quagliata prej Provinces (s'
Urdhnit)
Sfciliane,
qe merrijten
De Shkoaer ne vjelin
1841. Ne kete koh~
gjindej
si Episkop
i Shkodres
Emzot Luigj
Guglielmi
(1805-1853),
i cHi
kish
menduem
te themelonte
nji Seminar,
tue i a leshuem
ne dare je-
zuitve. Fort I nderueshmi
At Giovanni
Roothan,
Generali
i jezuitvet,
nuk
donte
me
e pranuem
proponimin,
"quippe
res erat
periquli
atque
* Mbi Iutjen!! t' !!n!! At!! Cordignano
pati miresine
t!! shkroje
posa~erisht
kete artikull
per revisten t' ene. Ishte. shkruare
ita!ishr dhe Z. Karl Gurakuqi
pati
bujarinc
ta perktheje
shqip.
"Diturfja"


r~r.. 6
DITURIJA
Faqe
219
----------.--
~.-
-----
tnvldi(1e plena: id quod
non multo Dost osiendit
eventus",
sikurse she-
non kroniku
i shtepis.
Me gjith at~ Episkopi
qendIOU
lie mendimin
e
'vet prane
Propaganda
Fides, dhe ne Gusht
Ie
vjetit
1842
nxansit
e
:paket,
qe alehere
kishte
Seminari,
i:>ailOjshin ne nji
shtepi
me
Etent
~e Gjunadol,
aty ko. sot gjindet
Kuvendi i Franciskanvet.
Numri i nxan-
svet u shIue shpejt,
pse prej 11 u bane 30, dhe dukej se puna
do H!
'shkonte
mbare,
kur qe ne vjetin
1843 plasi sulmi i pare
fanatik
turk:
~Senimari
qe rt~ouem,
dhe Etent me mzi shpetuen
jeten,
Jue
jk~
prej
'vendi!.
Atehere
nxansit
ran nen dreitimin
e disa priftenve shekullare,
de-
r!sa ne vjetin
1854 Emzot GjoR Topi<;-i O. F. M., episkopi i Ii i Shko-
dres, fillou me bam
marreveshjet
me
Propaganda
Fides,
tue
marre
mendimin
edhe t' Episkopve
te t.ere,
per
themeJimin
e njij
Seminari
:Komtar per krejt Shqipnin ne Shkoder. Episkopi ne fjale,
passi
bani
hapat
e duhuna
me Propaganden
dhe mt: Generalin
e ]ezuitvet,
grishi
At Klaud Sianislaun
Neri, i c Ii kishte
qene dergucm
ne
Shqipri
kah
mbarimi
i vjelit
1848; per me riven dose
Shoqnin
e Jezusit,
per
me
'M.m planin e nderteses dhe per me u !<lm mbrapa punvet. J) Dr. Vir:-
.-:enc Ballerini,
Konsulli
i Austds
ne Shkoder,
e lajmou
qeveIin
e vet,
,e cila ra ne godi me Selin e Sh~jte, q~ Jezujt~t t(l mirrshin
drejtimin
e Seminant
te ri, dhe qeii ciktuem
3000 florinta
p~r
mbaj1jen e nxans-
vet. U vendos,
q~ p{'r nd~rtesen
te ndihmonte
Propaganda
me Ie tre-
.t"n pjese
te 5hpenzimEvd
dhe mUf ges12n l' a plolsonte
Austrija.
Nderteses
se re, qe ishte lue u godite,
i u suI rdi fud tjeler: tur-
ma fanatike
prefendonte
se ishle tue u ngrehe
nji fortese.
Qeverija
u
"tregue e ligesht, poene u bind n' at pretendim,
prandej
me 12 Qer,
shuer 1854 P.drrtrsa qe qite per tok~ dhe
At Neri-t i u desh me pa-
,guern shkatruesit.
Atehere
u duk ne gryk:!n e Bunes nji eskadron
aus-
)riak,
pastaj
nji ad
lufarake
inglize
dhe
nji franceze.
Konsulli francfz
'bashke me ate 1'Austris u perpoqen per me rivenduem qetEfn. Kish'n ven-
dose ma pare me pushtuem
qytetin,
se me hjeke
dore
prej
mendimit.
'Pak nga pak u rifilluen pregalitjet per me ringrehe ndertesen. Nt vjetin
,1857 konsulli austriak urdhnou qe puna te vijonte,
ashtu edhe qe paguem
1) Sipas katalo~vet
t6 Provinces
se Venedikut,
deri
ne
vjetin
1854 nuk
permendet
aspak
Misioni shqiptar.
Ne ket Vlt shihet "Missio Albaniensis inchoata
Dyrachii"
me
At
Klaudin
Stanisla
Neri-n
qe
qe
famullitar.
Nc
vjeiin
1858 Missio Albamensis
dhe Seminarium Scodrense kane ket personal:
At Klaudin
Stanisla
Neri-n si Kryetar, At Kaietanin
Sit vani si mesues
~ramatike
dhe Zef
'Bartolomasi-n
per punet shtcpijake.
-
Ne vj. 1860 katalogu
shenan:
Missio
AI-
. baniensis,
Seminarium
Scodrense inchoatum me ket personal:
At Anton Voltolina,
.super.,
Procur. et Prof. theoL moralis - P. flarinus Grassi, Praef. spiro et Cosf.
, dam. et cleric. Prof. ling. lat. et ita!. - Njehen edhe dy fratela ndimtare, Gius.
. Bartalomasi,
Raffaele
Giusti.


Faqe 220
DITURIJA
Nr.o
nga Turqija nji damshp~rblim prej 1600 t~ holJash ari; ne kete m~ny"
re u c;ue ne vend nderi i marrun. Gjithashtu erdhi edhe nji dekretr
~
prej Konstantinopolil, me an en e te cilit urdhnohei, qe ndertesa te kry-
hej. U kap vjet! 1860: numri i xhakojvet shtohej gjithnji; shkollat qen.
hape; Vjena dha ndihmen e premtueme dhe n~ vjetin
1861 merijten'
eten te tjere ne Shkoder. Puna kishte zane themele te forta; ndertesa,
e. re gjindej aty kG sot asht
krahu i Seminarit te vjeter; H! banuem
prej xhakojvet.
Kejo qe fillesa, mjerisht e veshtire, e ketij veprimi, i cili ne vet-
vedi ka
shum
pengime
dhe
asht deli kat. mbassi me aniln e tij do.
te formohen pjestaret e alij kleri, ne duert e te cHit mbeshtetet
gjyq-
sisht dhe jeharhisht ,drejtimi i shpirtenvet katholike shqiptare.
Ne vjetin 1862 qe barn kryetar i shtepis At Anton Voltolina me-
titu1lio Rektor. Numri i etenvet ishte 4 me 1 mesues (student jezuit;
qe nuk ishte barn pritt ende) dhe 4 vlJazen ndihmtare. NxAnsit e ate-
hereshem (20 giithsejt) qen ndam ne tri klase; ne te paren
mesohej
kendimi e shkrimi, ne te dy te tjerat jipeshin ate mesime, qe ne
kur-
sin e atehereshem, quheshin
mesime
te nevojshme per njerin. Etent
'mbaheshin me shpenzimet e Propaganda
Fides;
i5
I1xanes i mbante
Austrija dhe 5 paguheshin prej Episkopvet te tyne. Seminari qe quej-
te »Seminari Papnuer Shqiptdr"
dhe si dele gat AposloJik i qe she~
nuem Krye-episkopi i Tivarit, qe atehere ishte Emzot Karl Pooten. Stu-
dimet 0' ate kohe nuk ishin as nuk mujshin
me qene t' organizueme
si ne Seminaret e tjere. Vete ndertesa smadbohej pak nga p2k, per me
u a pershtate nevojavet te jetes se perbashket,
ashtu edhe
numrit t~
nxansvet, qe per dite shtoheshin. Ne vjetin shkolluer 1865-66 nji je:-
zuit mesonte ne klaset e ndryshme gramatike, nji tjeter letrat e buku-
ra, njl i trete filosoHn, nji i katert theologin dogmatike dhe sidomos theo-
login morale. Aso Kohe ishte nevoje e ngutshme me derguem
sa ma
pare nder famullit,
qe i prHsbin,
priftent
e rij, ngase
ishte nj!
munge-
.se e madhe ne kler.
Ne vjetin 1874 studimet e uJta i shohim te ndame ne pe:.e v.ieH>.,
dhe theologin dogmatike bashke me theologin moraI~ te ndame ne ka-
ter vjeti:. De~hej] t' u shtojshin klasve t'l1Ita edhe ndonji vi! tjeter stu-
dimesh, por Propaganda
nuk, e dha lej(~n. Atehere
u fillue me i dha-
ne nii shvillim gjudes shqipe me anen e predtkimevet dhc te botime-
vet Iibrash te vogjel fetare, dhe Provinciali Marcucci,
ne viziten qe i
bani kolegjit ne vjetin 1870, nguli kambe dhe urdhenou qe te mesohet
ajo gjuhe, cje n' ate kohl! isbte shum e veshtireshme
nga
mungesa e
mjetevet te duhuna per me u nxane. Nt: vjetin 1870 u fldertlie per po-
puli kisha e sotme e jez~j(vet dhe me kete gjuha shqipe natyrisht do-


'Nr.6.
DITURIJA
Faqe 221
'te mirrte nji zhvillim veprimi. Por
atthere,
perve<;: predikfmit
shqip,
ibahej edhe italisht sipas dishi!"itte disci Shkodranve.
'
Ne kete shultine, qe qe ma e turbullta kohesi
ne Ballkan
dhe
sidomos n~ Shqipni, atehere kur do te zbatoheshin
vendimet e Kon-
gresit te B~rlinit, qitej fara prej Eteovet per themelimin e Kolegjit tif
'Shifn Francisk Saverit dhe fiiloheshin te paral shetitje misjonare. Por
,poerkete gja do te flasim ne nji artikull tjeter.
Numri i seminarist~vet ne vjetin 1880 u ba 30, nga se Emzot Ful-
ogene Czarev i, Krye-~pishkop i Shkupit, e shkatrrou
seminarin e vo-
gel te diecesit te vet dhe e bashkou me seminarin
korntar te Shko-
dres; De vjetin 1882 sasija e nxansvet kishte
mrrijte nurnrin 38. Aus-
trija kishte shtuem ndihmen e vet deri ne 6000 florinta ne vit per me
mbajte, jo si deri atehere, 15 nxanes, por 24. N' ate kohe
u men due
edhe per nji lokal Ie pershtatun per shtypshkroje
dhe per
kabinetin
filikuer. At Domenik Pasi, te cilin do t' a shohirn ne fushen heroike te
Misjonit shetites, pass; rnuerne
dore drejtimin e Seminarit
mbas At
Anton ZambonH,
ndertou, me ndihmen e Propagandes
dhe te qeve-
ris austriake, krahun e madh te Seminarit, i cili sherbeu dhe ~herben
edhe sot si banese per Etent jezuite. Me 14 Fruer 1886 vdiq nji mproj-
tes i shkelqyeshem dhe nji bamires i Seminarit
Ernzot Karl Pooten,
:Krye-episkop
i Tivarit,
Episkop
i Shkodr~s dhe Delegat
Apostolik.
Ne vjetin vijues erdhi nE!vendin e tij Koadiutori Emzot Pashk Guerini 1.
Ne kete mE!nyre, <;:'prejasaj kohe kur Seminari kishte marre titullin
",Kolegji Papnuer Shqiptar", kishin kaluem 25 vjete (1862-1887). Mun-
det me u than,
se veprimi i EH!nvet jezuite tashma ishte organizuern
mire. Kishin nj! banese te posa<;me per
xhakojt
dhe per
Etent, nji
nd~rtese per Institutin e Shea Francisk Saveri1, typografin dhe kishen.
Typografija e se Paperlyemes kishte filluem te punoje qysh prej
NjetH 1871, por i pari liber shqip
qe duel prej
asaj
shtypshkroje
qe
.~Dotrina e Kerscten" e Don E:ngjell Radojes ne vjetin 1876;
pastaj
u botue'libri
"Regole Grammatlcali
sulla lingua albanese" i At jcik
jungg-ut i S. j. (1880) dhe ne vjetin 1882 u botuen "Vakinat e t' figs
/Ju!rscme e t'ligs ree" te Don Pascko Babbi-t (1882).
Keta janE! librat
fqe 'kane ma teper randesi ne pikepamje te g;uhes.
Ne Marc
1891 u
'fillue botimi i se perkoheshmes
"Elfija" ase "Lajmtari i Zemres .:sl
.:Jezu-KrishtW', e cila vijou pa pushuem
asnji here, keshtu qe, perve~
,te tjeravet, ka edhe nderin te jet revista ma e vjetra shqipe.
1
Sclija e Shkodres
ishtc barn
krye-episkopore
ne
vjetin
1866, atehere
ktir Ernzot Karl P00ten qe barn Bari.


Faqe
222
DITURJJA
Nr.6
Shultina e 25 vjetve te pastajme,
deri ne levizjet shqiptare~ q~
shkaktuen luftat ballkimike dhe shgatrrimin e Turqis, pat oji veprim t~.
ngadalshem.por
perparimtar ne fushen e kulturps shqiptare.
1 u dha:,
nji 'zhvil!im studimit kishtar; gramatika dhe letrat e bukura ndoqen me
besniki parimin gojdhanuer ie siudimevet ie S r (Ratio Studiorum
S. }.). Studimet mosofike u kufizuen ne dy vjetedhe
vijuen mbi pari';.
met gojdhanore e skolastike sipas
gjurmvet te trakueme
prej Papes
Luanit XIII. Ne fushen
theologike u shtue
Historija
Kishlare
dhe E.
Drejta Kanonike 1.
Me At Anion Zanonil1, Jezuit shqiptar,
gjuha
shqipe
muer
nji
randesi ma te madhe nga shkrimet e tija dhe nga mesimet qe jipte n~'
Seminar: Ne kete periudhe u bane Episkopet
e pare shqiptare te dal
lun nga Seminari i Shkodres. Ne vjetin 1893 Emzot Pashk
Trokshi
erdhi ne vendin e Emzot Logonci!
ne selin kry-episkopore Ie Shku-
pit, dhe Emzot Prenk Bianku ne vendin e Emzot Rafael d' Ambrosit ne
selin e Durrsit.
Me 20 Kallnduer
1901
qe
shuguruem
si
episkop
i
Sapes
(Zadrime)
Emzot
Lazer Mjedja, i cHi pastaj
qe ndihmlar
i Em~
zot Guerini-t
n' arkidiecezin
e Shkodres
e ma
vone
qe
zgjedhe
si.
Krye-episkop
ne Selin e Shkupit.
So:
asht
Klye. episkop
ne Shkoder.
Me 29 Tetuer
1905 qe shuguruem
epishkop
i Sapes
Emzot
jak
Se~
rreql, i cHi ma vone u ba Krye-episkop
i Shkodres
(1910);
Ne
vjetin,
1909 qe kremtuem
me njl shkelqim
te pcsa<;em pesedhetori
j Kolegjit;
Papnuer,
tue
qene
prane
edhe
dy
prej
Dxam,vet
ma
te
pare>
e
ma
te
shkelqyeshem
te
vjdit
1859:
Emzot
Pre1k
Doc;i, Abati 1
Mirdites,
dhe Don Ndue
Bytyqi,
poet i famshem
shqiptar.
At LuigJI
Cattaneo, Rektor i atehereshem.
per me i dhaoe
ma shkeJqim
~ per>
me lane nji kujtim te pesMhetorit,
vuni
gurin e pare Ie Seminarit
t~-
rit i cili nuk Asht mbaruem
ende
.
Me kremtimin e pesedhetorit mbyllej nji periudhe veprimi te nga--
dalshem par te vijueshem, ndoshla Ie ma te miril, ne qofte se manim
para sysh perfundimet praktike
l' edukates se dhanun ne SeminarN.~'
kete periudhe, mbas stuhis se pare, mundet m'e uthane
se Etent Je~
zuite mujten me e forcuem veprimin e vet, tue ndertuem pak nga pal{'
shtepijat, tue u pershtate programiri shkolluer kerkesavet t' Austris, 'qif-
ishte mprojtsja e besimit, tue i dhane nji zhvillim ITa fi!imsjelH>smi!)"
simi! dhe kultures se gjuhes shqipe. Po ne ket vit (1909) u themelne-
prej Etenvet Shtjefen Zadrima dhe Frano Gjenovici "Vepra Pijore\\<e
1 Ne vjetin 1905 studentet 'e theoIogis fillurn
me shkuem n' UniversHetin
e Innsbruck-ut
per me mbaruem
dy vjetet e fundit te theologis.
Ketegjf\\
e nxori
qeverijaaustriake.


Nr.6
DITURIJA
Faqe 223
cila pat sigurisht
meritime
t~ mdhaja .ne letersin
shqiptare
me botimet
e saja. Ne filUm botau disa ramana dhe disa veperza dramatike (per-
kthime)
t~ Z. Kale Tha<;it dbe te tjerve, dhe
vijou deri ne ditet e jana
tue botuem
Kalendarin
e vet.
Erdhi
pastaj
periudha
e fundit, e cila qe plot me stuh! e me pa-
siguri,
nga shkaku
i luftavet
qe ngjan dhe nga ndryshimet
politike
q~
ndadhen.
Nuk na perkei
me barn fjale mbi ngjarjet
e ndryshme;
mjaf-
ton me thane,
se Seminari
ndoqi
besnikisht
programin
e vet
deri
ne
pushtimin
austro-hungar,
i cili i dha drejtimit
ie Kolegjit persor:al
dhe
programe
thjesht
germane.
At Luigji
Ersin mbajti
detyren
e Rektorit
-dNi ne mbarimin e luftes
se madhe. Me Austrfn u zhduk gjuha ita-
!ishte, dhe, nga rr~thanat.
gjuha
shqipe
nuk mujti me marre
nji zhvi-
lIim mA te pertejshem.
Ne
vjelet
qe vijuen,
<;'prej
1919 deri
1924,
programi
ketheu
prap
pjesesisht
ne gjuhen
italishte
si theme!
kuHure,
tue i lane rrugen
hapet
perparimit
te shqipes,
deri~a pak nga
pak
te
perpiloheshin
ne kete gjuhe
tekstet shkollore.
Passi
Austrija
u shga-
trrue, qeverija. italjane
muer persiper
pengesen
per
me
tI ndihmuem
Seminarit
edhe
Kolegjit. Nga shkaku
i gjendjes
se keqe ekonomike
te
shkaktueme
nga tufta, keja ndihme
u bil edhe
nji
here
ma e madhe
se ajo e Austrfs.
Deri atehere
qen bashkuem
.ne shkollat
e Gymnazlt
dhe te Lyceut (8 klase)
Seminanstet
me
ata
nxanes
te jashtem,
qe
dishrojshin
me u pregatite
per n' universitet me nji kurs te rregullshem
studimesh
klasike.
Qeverija
e Mussolini-t
akordou
ne
vjetin
1924, qe
provimi
i matures
gymnasore
te jet i mjaftueshem
per ne ~do
univer-
sitet te Shtetit.
Prane
Gymnasit
\\'Etenvet
Jezuite
u tbemeJuen
mbas
ltlftes Gymnast
Franciskan
e Gymnasi
Shtetnuer.
11.
Kotegji
.
Po permendim
ketu, si shtese
di~a shenime
ma
te
randesishme
ie Kolegiit Ie Shen Francisk
Saverit,
nji veper tjeter ne t~ cilen u <;faq
aktiviteti
i Etenvet
ne Shqipni.
Nji prove
e pare mesimi
te dhaoun
disit kalamajve
ie
zgjedhun
Ie qyletit qe barn ne vjetin 1868 Sbkolla bahej prej njij Ati ne nji
shtepf
private,
derisa
Shkodranet
e ioteresuem
ie gjejshn
nji ndertese
te pershtateshme
per Kolegjin
e rf Mirrshin
mesim
vetem
5
nxanes,
dhe derisa
mas te gjindej
nji lokal si cruhej, nuk qen
pranuem
ma te
tjerfl, por kejo gjendje
Buk ngjati mA teper se Iri vjele.
Seminari
pati
nxanes te jashtem qysh prej vjetit 1865, por Kolegji
j
Shen Francisk


Faqe 224
DITURIJA
Nr.6.
Saverit qe hape me 17-X-1877 1), tue marre pjese familjet kryesore te
qytetlt.
Pas
njij periudha,
e
cila
u duk se
lulzotJte, ra poshte,
kur u desh te perdorej Kolegji edhe si Uratore me qeWm te permbli-
dhte te bijt e popullit. Prova e bame deshtou, kaq ~a ne klaset 4, 5
edhe 6 qe kishin qel1e te bashkueme, numri i Dxansvet zbriti ne 4-5.
Por per se shpejti muer prap fuqi, dhe De vjetin 1890 u hap' n' Insti-
tut nji saJlon per akademi e per theater,
ashtu l dhe u themelue nji
shoqni e vogel, e cila permblidhte si ne nji rreth Mmirsije
e kul!urt',
te gjith nxansit, qe kishin mbaruem kursin e studimevet ne Kolegjin e
Shen Franciskut. Me gjith perpjekjet e disa shoqnive
te mshehla,
te
cHat deshen me prishe edukaten katholike te Shqipnis se siperme, Ko-
legji mujti me mbaHe gjithmone lart prestigjin e vet, sado qe progra-
mi i mesimevet, ne perballim me shkollat e jashteme, nuk ishte aq i
plote. Gadi te tana familjet ma te pikatunal e qytetit c;uen femijt e vet
ke Etent Jezuite ne shkollat fillo/e, ne tekniken ase tregtareil,
(keto dy
te fundit te ndame ne nji kurs t' uIte dhl' De nji tje:er te nalte). PoeDe
(bile) Qeverija austriake kishte filluem te dergonte C;dovit disa nxanes
te Kolegjit ne Klagenfurt ne shkollen e shtetit per formim mesuesish.
Eksperienca ma vone vertetou se shum nga nxansit e Kolegjit, te c,let
duelen me nder prej as.aj shkolle, mUffen persiper detyrel rra Ie mira
te vendi!. Gjithashltl Kolegji lerhoqi vrejtjen dhe simpathin
e ndonjij
familjeje musulmane, qe fillou me derguem femijt e. vet ne shkollen e
tij, Edhe Shaqir Pasha ne vjetin 1903 u deojue
bashke
me konsullin
austriak te vizitonte shkollen e Jezuitvtt doc t' asistonle ne ndamjen
e
c;mimevet.
Rrotull krizes se kryengritjes se Malsorvet kunder Turqvet te Rij,
ashtu edhe sa ngjaten luftat ballkanike, shkol1a vjjou me rregull
pa
ndonji ndrY5him te madh ne sasin e nxansvet.
Edhe
gjate
rrelhimit
te Shkodres, shko]la u mbajte gad! gjithmone r;ele.
Rreth stuhivet qe erdhen mbas luftes
se madhe europjane nuk
ngjau ndonji gja me randesi, vetem se, me pu~hlimin austriak, progra-
mi i :studimevet u ndryshue krejt dhe u hap i pari gymnas ne Shqipni,
i eili u zhvillue pak nga pak, dhe ne vjetet pas luftes, u hymzue ri:"
shtazi nga programet italjane. Por gjuha sbqipe l'rdhi gjithnji
tUe za~
n~ vendin c pare me botimet e tekstevet te ndryshme per mesimin e
gjuhvet klasike dhe te letravel te bukura. Ne vjetin 1925 Lyc€u
qe i
plate dhe nxori, sikunder tbam ma naIt prej qtveIis
italjane te drej.
ten per te dhane nji diplome per Universitl't.
Perparimi
qe i ngadal:""
') Ne kataloget
Instituti
ShkoJrane
i Shen Francisk
Saverit
filion
meu
pam vdem
ne vjetin
879. Si gjuhe tregtije dhe kulture mesohej eche
frangishtja.


Nr.6.
DITUIUJA
Faqe 225
"shem, por i pershtatun per nevojal e vendi!, dhe ciUdo 'qe
te vreje
'kushlel e edukates e te kultures 'ne Shqipni, duhel Ie pranoje se Etent
-Jezuite
kerkuen nji menyre I' urte dhe tekthiellte
per me shvilluem
veprimin e vet, tue bashk@punuem per perparimin' e verlete
teketij
'populli, qe asht aq mendjeholle dhe q'e ka gojdhana aq te lumnueshme.
Kulture
sbqiptare
prane
Etenvet
Jezuite
Jezuitet e kane per rregull per me nxane
gjuhen e populi it ne
"mes te ciIit gjinden,
ne sa kejo asht e dobishme
edhe e nevojshme
per veprimin e tyne. Prandej shohim se qysh <;'prej fillimit ndonjeni
nder ta u muer seriozishl me gjuhen shqipe. Keshlu
ne vjetin
1873,
"U botue ne shtypshkronjen e Propagandes "Dottrina e Kerscten" e Kar-
dinall Bellarminil, e perkthyeme shqip nga At Zef Quagliala
qe qe
njeni prcj he misjonareve Ie pare Jezuite ne Shqipni (1841). Qysh
prej vjeti 1863 At Gaetan Bruschi baote ushtrimel
priftnore
ne gju-
hen shqipe dhe shtypi ne Shkoder te parin liber
"Mue; i'Majit".
Ne
"vj~tin 1868 At Marcucci provincial dha urdhen qe Ie ~tudjohet gjuha
shqipe. Ne vjetin 1878 nji Jezuit prej Tiroli, At Jak Jungg UJ meson-
te ne Seminarin Papnuer kete gjuhe, Tne lane ne njene ane meriiimet
e mdhaja qe ka ky nieTi, i cili ka mbete i gjall ne kujtimin e popu-
dlit si misionar dhe si edukues,
aji asht i permendun si nji
nga ku1-
toret kryesore te gjuhes shqipe, se ciles i dha, perve<; libravet
te tje-
're, nji gramatike dhe nji fjaluer (Regale Grammaticali sulla lingua alba-
nese. Scutari 1880~ -
Fia/uur i voghel. Shkoder
1895); bashkepunou
oe redaksin e E/fis. Thohet, se e kishte nxan~ gjuhen shqipe aq mire,
sa mos me mujte me e dalluem prej njij Shqiptari. Passi
merrijti
ne
-.Shkoder ne dhetorin e vjetH 1861, hi
vjete ma vone,
qe i zoti me
'pfedikuem shqip ne kishen e Jezuilvet. Edhe ,apostulli i madh, qe qe
At Domenik Pasi, i cili ka mbete i pa-shlyem ne gojtn e banorvet te
maievet nen emnin Pater Deda, qe oji puntuer i madh i kesaj gjuhe,
,par per nji qellim praktik misionar. Aji bani me perktliyem e me har-
tuem shum kange kishtare ne gjuhen e popullit, tue perdoruem
sido.
mos penden e Emzot Lazer Mjedjes dhe te'Don
Ndue Bytyqit; keto
kaoge, te c'lat keodohen edhe sot prej popullit, sado qe dl~a hfTe ja-
ne shum te thjeshta, kane gjallesi e fuqi Ie madhe. Jo. nuk duhet te
'.barrojme nder nxaosit e pare te Seminarit Don Ndue Bytyqin, vjershat
.~ te cilit ne pjesen ma Ie madbe .kane mbete Ie pabotueme, por qe ja-
'TIe te madhnueshme ne fraza dhe te fuqishme' ne ndiesi.
Nii perplotsim klasik ne 'forme 'earrijti
si poet dhe si prozatuer
.,At Anton Zanoni, i lindun ne Durrtls me
12 Kallenduer
1863, (i, cili


Faqt',
226
0lTUIUJA
mbassi
mbarou
sludimet
p~rjashta,
e kalou j,len
e vel veprimplole
n~
Shkoder
n~ delyren
priftnore
dbe sidomos
si sbkr,m'ar
i _EJ,is.
e ba-
shkepuntuer
me Don Ndre Mj,djfn
ne perplimin
e t,ksltVet
Ie
para
I~ leximil
shqip p~r sbkollat,
Ie sblypuna
nga
qeverija
auslriake.
Na
la shu:J] p'rkthime
dramasb,
kallximesb,
poezi,h; gjilhash:u
perpilou
shum
shkrime
originalf;
ishle i miresjellshem
me Ie gjilh
dhe
shum i url~,
prandej
nuk mbeti kush qe mos t' a. doni,;
vele AI Fishl>,
ma
i miri
poet epik, salyrik
e dramalik
I Shqipnis
u shly qe Ie banle disa
vjer-
sha Ie zgjidhuna, Ie cilat
kane mbe'e
Ie
paharruesbme
mbi
rrasen
e
vorril te lij. - Nji Ijeler AI shqiplar, Gjnn Bazbdari, I lindun n~ Shko-
der ne Qershuer
1877, la nli
kujlim
Ie
pervajtueshem
nga shkaku
i
vdekies
s~ shpejte
q~ e mori; ky lezull,
me
ak:ivitdln
e vet
letrar
e
me theme!imln
dhe me d;ejtimln
e revis:;;s
.Perparimi'.
pal
dhiin~
shpresa
Ie mira per ardhmeoin,
sidomos
oe lushen
e kuItmes
bislori-
ke. -
Nuk rnutldetni
me harFuem kelu, se ne fushen.£'
Imimevet
his-
torike -
arheologike,
ashtu edhe per nji koleksion
I~ pasun Ie numis-
matlkes
shqiplarr,
qe ndam
ue slrei AI Karl
VassiJicc;
duhel
p?rmen-
de edhe Al Andon
Busse!!i.
I cili asht rnde
gjall; ky p'lpilou
ne vje-
tin 1911 njl lialuer
it.lisht
-
shqip. - Ne Hla vjetn e fundi! veprimi
i Jezuitvel
u zhvillue
sidomos
ne lush~tl
e librave!
shlwllore
me
ko-
leksionin
.1ub;;
lzbrash per shkolle
Gymnasike
e trfglare".
Mii n~ fund duhet
Ie mos barrojm~,
se ashl
meritimi
i edukales
letrare
t' Elenvel Jezuil~
formimi
i alij poEti lirik
qe
s' e
I a
,hoqlll
dhe i alij njohtesi
te thelle
t~ giuhfs
shqipe,
qe ash! Don Ndre Mjedja..
(Vijon)
Ate Fulvia Cordlgnano
S f.
Udhetaret
e huaj ne Shqiperf
gjer ne funt te shekellit te XIX"
Journals
of a Landscape
painta
io AlbOliia. prej
Edward
Lear,-
London
18')1.
Ay q~ shkron
kete llbre eshle
nle p'ktor
qe
ben
paeuzhe,
ka
udheluar~
dy here n~ Shqipi'rJ,
ne kele vent pcr Ie c,lin
ka
kampo--
nuue
vepren
e lij plot admir!n.
Pelqimin
e marre
I'ga udhelimi
e rr~-
fen sa pa IllIuale
mire I b'~n:
.Ne Shqlperf
gjEn !ljeriu ale qe
esht' e.
pa mundure
te sr.oh~ gietke,
bukuri
natyre te ndlyshme,
hollhl
linje-
dhe shkelqim drlte qe te kujlojn~ viset~
nee te kandsbme
t~ Greqis~, po...


Nr. ,6
DITURIJA
Faqe
22'1
mbi ket6 edhe nje abondence
bimesije,
me drure te medhenj
dhe gjeth'
te shpeshte
qe 5' e takojme
as ne Greqi,
as
ne
Itali
Kjo
bukurt;
eshte
me e madhe n~ jage, kur se, malet e veriut jane tepre
grandi-
'oze, te medhenj e te giere, dhe furca
e nje piktori nuke munt t'i vi-
zatoje...."
Piktori yne niset nga Stambolli n~ shtator 1848, del ne Selanik
me vapor, dhe, nga jenixhe dhe Vlodena, arrin ne Manastir qe e. p~r-
shkr6n si nje qytet te math, te mire, te bukur dhe te pas're,
me rre-
thinat prej nje natyre fort te kandeshme. Godinat, pazari, shvillimi ush-
teror i qytetit ane Drahorit. j bejne nje pershtypje te madhe, i japin ilu-
zionin e nje qyteterimi. Disa dite ndenjtje ne qytetin e math
autori i.
perdor per te pikturuare skenat e rrugevet dhe ka nje piekje me ko-.
mandanin, Emin pashen, serasqerin e Rumelise.
Ketej merr udhen per brenda ne Shqiperi.
Pamja e Ohrise, me.
keshtiellel1 e sai, liqenin, maletc qe zbresin drejt ne uje, e
mbu::;hin
me admirim, dhe jo me pake nje pelqim i bejne
kostumet
gege
qe
sheil rte qytet. "Shihe:t>, thote, se jam ne nje vent te n".
Duke dale
nga saraji, ku poqi qeveritarin e krahinese,
Sherif bejne, mbetete ne
habitje perpara tabJose qe i paraqitete ne perendim te diellit, dhe shton::
"Ohrija eshte fort rr.e e bukure se nga C;'e prisnja".
Po, tek vente ne
Ohri, piktori ka ndjere btlkurio e thdle te liqenil te Prespes - .q~
e.
quan Liqenin e PepJit -
dhe ngrihet~ posac;erisht nga Ohrija
qe t~
veje te pikturoje liqenin e pare.
.
Duke lene Ohrine .udhetari artist arrin ne Struge ku grate jane.
me ~arshafe ie bardhe, dhe jo me napa te zeza ase tt> kuqe, si mys--
limankate q~ ka pare gier me tani Nuke na rrefen gje per
qytetin
e
vogle kaJuare mbi Drinin: kuptohete se qendron pake
dhe s' ben no
nje vizatim. l]dhene Qe shkon ne perendim te Struges e deften si nje
vent t' egre dhe te shkrete, me banesa fort te ralla;
si kaperzen
nje.
radhe kodrinash Ie vogI'l, bje oe lugine te Shkumbinit dhe "atje pae--
zazh'j merr nj1! rnelanko1i qe s' e haron dot lehte nje.iu. Ne te thyer~
te ditese malete qe kerni perkundrejt nesh, nga perendimi, manin nje.
pamje magjistare prej rrezavet te mbrapme te diellit dh ~ ngrihene
si
nje mur kurorezuare me dushk, kur se Shkumbini n~ dt!ftehete si nj~.
lenk ergiendi ne permt'st nje skene se egre, me shkembenj
te larte,..
pyje dhe rripa, sa te sheh syri. Lumin e shkuame mbi nje. ure me nj~,
qemer Ie vetem, dhe filluame Ie ngjitemi p~rpjete, anf's'se
mengjre te
bregut; nermiet tt:fevet te zeza druresh pame katundin
(Qukesin)
dh~..
hanin ku d~) te bujtnim nattn". Me gjithf! se, n~ han te math, gjithe
bola flejti De te velemen ode te keti hoteli malesor, me njt! zjar, tymi,
J Ie cilit dilte nga nje vrime ne tavan, artisti pretendon
se e
shkojtb


. Fqe228
DITURIJA
Nr.6,
'bukur natene; vetem veren se,
kembet
e Shqipetarevet,
qe i kishin
,~gjatur~ drejt fIakese, do te kene qene gjysme te thekura, sikur ecja
me vite kembezbathure te mos u kishte forcuare dhe !rashure shuallin.
Nga Q'Jkesi udhetaret zbritn~ tatepjete, per te marre nje tjalre te
.perpjete. Atje zoti L~ar kthehete prapa dhe mbetete oe <;udi perpara
'tablose
qe i tfaqete: Katundi, me druret gjigantike te arravet dhe
mi-
naret e fildishta, qe meshtillte linja greke, giyra itatiane dhe begated
bime engleze, te varure mbi greminen e rripese, formonte nje pikture
te egre dhe madheshtore. Pastaj udha behesh e ngushte, e keqe, e rre-
zikshme: nje here takuane nje karvan pesedhjete mushkash,
Ie ngar-
kuara, qe vinin nga E!basani; ne nje vent tjatre nje ka i ngordhure,
rrjepure lekure, kishte zene shtegun dhe kafshet e udhetarevet tiwe re-
fuzonin te kaperzejne gien' e jashtezakoneshme;
ca me tej, ne piken
me te lige dhe te veshtire, nje kale rrezoj barren
Po. gjithe ket6
mizere i haronte
njeriu
kur gezonte
syne l1e bukurit
qe
vizatonte
me
nj' aoe tatepjeta
e tmerruare,
m' ane tjatre muri
shkembor
i maJit
mbi
'te cHin shkelqente
Ie bardhet
e vdorese,
skenate
aqe terbeqese,
Ie bu-
kura sa edhe sublime.
E!basani, ne mes te ulllOjvet, ne fushet
te bukure ku rrjeth Shku-
mbini, i dukete
aqe pik!oresk
se jashtmi,
sa edhe i ndyre
dhe
i felli-
.qure .se breodeshmi,
me rrugat
e tij Ie ngushta,
te mbuluara
me ragez
dhe recka t~ grisura:
"Isha
i shtrenguare,
thot' arlisti i mjere, te kerru-
:sem dysh mbi kalin qe te mos me takoje kryet ket6 ndragesioat". Pa-
mia e erret e njerezvet nuk i duke!e Die tepre
e
kandeshme,
edhe
shton:
.Dukete
se jemi
ne mes t' egrevet
te Shqiperise",
Qyteti kishte
tre hane, te erret dhe plot bubHca
dhe morra;
iumteriEht
kishte edhe
nje han te katret,
qe kishte
oje ode
Ie erret
si pus,
dhe
nje
divan
Imbi rruget:
duhesh
zgjedhure
ose t~ rnje kush 0' erresire, ose mbi udhe.
Me nie dite qe rri ne Elbasan piktori yne kerkon te kete, jo ve-
.tem nje ide te plate prej qytetit, po edhe kujtime tE fiksuaIe mbi pel-
11Ure,skica te vijosura ne album~ Qyteti
i dukete jashtezakonerisht
pik-
1oresk; oie mur i larte dhe masif, oje hendek i giere, se jashtmi,
rre-
than
nje katrekindshe me shtepi gjysme te rrezuara; ne te katre
<;ipat
'e murH jaoe nga oje kule, si edhe ne dy
prej te katre dyervet.
Pake
vende
ne bote munt te japin
nje
pershtypje
shkretesi
dhe
pikE!lIimi
'{desolation)
sa Elbasani,
sadoqe
prej forteses
njeriu gez6n
nje
pamje
te kandeshme mbi rrethinate, me druret e gjalle, mlnarete, kodrinate
ose Tomori gjigant, atje ne juge. Tek vizatonte
sendet e afret dhe te
larget,
populi!, ca nga ca, nisi te mblidhete
rrtth
tija, dhe,
duke
pare
p!kturen
filloj te th~rese Shejtan,
Shejtan!
Nje dervish me 'sarek te
,gjelbre
u-perzje 'ne gjemet, 'dbe 'gure
bresheruane
mbi kryen
e 'Iogli-


Nr. 6.
DITURIJA
Faqe 229'
--~----
zit. Disa. prej sulmuesvet qene m~ elokvent: Frengu eshte Rus, thosh,.'
nin, dhe Sulltani e ka ~uare te na shkruaje, qe te na shese pa&taj ne-
Rusija.
Nga qyteti afre Shkumbinit zoti Lear vete ne Tirane,
me udhen.
e Krabese. Kur arrin
ile qafe!
ndalete
dhe
mbush
dy faqe per te-
na thene qe, kurre shpirti i nje artisti nuke munt te nginjete me pam-
jen e ra!H~,dhe magjistare qe zgjatete tej gjer ne horizont, mbi te cilin
ngrehete Tomari: eshte nje bukuri qe me te ralle nje piktor e ende-,
r6n! Si nginjete pake me kete tabl6, kaperxen qafen dhe filion te zbre--
se drejtTiranese,
me nje ere juge, me nje temperature si fure.
Tiranese i veren, ne radhe te pare, xhamit e saj te stolisura, me-
gjyra te shkelqyera dhe elegante, qe u japin nje terheqesi te panjohure
ne faltoret e ketyre viseve Sa per qytetin i kujton
Elbasanin, sadoqe'
rruget pake m~ te gjera dhe sheshet e pazarit m~ te medhenj.
Te dy hanet e Tiranese ishin te pabanushme;
i treti kishte famen'
te jete m~ i miri, me fisniku, m~ selekt. dhe elegant!: atje vajti dhe-
zuri vent piktori. lshte nje germadhe me shkallet qe tundeshin; murete'
-
prej balte dhe kallameje
-
plot vrima; tavani
mveshure ne meri-
maga, dhe godija e tere lene ne sunimill autokratik te minj\\iet, te mi-
zavet, te ~do fare insektesh, te medhenj a te vegjel, te dukur a te
pshehte, N~ kete <;regullsi dhe situate te tmerrshme mezi u-gjend nje
<;ip, me nje rogos pake si te pastre, ku udhetari i mjere gjeti pakl ze
gjuml', i lukundure prej kengevet me me10di Ie Gegevet. Kur se kuajt
zjenin nen~ drasat e odese.
Estte vertet se piktori yne kishte nje bujrulldti
ne
dore, dhe-
muoUe te veje te bujtnje ke beu, ke qeveritari. Velem ben
kete gjy-
kim: ne vafte ie nje zotenf
eshte vertet se do te rraje ne pastri dhe
prehje, po edhe do Ie jete rob i seremonf dhe zakonevet:
do te haje'
kur H~doi' j zot i shtepise, dhe ne ore qe s'i konvenitin fare nje
ar-
tisH. Pra, nga dy mietet zgjodhi hanin, i keq dhe i ndyre, po, te pa-
ken, i linte lirine te punoH~si donte vete.
Te nesremen -. pas nje nate qe lodhja
i kishte
dhene
gjume,.
me gjithe zhurmin dhe gjemen -
piktori i ben nje vizite Mahmud
beut, kajmekamit Ie qyiftit, per t'i kerkuare nje ruajtes dhe
nje Jetre
per nipin e Iii, Aii bene, ne Kruje. Autori shenon oumurin e math H!
dervishevet me petka ie gjelbra qe duk@n'ne Tirane. dhe karakterin.
tepre fetar te qytelit. Dita qe mbledhje
pazari,
me kafshe
~dofaresh,
djem, c;upa, gra, dhe kjo i jep rasje vizatuesit tene te begatoje
fJetet
e albumit. Kur u-kthye mbremanet ne han, n~ ate ~erdhe thiu, qe te
fJere, degjon se dera e odese fqinje hapete me nje <;eles, dhe drita a-
rein' ne odet te tij, prej nje vrime nje pellemb'e
gjysme te gjere, se.'


F'aqe 230
DITlJRIJA
N:r. 6.
mu'ri kishte
nj~ tok penxhere
te tilla,
ca Ie medha,
C:i m~
te
vogla.
'V~ syrin ne nje nga k~to zbrazesina, dhe. ~' te shohe? Nj~ dervish fana-
'tik qe i ishte kanosure, dUen, ne pazar, disa here,
me
shkopin
e tij
me hekura:
kishte
zene Ie beje nje fare gjimnastike
frenetike,
me
le-
vvizje
dhe klithje
te ~udileshme,
Ie frikeshme.
IngIizin
e ze tmerri,
dhe
'pret c;'do te dale. Po, dervishi
yne (padyshim
nje rufai)
nxjer
ne funt
disa
veshe rrush,
i ha, qetohete
dhe bie ne gjume.
Kur
iken
nga Tirana
zoti Lear gezohete
qe i largohete'
keti hani,
m~ i ligu
i hanevet
te dheut,
passi
edhe
zihete
me
hanxhine
- qe
'kerkon
la zere monedhen
dy
grosh
m~
poshte
-
dhe me
kavasin,
'Beqirin
nga Ohrija,
qe pretend6n
se ka humbure
c;ibukun
me
qehli-
bar, duke
ruajture
kalin,
ne nje vent imazhinar,
ne Elbasan,
dhe,
ker-
kOr1 shperblimin
e tij. Mbi
keto
dy ~kena i huaji udhetar
ka
fatin
te
shtoje
edhe c;faqjen e trete te dervish it, me fI,)k
te zes dhe fytyre te
,zheshket, syte Ie fanatikuare, qe prap j kanosete me. stapin e hekurte,
'bertet,
kelthet,
shan, mallkon.
Ne Kruje,
ke Ali beu, nje djalosh
nentembedhjete
'je<;;, mveshure
me stambuline,
piktori
gjen nje hospitalitet
te kandeshme,
ne Dje ode
te mobilluare
me gust, pas modes se vendit. Ky hospitalitet,
ky
luks
'kan'
edhe inkonvementet
e tyre:
humbja
e lirise
Kur kerkon
ingIizi
te
nxiere kepucet dhjete sherbelore
derdhen
t'i
zene kemben,
dhe tek pi
kafene,
sikur
te levisnje
makar
nje gisht,
sakaqe nxiton
nje tjatre sher-
betor, duke lene kepucet jashte portese, per t' e pyeture
c;e urdher6n.
Autori yne perpiqet t' u jape te kupetojne se Frenqle s' e kane zakon
te kerkojne ndihmen e dokujt tjatre, per punet qe munt t'i bejne veie.
Nga ana tjatre, ne kU'fent e sipre, Ali beu e pyet per SlambofJin, per
> Frengjine -
popujt e se c lese beu nuk'i c;quan dot, -
per vapor dhe
udhen
e hekurte;
piktori
vizaton
mbi
karte nje vagon dhe nje anije me
avull, pastaj imit6n dhe zerin qe bejne kela miete udhetimi: ..Tik, tOka,
toke,
skuish,
skuash,
skuash,
skuash"
dhe, qe ate ore, Ali beu sa her
e shihte,
i Jutesh te imitoje udhen e hekurte
dhe vaporin,
dhe mekesh
se qeshuri, ay dhe sherbetoret e tij, keshtu qe, in'glizi i varfre gjeti be-
lane. Dobare
populli
i Krujes e Ie te qete te p!kturoje, e veshtron
se
'largu,
po nuke
vete ta merzitnje
Seremonin e tryezese piktori yne e shembellen me nje balel, kur
te dhjete
trimat; mveshur dhe stolisur, hyjne pernjehere brenda ne ode
dhe pregatitn
aparatin e ngrenejese. Vetem, nje her~ qe udhetari ki-
shte zgja!ure
pake si keq kembene,
e zlfi
cerma, dhe,
duke
dashure
te rrije oe nje menyre
m~ konveniente,
rrezoj dhe derdhi
c;orben
mbi
mesallet:
kjo pun' e papelqyere
shkoj sik~r s' e kishte verejture
njeri.
'sherbetoret
pshine Jengun e perhapure dhe sualle njefas
tjatre.


Nr.6.
DITURIJA
Fa:qe 231 .
",--_._-
--------
Pas Krujes i huaji qellonte te vizitoje Shkodren: Ne Lesh nda-
let!! pdke, piek nje prift Kapucin, mik te vjetr~, nga Italija,' dhe e pyet
si shkon me kefa te krjshtere. "Te krishtere? i thote prifti; padyshim
te krishtere: po, ~ikur Perendija
te bu~jste Drinin
dhe t'i
mirrle te
gjithe ne parrajse, do te behesh gje e bukure!
n
krjshtere? hajdute,
derra, ujq, shlaze, majmune, budallenj, kafshe te egra! Greke,'Turq, Shqi-"
Ipetare dreqi i marrte te gjitbe bashk~, Te krishtere!"
.
Ne Hte udhelim Englezin tene e kap nje shi i ma1h, gje qe 5' e
. nda16nte na kujfoje karakterin piktoresk te lundrese ITibi Drjnin, re-
maret e saj me gune mbi krye. Disa kat.mde, qe gjejne n' udhe, prej
derravet njihene qe jane te krishtere,nje race derri leshtok dhe te ligure.
.
Ne Shkodre piklori
vete dhe kerkon lOtin Banatt;, vis konsulin e
Anglise, heq shum' mundime sa i zoul6n 5ht~pine,
po, te nesremen
mundohet akoma me tepre, dhe kot, per te gjeture liqenin.
Pashajt te
Shkodrese, bosnak prej origjine, i ben vizite ne shtepit te tii, ne kalat,
robi kodren: Osman pashaj esht'i
vogle nga shtati, i majme;
konaku
ku banan s' ka no nje luks, as si gadi, as edhe si mobila; vetem gezan
nje pamje .te bukure nga malete dhe liqeni
Te nesremet valiu te
the-
ret per drev.e, dne Englezi i huaj numurol1 gjer ne 37 gjelle, s<:hani;
me tutje pushoj se nu:nuruari, duke pandehure se dreka do te mbante
gier mbrem<:net, po, shton, me dukete se erdhe mbi tryezen edhe dy-
mbedhjete ose katrembedhjete gjelle :e tlera.
Nga Shkodra, ku gjithmone bie shi, piktori
paezazhisht
kthehete
prape ne Tirane, dhe se ketejmi, ng1 udha e Ndroqit, vete ne Durres.
Dy ore passi dualle nga Tirana, autori def,en se shkuane mbi nje me
te gurte dhe te bukur, padyshim Ura e Beshirit, ne Arzen, per te cilen
i kishin thene s~ e kishte goditure nje Tiranas qe ben trege\\l me Triest.
DU1T~sine gjen si nje qytet me nje te veH~m rruge. Ne muret e
keti qyteti veren pllaka guri mbi te cilat qene gdhendure
skuda
me
figure
huruvejke
dhe kubvaje.
Kt~htiella
e interesan
dhe qyteti i
du-
kete me i pastre
se tekd6 gjetke:
dyqanet
vertet jane gjysme
te mbu-
luare, nga rruga, po me piergulla
te bukura, dhe jo me regoze te vje-
tre. Edhe <;donjed i kuvend6n me miqesi, me emblesi, duke e quaj-
ture kapetan, i dashur kapetan, miku im kapetan, se, gji1he sa te huaj
dalin
ne kete skele duhet te jene kapetan vapori.
Ne Kavaje piktori piqete me Ahmed bejne, qeveritarin, qe kishte
nje saraje mjaft te mire, po jo aqe te bukure sa te Ali beut. ne Kruje.
Beu i siell, passi mezt e gjetne, nje harte te Frengjistanit, dhe te Lon-
drese, dhe e ~palosin me kujdes te math: ishte nje harte e deti!
te
Zhaponise, me nisine Java! Shetitari yne veren ne qendre te qytetit nje
vorreze, te rrethuare me shtylla te shuma, mbl origjinen
e te cilavet


DITURIJA
Nr.6
----
--.------
nuke mesoj dot gje. Ke;u eshtE! mysafir ne Papa Andrea, ekonomi L
Kavajese i cili, me mjekren e gjatl! te tij, ngjan me statu1en e Moisit,
bere prej Mikel Angeli!. Udhetari yne, qe ka pasure kohe ie famiJeso-
hett! me jeten dhe vendin e Shqipetarevet, nuke rnung6n. te shenoje,
me humurin e tij te math, ~do send qe takon mb' udhe, si kopete me
pata qe kullosin ne fushen e KaVdjeSe, si cdhe
nje nuse qe pc e
shpiene krushqit, Ie mbuware me nj1:lmenyre groteske:
s' j duket as
trupi, as fytyra, me nje tufe lulesh mbi napen
e kryese, dhe keshtil
ngjante me nje hime fantaslike shetitese. Dhe, me tepre akoma se C;do
gje, veren bukurine madheshtore te fushese dhe Ie Tomorit.
Duke dale nga Kavaja piktori ishte nisure per ne Berat; atje piD
qete me Hysejn pashen qe e rrHen me menyra te holla dhe
Ie kan-
deshme, ne nje shtepi piktoreske, plot me njeres dhe zyrtare.
Nga Berati -
me ane te katundit Kadi pasha, dhe, passi vizit6n
manaslirin e Ardenicese -
vete ne Vlore, pa haruare, padyshim dhe
Pojanin. Vlora i duket e varfre, e pikeJ!uare, nje qytet i vogle qe ka
pesuare prej kryengritjes'se
fundi!
Prej VIore merr udh1:!ne Himares,
nga Trajasi dhe
Dukati,
ku
veren qfilt e egre, po edhe shkembenjte dhe lisat e dushkut te medhenj
e romautike
Ne Himare s' har6n te na shenoje se grate
perdorene si
mushka, per te barture barre, sadoqe disa syrcsh, si edhe shume pre}
~upavet, Jane fort te bukura, po
edhe shtol1 se, kjo
krahine i eshte
dukure fort me pak' e qyteteruare se C;'e priste dhe nga c;'kishte pare
gjer ate here ne vise! e fjere Ie Shqiperise. Vunoj I rrefehele sl m~ i per-
paruari i ketyre katundeve qe kane, te gjithe, shqipene
si gjuhe shte-
pije, dhe shlep! e Kasnecevet i tfaqete si nje .pallat
i vertete i' disa
provincave
Ie Italise. Aulori, si nje artist, s' duket te jete fare merzi-
ture ne Himare, she lit gjithe katundet (Dhermi, Vuno, Palasa, Him~re...),
jep detaje per jeten dhe zakooet e tyre. Pastaj kthehete prape ne VIore.
Tani drejtohete nga Tepelena, me ane
te Kudhesit. Shkr6njesi
yne ka Dje kuriozitet Ie math te shohe qytetin e Ali pashese,
ku lord
Byron-i mbeti mysafir i vezirit. Po, thote, poeti me nuke rron, Ali pa~
shes i eshle prere kryet, femlja e tij e farosure,
pallati i tij
djegure
dhe rafshuare. Edhe vendi, katundete qe ka gjetUie ne udhetim te tij,
i dukene gjysme shkretine, te zbrazure dhe varferuare, sidomos qe nga
kryengritja e Gjolekese.
Hani i Tepelenes, not6n, eshte bere prej do odash dhe divanesh
te vegjle, me dyer qe s' mbyllene ; qen dhe mace kane
lid!e
plote,
si edhe nje sqap i mallkuare, me kernbore oe qafe, qelp divanet
dhe
sh'etit tel' oaten; mb! kele sht6ni edhe nje ere te <;mendure qe fryn ter
oaten, kujis dhe argullis me te kalrlS ane!.


-Nr. .6
DlTURIJA
Faqe'233
--
:c;;o
Gjinokastra
e intereson
shume
siqytet
dhe si paazazh;
po, .aj6.q~
ec;udit,
eshte
kostumi
i .gravet
De rrugat,
nj~ nap' e bardhe qe e mbu-
Ion nga krei e ne kembH,
me brylL t j(~ ngriture perpjete,
njE:'"lugat
me kater <;ipa ! Nga maska
e fytyrese, ,prej tedy
vrimavet,
dukene -dy
s9, dhe poshte
napese
bu<;asin C;ltanet e kuqe .dhe
kEpucet
e verdha
si kanari! Tek udhetari yne kullotte syte
me bukurine aparen1e tegra-
,,:et Ie Gjinokastrese,
pernjehere
ngrihete nje klithje,
nga C;do C;ip i qy-
te,tit, dhe hoxha
ne minaret
bertet
me nje ze te qarE'. Englezi
kujtoj se
-po shembesh
Gjinokastra
e ter~,
kUT u-kupetua
se ky vaj, qeokaper
nje zoteni qe paska
vdekure
ne Stamboll.
"Shyqyr,
shton,
qe fqinjet
e mij te hanil, s' e pane vetehene
te detyruare
te
ulerijne
dhe ata".
Gjinokastr en e Ie per te vajture
ne
janine,
duke
shkuare
nga
Dropulli,
Zharovina,
Zica; nE' qytetin
buze liqenit
dhe
rreze
Mi<;qeli,t,
loti Lear
nuke qellete
shume:
e presin
disa letra qe e Hojne
ne .nj~
udhetim
ne Misir dhe ne Palestine.
VetE:'m esht' Llumture
la gieje vete-
hen e tij te bujture ne shtepi te viskonsulit,
passiter
,kohen e tij
'.
t' udhetimit kishte hequre gjithe
veshtiresite dhe ,vuajtjet
ne hane.Le
Shqiperise, te cilevet, ne C;do rasje u ben
nJe proces te keq.
Pa na
kallzuar gje per janin~n, as edhe peT Prevezen, ku edhe ndalete .me
pak' akoma, i hipen cutterit Ii' konsullajos~, per ni! Levkadhi>, me 12
nentor, 1848, pas jo dot plot dy muajsh udhetimi te shpejte ne Shqipl!ri,
Me kete shelitj, autori qe ka perdorur aq~ bukure furcen e pik~
timit sa edhe penden, ka mbushure
treqint e katredhjete faqe, qe for-
mojne per vendin tene nje dokurneot te ~mushme, 5i nje tufe skicash
me figureo besoike te asaj per!ode.
Pas kesaj pje5e se pare, fill6nnje
cop' e dyt' e vepres:
me 25
prill 1849, del prape oe Preveze, ardhure nga KorfuzL Kerk6nte
per"
domje gjashte javtit e lira qe i mbesin para se te veje ne Angli"p!!r
te shpetuare nga ethete qe ka marre ne Greqf, dhe s' gjen rruge m~
Ie mire ve<; se te plotesoje viziten e tij ne Shqiperi, te vejl' Ie shohe
akorna nje here jugen e ketf vendi, janinl'n dhe Sulin. Dhe,
me 2 te
majit nisete per ne malet e ash pre ku nje grusht
Shqipetare i kun-
dreqendruaoe
kaqe kohe Ali pashese. Na 'per~hkr6n Zalongon dhe his-
torin e te njezet
e dy gravet, vallen e tyre
mbi
shkemb, kengen e
vaj!imit kur oe <;do te sielle nje verJg' e' gjaJle pakesohesh nga vargu.
Pastaj kthehete nga lindja, vizHan
Loron, Kanxane, Narten, pa
:qehdruare shume ne as oje prej ketyre
vendeve,
admir6n' bukurin e
iujravet dhe te shkembl'njvet
te liqenit te vogle Zero, prane
Leloves,
'vjen prape ne Sui, dhe.tekd6 syt' e tij kenaqene me tabllot e bukur~,
'g~zim dhe shperblese per nje 'plktor dhe amator nature.
.


Faqe 234
DITUHI.JA
Nr.6.
---
Nga SuB piktori
yne, duke
qendruare
ne t;do katund,
duke
ku-
-
v~nduare
me
ked6
qe gjen robi udhe, vete ne Parge,
!e shohe
Came-
rine; shkon
nje nate ne Splanxe.
Parga, me gjlthe
bukurin
e paezazhit~.
te ullishtavet dhe te gjyravet, i dukete nje vent mepikeIlim,
dhe kujti-
mi i ngjarjevet ne kohe te pashajt ti:! Jani!Jesfi, e bejne
te iknje
dhe
te largohete.
Margellet;i
i pelqen
me tepre, dhe sidomos
Paramithia
qe
.
,
s'men6n
ta qlJaje qytetin me te bukur tt:! St!qiperise:
Shkembenjt e
Paramithise,
rreze Ie cilevet pirgosene
shtepite
piktort'ske,
me kronj, ki--
sha,- xhami,
qiparise,
dhe
Ie dy keshtie!lale,
sadoqe' as brenda
frl1-
gat e qytetit,
as edhe hani me oden e tij s'i
duk-en t~ pastre, dhe mezt.;
shk6n
nje nate.
Nga Camerija vete ne J imine, me
udhen
e OIiC;kes,DramushoS:.
dhe germadhat
e medha
Ie Dodones,
qe atehere
i kujtonin te nje terr.-,
pulli te math te Mollosevet.
Pi! ndenjture
me tepre se Iri
dite ne Ja~'
nine, zoti Lear nisete,
me 14 maj, per nje udbWm
te shkurtre
ne Th,~-
saU, prej kuhit
kthehete
me 27 te muajit, dhe Hte
radhe,
pa
u-qe-
IIure, vete ne Filat e ne Sajadhe:
kehl i hipen
barkese
per ne Korfus..
duke i lene shendet Shqiperise, po jo edhe
pa nathene
sa i bukur
j
u-duk
Filati, qe, edhe per te eilin
thotl~ se eshie
vendi mbase
me, 1
.
kandshml qe ka pare ne Shqiperi.
,
Vepra eplktorit
Edward Lear) 5i pershkrimi i nie artisti plot
f;D-
tusiasm
p~r vendin
l' ene, eshte nje libre
me rendesi
dhe
interes
t~
math. Nje send qe i shton akoma nje here
vl~ften
e saj jane pikturat-
e bubra, reproduktu,ara me Iil110grafi
K.:'t6 piktura jane
njezet gjithe-
sej, ti! medha
17 ;ubi 91/2 santi metra, shtYPuiejash1e
tekstit, mbi karte'
te trashe. Gjashtembedhjele syresh jane Iii qytetevet aSe vendevet
te
Shqiperise, do Die tbene : Manastir, Ohri, Tira'.1€,
Kruje, Shkadre, Du-
rres, B~rat, Himare.
Vlore,
Tcptlene,
.GjirlOkastre,
Jat1in~,
Nikopol S,~
,
Narte, SuI, Parge.
'
'
- ------
.BIBLIOGRAFI
. . ~\\
Appendice alia"
vetusla delia lin,qua albanese" prej Doktor Ago,..-
stino R!becco (i Spezzano
Albanese.
Cosenza,
[{31aQri) Napo!i
1927.
.
Dr. Wbekun e njohin kendojesit lane
me V/ersha Malli (1902,
dhe 1917), me perkthimin shqipte
Besesi!; kishte
botuar~ me
1922-,
nje broshure me tituJ1 Vertusta della lingua albanese, ~eciles sot po ,I,
jep nje sh!im te vogle, 22 faqesh. Ne te dy keto Hbreza autori jipe1it.,


Nr.6.
DITUlUJA
Faqe235
,pas elimologjis~, ,n!e nje zel patriotik,
dhe shume
fjaleve W mo<;me
-'<Ihe te ra, te giuh~vet te <;dukura te Ballkanise ose te ltalis se vjetr~,
'u k~rkon nie afrim me shqipen tene.
Patriotism a e Agostino Ribekut nuke munt :ve~ se te na mallen-
gjeje, duke' pare ne te edhe nje shenje te re per lithkate
me meme-
,dhent! qe kane !TIbajtur~ vllezrH tane, me gjithe te pes!! shekujt qe na
'illdajne materialish L EdhE~ky mallengjim merr, nje karakter me real n~
sMnofshim se, pake dite pas ke11 botimi, fati e desh qe auto~i i saj
. t{! ndahete nga kjo jete (ne janar te keti moti).
Shqypni;a e ilustrufme, Kalendar i v;etes perishtupe 1928; Shtyp.
Zoja e Paperlyeme, Shkoder.
I pari kalendar, ose me mire almanak, shqip qe po del me Hgura
dhe me nie lande kaqe te bega<;me. Do te numurojme prej artikujvet:
c1{istorija e gjytetit te Shkodres, Nji te sjellun
neper
gjytet, Zakone
Shkodre, Historija e Shkodres, Oy karrosat (vjershe) dhe ne funt Mu-
stafa
pasha i Shkodres,
dram prej Zef M. Harapi.
Kjo piese teatroje ka qen shfaq
heren e pare
ne Shkodre
me
:'1.923,prej shoqerise Bogdani, dhe meriton verejtjene si nje vepre
qe
iutereson drejt per drej hjstorinc tl!ne, dhe aqe m~ tepr' akcma
nga
pik~pamja e hartimit
'
Bashkepunetori yne Z Hamdi Bushati, na <;on do verejtje fort te
J:nteresatshme mbi kete cope te Z, Zef Harapi, shenime
qe i perkasin
historlse, duke analizuare do pika ne te cilat mbase
disa ndollinave
historike se shkalles' se dyte, ose me mire akoma, disa detajeve hi5to-
rike, nuk' u ~shte dhene reodesi e merituare faktevet dhe te hejohen~
"me thetll~.Tere duke njohure se nje plese teatroje s' eshte nje teze
'ase nje disertate historije, nuke mundim ve~ se te falenderojme
bash:'
,ckepunetorin t'ene pi:'r observatat e tij, t1! cilate pol
shenojme kiWi,me
udhe
si paraqitene pas aktevet te dramese:
1. Tahir pasha
me Dervish bene nuke Jane bijt e Ahmed pashe:'
':se, po te Mehmed pashese, vdekure ne Tirane
1809, birit te Mustafa
"paSihe Qorrit; ky Tahtr pasha eshte vellaj i Shahin pashese, dhe Tahir
"pasha nuke sunoj nonje
here ne Shkodr~.
2. Nje fare ZeQir permendet si sekretar dhe nje Selim bel si ku-
o'mandant, gje qe nuke ngjajne te jen afre se vertetese, me qen~ se ve-
.zlret e Shkodrese ka~e pasure kurdohere sekretare
Shqipetare
dhe jo
Tyrq, si Mustafa efendi Shkodra, Myrteza efendiShahl,'
Ymer
efen-
..QiOogoli, Mustafa eiendi Boric;:i.Dukete dhe
afre logjlket!e qe dhe
\\!kolliandant tyrk temos
kete pasure ne Shkodre, sidomos
,
,kur atituda
,~ pashajt Ishte aqe c;iltazi kundre
Sulltan it.
'


DITURfJA
N\\". 6.
3., Duke
bere fjaJeper te djejgurit te shlepint
Ie Tahir pashese doe
Dervish beuf, ,autor! kujton
se keto shti~pi kar:t qene
atje
ku ~h!fq]e
'sot renimete
qe mbajn' emrin Muret e Dervishajvc
keta
renime
ne la-
gjet Durgut,
jane Ie femijese
Dervishajve,
nga e ciia zbret
Hodo
pa-
sha i koh~s' se ,Miletit. Sa per shtepit
e Tahir
pashese
dhe
Dervish
beut, ata Ishin nen kalane, ku ka qene depozita e arme
dhe municio-
nevet, xhephaneja;
edhe sot pleqt r njofin me emere
"Saiajet
e Zyhra
,Hanmit"
qe eshte
bija
e Ibrahim
pashese
4. Mbytja
e vlJeUtvet
Tahir
pashe
dhe Dervish
bej ka ngjare me
ndermjetsf te Xheladin bej Ohrise, duke' he!muare te parin dhe duke
there me tagan ie dytin, pastaj
qe te dy u-varrosne ke Xhami e Plum.
bit, dhe Mustafa pasha e mbRjti dy jave te pshehure
vdekjen e Ie dy
djemvet,
duke derguare
gjel1e ne burg, sikur te ishin
gjalle,
i"1e kele
tperje thane qe ka lojture
nje rol te keq Pejamja,
grua e pare e Mu-
stafa
pashese.
5. Passi vrau Tahirin dhe De!vJshin qe l' u-zaptoje
radhl:n si w-
zir oe Shkodre, Mustafa pasha vlau edhe Mehmed begun,
antarine
forte ie dy vilazneve, e ftuare
nje dite ne kala dhe duke i yelle prite.
Z. Hamdi deflen ke111do hoilesira ti! mbledhura prej pJeqsh shkodralJe.
MbJ kela shcoime
do shtojme
dy verejtje
Ie tjera per
fibrin
qe
tftullohete Shqipniia
e ilusirume: jemi Ie bindure qe autorN
e saj kuj-
iojnt' qe Shqiperi esht' e tere Shqiperia, dhe prandaj g' kupetojrne dot
kujdesin
e tyre pCI' Ie ~hkruare
nene
do
portrete
fjaIen "Shkodran"
~ur se per Shqiperine tene Ie vogle - te pakrn oe libra dhe OP shkri-
91e ser!Qze~
duhet Ie c;dukene <;do send qe rnund Ie na kujtojti!
regjionalismen: S' ka dyshim se "O[a e Malevet"
qe nje here eade-
ronte coptimin
e Shqiperise
ne kantone,
ne
fise,
ne
bajrake
dhe ne
,shtepi,
do me thene
mohimin
e nje kombesijr,
e nje memedheu,
e oje
Shteti, sol e kupeloj. edhe v~te gabimin e vdekshme, dhe kJo aQe me
tepre qe, me <;dukjen
~ bashkimit
dhe t~ njesise
Shqipetare,
Shkpdra,
,qyteti dhe rrethi i saj, do te pesoje rrezikun me te math,
Shenimi tjatreyne do te jet~ relam. me nje porlrt'! ne faqei 58,
me legjenden: Prek Bibe Dada, Pdnci. i MirdiEes, .B~sojme se pr,inc
ketu nuke paralajmon nje program-, se do te ishte gje fatkeqe
neqof-
te, se ~do pasha i Tyrqise te kQilside,rohelesi nje prine.
.
Jemi kaqe te vegjeJ dhe~aqe
Ie dobet prej, numuri, kern! nj~ lI,e-
yoje kaqe te madhe
per bashkimdhe
njesf; sa duhete nje kujdes fort i
plath edhe.per' !1}eIe voglen fjale.
,
'
L'Italfa, fa !ligoslavla e i~Alb)mia, prej Verax, ne Nuova 1\\ot,9-
loghi (Ronia) fashikul! 1339,' 1 'j~nar J.928, f. 1-30,


Nr. 6
DiTlmIJA
Faqe 237
----------
~
'---"-
Nene pseudonimin Verax pshihete zoti Tittoni, ish kryetar i ki.!,.
sitillit.minislror
te HaUse, dhe nga kjo p:k~pamje auloTi kerkon te rr~-
feje marredhanejet nermiet !tali dhe Serbise, mamdhaneje
qe kane qe-
ne Ie mira, miqesore dhe te binqerla gjer ne keto kohe Ie fundi!, dhe
sidomos kur Auslrija kishte nje atitude <;i1tazikundre interesavet te qe-
veris' se Belgradil
Ne Konferencc te paqese qe u-mbloth ne Paris me
1919,thote Verex, relaciontt ne mes te Italise dhe Ie Serbise per zbatimin
e paktit te Londrf;Se (tratat te pshehle te motit 1~15) zune Ie prishene; po kjo
lehtazi do Ie ndreqesh sikur Franca me Ingilteren te kishin respektuare
~otimet e lyre; mjerfsht Lloyd George dhe CJemenceau profituane nga
atituda e Wilsonit dhe keshill tratati i Londrese
nuk' u aplikua (faqe
4). Me poshte (f. 16) aulori e shpiegon
me kthielltazi
ke!e ide: Mbi
kerkesen e Rusise dhe te Francese tr-paraveshtrua copetimi i Shqjp~-
rise ne tratadn e Londrese, po kele copetim e ndaloj Wilsoni,
kundre
Lloyd George dhe Clemenceau it, i cili donte rjl{(ijimin e Shqiperise
si pas kufivet te caktuara me 19i3. Shqiperija, basbke me te dhe Ita-
IIja, duhen 1'i jene rnirenjohes Wdsooit.
.
Pas regullimit
te paqese
ltalija bed me
Serbine
marr~veshjet
e
.
Belgradit
(1924)
dhe Netturo
(1925)
me ane te se cHavet
mormalizo-
heshin
dhe zbuteshin
marredbanejet
midis dy Shteleve:
Serbija qe ajQ
'qe nuke ratifj)wj marreveshje!e, qe filloj nje fushale shiypi kundr' lta-
lise dh e qe rrefeu dispozila armiqesore. Me kele Tnenyre defte hetese,
miqesija ne mes !tali dhe Serbise
nuk' eshle ttohure
nga shkaku
i
paktit te Tiranes (1926), po kishte filluare dhe me pare.
.
Sa per Shqiperiae ay qe kuptoj
me pare interesat e Italise. p~r
ate., venl qe F~an<;esko Krispi, me 1877; kele polilike e vazhdoj dhe e
shviHo] Visconti Venos!a, 1897, dhe San Oiulianua me 1914.
Shkronjesi i artikulJit ka per qelJim kryesor Ie provoje:
!nteresat
e Italise ne Shqiperi; vullnet i lik i Serbise perkundrejt Shqiperise
si
dhe ItaUse; rezultati naturali kesaj atitude esh!e: afrimi i Shqi,perise
I11eHaHne, dhe ftohtesija nermiel Serbise dhe Italise.
A tale of two villages (nie histor! e dy katundeve)
prej Hubert
D. Wa'tson, ne revistet "The World's
Children"
vol. VIII NT. 3. Dhj{-;-
tor 1927. London.
, ,.
f{endonjesit e Diturise e dijne se,'ne Shqiperi kemi <;eshtjen e re-
fugjiatvet. nje proble?1aq~ te rcnde sa ephe ti~zjar:e, le mjere Ie a,r-
'9hijre
.,
j
,
.,..
nga Kosova, nga c;am{'Tlja paslaj edhe nga
Tyrqija, prej atyre:-
..
:
"
ye M kishin ikure me .1914 perpara
shkretimevet
dhe diegjeveL t~.
<i.fJekvet.iNj~ shumic~ prej ketyre te ardhurvet jane vendosure neto:
k~t d'i~po~;ble : rreth Krujese - dhe Durresif,
ne
Myzeqe...
Vend~ja
.,~


Faqc
238
DlTURIJA
Nr. 6.
.ketyre te gjoreve -- vllezre lane te eksponuare ne rrezik ie vdekjese
-- perpiqete ne vi!shtiresija ekonomike, per toke, per shtepi si eahe e
nj(! kapitali gjer sa te vije te korruri! e pare, problem i rende qe kom-
plikohete dhe me tepr' akoma kur inslalimi - behete ne njt! vent mala-
.rik: elheja i korr refugjiatet e mesuare ne nje klime te shendoshe, me
njl:! rebetsi Ie tmershme.
Duke pare nevojat e nje popullsije qe Yuan, leng6n
dhe luftan
'me vdekjene, shoqerija mireberese engleze, hSave the Children Fund"
-qe kujdesete per te shpetuare foshnjat, djemte e mbeture je!ime, morri
persipre te goditnje dy kalunde, nje ne Libofshe (Xhebaj),
dhe i dyJi
ne Radan (Leskovik), qe Ie dy nga 20 shtepi. I derguari i Sboqerise,
~Zoti Sams ndenj afero dy vjet ne Shqiperi dhe. si u-krye
puna,
erth
edhe atketari i shoqerise, zon Watson, me zonjene,
per
te vizituare
1e dy katundete, historin e te cl1evet Z Watson
po e deften me aqe
simpati dhe dhempshuri njerezore ne rivistet qe kemi perpara
syve!.
S'eshte pa dobi te kujtojme ketu se, prej refugjiatevet gjer me sot jan'
inslaluare ne Shqiperi 1060 femije, te perndara ne 30 katunde, me shtepi
-1e goditura vete prej te. ardhurvet dhe te bera enkas per ta; rreln kt!-
tyre katundeve jane <;elur ana dhe kopshte, keshttl
qe tokes' j eshte
dhene nje vlefte ere.
Nje '"'rej ketyre katundrve
mban emrin Herbert
(ne Kavaje) per kujtim te ndjerit mikut tene Aubrey
Herbert
dhe si
shenje mirenjohjeje per ndihmate qe beri Konlesa Carnarvon', mema e
U! ndjeri!. Me ke1e rasje do te shtojme se, per kete Geshtje me kaq'im-
partence Ie madhe per' neve, per instalimin e refugiiatevet -
vllezret
tane q~ vijne te forcojue Shqiperine tene me numurin dhe punimin ~
lyre -
~shte mire qe te interesohete dhe vete populli, duke qen'i bin-
dur~ se <;10 ndihme dhe lehlesi qe u behet te ardhurvet
se jashtmi.
~5hte dhe per forcimin e vendi! tene.
.
La nostra spezidione in Albania 1915-1916, prej gjeneralit E. Ber-
-lotti, ish komandant i trupit Ie posa<;me \\' ushtrise italiane ne Shqiperi.
Milallo 1926.
r
Libra prej se cilese do te perpiqemi t' u japim nje ide kendonjfs-
vet tan~, eshte shkruare me nje qellim polemike nermiet te autorH dhe
mareshalit Cadorna:
ky dukete se nuk' ka folure mire per fushaten
italiane De Shqip~ri, ne vitet 1915, 1916, ne libret Ie tij te titulluare
~Altre pagine sulla grande guerra it, dhe gjenerali Btrtotti pergjigjete,
per te mprojture vetehene
dhe ushterine qe 'komandonte:
"Misiani i
-1talise ne Shqiperi, thote, me dukete se nuk' ka mbaruare, dhe per t~
filluare pune s' eshle mire. qe te pakesohete prestigji yne, sidomos
n~
"njl! popull' ku prestigji italian eshte mjaft pakesuare....


Nr. 6
Ol'l'URJJA
Faqe
239
--
Ne kaptine te pare autori deften shkaket
e ckarkimit
italian ne'
Shqip!!ri, Ie bazuare mbi interesat politike tii qeveris' se Rromese ne
Shqiperi, politike te drejtuar' atehere prej Sonnino dhe te njohure me'
vone me paktin e Londrese, pakt qe i jipte te drejte Italise te pronoje
nje pjese tij madhe te Shqiperis2. Misioni i Italianevet duke ardhure ne
Dunes e ne Vlore esht edhe vezhgimi i Esadit, te cilit autori i jep nje
portret besnik duke numuruare gjithe te metat dhe veset e tij.
Sa per vetehen e Hj, gjen. Bertotte na lajmeron se, nga 1895 gjer
me 1905, kishte shetiture Shqiperine p~r Ie studiuare vendin dhe njere-
zit; pra s' ishte i huaj dhe i pa pregatiture
per misionin me te cilin-
ngarkohesh: Po kryetar i shtatit major italian ishte kundre ekspedicio-
nit te Shqiperise, dhe, ne vent te 27 batajonevet qe kish1e projekti
i;
pare, u-derguane vetem 18 batajone per Vlore dhe Durresin, dhe
ata
n ga mosha e teritorialevet.
Autori deften arritjen e tij me 2 cthjetor 1915 ne Vlore, te vaj1u~
rit me nje pjese te ushterise ne Durres, pershkron me fjale te pikellu-
shiTIe zbrazjen e 100,000 prizoner~ve Austriake te zene prej Serbevet,
vetem 30,00n prej te ci!evet muntn\\! Hi shpetojne te gjalle, dhe
pastaj
ikjen e mbeturinavet l' ushterise serbe: Me 24 Ie shkurtit kishin gene
trasportuare nga VIora 1~8,OOO serbe per ne Korfus dhe 6000 per ne-
B serte; afero 30,000 serbe dhe nje tok kuaj -
SerbU kishin sieBe
20000 kafshe ne Durr~s -- u-ngarkuane prej Durr~sit. Passi u-semur
gjenenili Guerrini, komandanti i Durresit
morri vendin e tij gjenerali
Giacinto Ferrero. Po pika m~ interesatshme qe ox~me prej kendimit
te kesaj libre eshte se, Ilia Stojanoffi. i derguare nga ana e Bulgarevet,
Idshte vajture nga shkurti i motit 1916 ne Vlore per t~ hyre ne prek-
je me komanden e trupit italian dhe t'i nje,ftoje qe Bulgaret
komita-
xhinj do te regu!lonin veprimin e tyre ne marreveshje me ushterin ita-
liane, dhe komanda bulgare jipte sigurime se kurre s'do t'atakonle Ita-
liaoet ne qofte se edhe kela nuke goditin Bulgarete.
Me 22-23 Shkurt behete lufte ne Durres me Austriaket,
dhe me
26 Italianel imbarkopene per ne Vlore; pas kesaj
zbrazjeje, edhe
ko-
manda e trupavet italiane -
qe gjer ahere dependonte nga ministri e
punevet te jashtme .- shkon ne koinanda e pergjitheshmedhe
ne kryet
te saj vihete, ne vent te gieneraJit Bertotti, gjenerali Settim:o Piacenti-
. ni, per Ie cilin autori thote se eshte njed f~tar dhe i pazoti te kupe-
toje mentalitetin dhe psikologjin e Shqipetarevet
myslimane, qe i ze-
m~roj pa pune dhe me kele menyre
pregaiiti
ngjarjet
e motit 1920
j{"undre'Halise; nje tjatre faj dhe gabim, thot~ autori, qe Ie vene! me
von~ Ie gjeneraJit Ferrero ne vent te Piacentinit;gjenerali
Ferrero,ish-


Faqe 240
DITURJJA
Nt. 6
te, ne syt e Shqipetarevet, i munduri i Durresit, kesh1u qe, kur u-ngar-
kua qe te proklamoje
ne Ojinokastre
indipendencen
e Shqiperjge,
'a5-
kush nuk i dha no nje rendesi kesaj prokIamate.
'
Autori e mbaron
!ibren e tij
me
komanden
qi!
ka
pasure
nft'
Shqiperi.
Do te shenojme
akoma
dy pika: R'ienerali
Bertotti,
para
se
zbrazene
Serbet
nga Shqiperija,
kishte qen' n' ide qe, mbeturinat
eke-
saj usht~rije,
ne vent te yen' ne KOflus, te meshtillene
r.e Gjinokastre
dhe Saran de, Ie riformohene
dhe s' andejmi
te yen' ne Manastir
te ba-
shkohene
me Francese!
dhe Engltzet
nen' urdhrin'
e gjetHralit
Sarran:-
ktlte ide e kishte
pelqyere
vete mbreti Petro
i Serbise,
si edhe
krye-
tari i shtatit
magjor,
po nuk' e pranoj
kryes! e komandese
italiane. 2.ta
Mareshali
Cadorna
cne urdhre
qe i kishte dhene
gjeneraJit
Bertotti,
i
kishte shenuare:
:Duhet
pasu're nje komande
e[ ergjike,
te shpejte
ne
te ndaluare
ngjarjet
e papritura
dhe me masa te forta;
keshtu
duhet~.
per ne Shqiperi ku popullsija esh!' akoma primitifr,
nuH
sheh
pres-
tigj ve«; ku eshte
lorca dhe qe miresine e merr per dobesi-.
-
"~------
LIBRA'TE
1\\t1ARRA
Zoologjia, botim i drejtoris' se pergjitheshme s' Arsimit, 1927.
Anatomi, fisiologji, zoologji, per I<lasate fundit Ie shkollavetplotore.
Kendime per rendin e peste te shkollavet filiaTe, hartuer.n prej Dh.
Paparistos e S. Hurit.
Botim i MinistTise s' ArsirnH, 1927. Cope kendimesh
moral, his-
torik, shkencor.
.
Edukatemorale e mesime
clvtke
per te treten kJastl filIoTe j botirn
i Ministris s' Arsimit. 1927.
Njohtime b~jqesiie, per klasen e trete te shkolJsvd fillore; bc-
Urn i Ministris s' Arsimit; 1927.
Edukata morale dhe mesime civike per Ie pesten dhe te gjashten
klas~ fillore j botim j Ministris
s' Arsimit j 1927.
Njohtime bujq,ifsi;e peT klasen e peste dhe t~ giasht~
te shko-
lIavet fillore, 1927.
l<alendari Korfa ]828, Kor~e; Dhori KotL 1928.
Vjersha,rrefenja, zbavitje, artikuj te ndryshm~,mbledhure nl' 48 faq{'.
SHTYPURE
NE SHTYPI!SHKRONJ£T
.MBROTH£SIJA'
KRISTO P. LUARASJ - TIRAN£




.. j,:;.:
/
..
I
"
'.'
,
,
. .
~~
~~--
~
,
,
I
'-.,' . ..
,
'.
---
"
"
;".:
'
~:f.
'..
~:
\\
j.
"
I
~:rRl~,HJ~.~
i
,
"
"
.,' '.
i
",~
!
:
+
"
"
"
,,'.',
.'
I.,,:
.
\\/
.,',. ~
~,,\\
1 .
'\\
'.
.
'"'
"
i '
,zetU:fnJ,.
"
,
"';
'.
.,
,,'1(
,:.."\\
.,,".:\\}
~.
,
.
j
~
",
\\;
'~""
'",
".
.
,J.'.
. . ,-.
I,',""'\\,
"
"'
"
',"
'
, ". Me'rasjen,
e)festttS"f,e:'.:S hen'
t}j e i';gj i t -'revista
W;,
f
..,.-.;!.,.
,",,'.
I~.
I
'f
','.-
".'
~'.
.'1
"
I
I
":[)ituriia~.'d(YJe.6/gaJlizo)e;
m~23
te pri11it)'fJj~ ek'kpozite
1
.\\.
..;
,
,
f.
r
-(
~
.,,'.
a
j. '. "';0 per. Skeqaer.' B~nl', me :1'ihra te. ,boiuare
mbi'
h.ero'l1~-
. ..
.
t:'
"
:.tI. e'ne;, ~st~:mpi~Qh'~ figu'ra.;'.
.
\\ \\.'
.\\
\\.
.
,
. ..
~
.f
"'".
~ ! :. ,.
,Ekspo~ifa'jon.e1oe'sht~
noe J,.UJraritLJimo S~endo. tihe' .
'
,
J,
I
,.,
.~.
,'"
"I'
:.'
'r
"
."
',?
I
.
.''''
.d,o te jete
<;e1'u.reter'drten,g,j.er m~ 2:' te prill it, iTlbrelJ1anet.
~ "
.
.
.-
.
t'
~
..
.
j..
'
'-
,jini, te Iyture ie n~'r;@~(1.i'kefe festim,te ,kuttirnitte
,-
-
r
'...
"
.'"
'
Gjegr,~asfriotit~
i\\eh'e,~nie jar'dhjene 'Juaj, dhe ti!rniqvet'
.
tu.aj."
":,
'.,'
I .
I
,
':M,e"pderime
,
~[
,
.
I
-
,1
,;
"
.
'.I
':'1,:f,";(~;"
~", ': .Drej~?~~~vi,~::...t;~"~ ~ja"
[~'I
S'n'~"~'n ;i,;m:,,",,")<
'...
l!.t<,.
<j>'
I
}"~' i'~ 'i:'
;0;,
1.
,\\ ',~::.~'~::/
':.
'"
""
,:'
.
t: '~,
.;I.~
.
.
. . .
.
.
'''{
I""",
"',
'"Es~p'9iife\\
j,oqe beli~ft,nte- ,~je' q~l~irP ;~sj()rik: 6b~'
'
I
g
~,te.~!e~..,~):e
~~~"r~"J~~e
~fp,~j~:\\~~T~~P
'~'~~
~,rej(o\\it'te:
~~';
'i "
,>
' !
'I D1t~~I,~,e.
. .
Idp'.e,
,
n~~~ 'la...~e~d~~tIIlu'aJ:eper.
,shltle;'
,"
'.
I
.
I
'
'.,
'~
Te ,byniit'~Sht'
,
>
'i
lire
p~r gjilh~
vjzi~oret;
nga
ora,
'
!
,;. ,
'10 Ie .m~,ttgjezit e gjer sa perendon
dieJl).
' :
..,
.
:<
,,';
I
I.
.
':)~~~i~~~~~i~'d~~L;~'~;h1~~~-~;~28~;':;
~~;,.'ij
. ,
",
"
:~,
"~,:;;~:~~;i;::;:';'~'
::'~.~L:~,:
,.:,/
'~:<~~?':"~
",:\\~;t,;., .~:' \\,~"'~ :.~. ,,'
;,'.:~
~
.
;!~rf:~~'.;)Pp!tl>j,qga',5~typf.,"M9alJ' n{e, fak, art!ku.t" 'r,eJattJ.;we ,S9qlpe,-,,';.;;:
.
"'rjfM~~:k~'i1g~~'P0'Pulfbte' qe u p'ea?asin
ngjarj,ev,e~ ,,'hr~t0iiket J,',
.:.' ,<),<,
,.
,t':''r.','.{!-j.''}f(~':e,
;',
\\.-<,:;
.
'\\\\i,'~\\'.:J'~~f
, .
"
,):
s
>:. b ':~.:.
i
~.
'~..,
'\\."
>
.
'j'
,'
"~'''i'
L
>;:';::??¥;t:-:;~?IJ~j.~~p,~<;\\
S
.
""""'
'}!>~atlja:.Du}PR,k)-e.~
d
"~ ,,"".~
~.
.8"<"~#.
1'~
.-,:..,!
.
'\\'
':»j;
,",
'..
:tM.1~i:;
~:1;~{(ange"2.0' qiri'tfa:rI<a..pef:ni"Ti'cafi'-e
.. . .,,'
'~ ",,'
"
\\"
~;~,
,;~~~
.,~;~.
,~
~~~'~"..:'~y::,,~t11~~~1*~j~~;'~i,,}~,''''50
\\',
'
H.~\\
~::~:~"'~~do
fk~..
fi
"
.1~;,J~"j'->~~,',
.," ":;f.:(')o;".,".~~>?
,,,,,,,I'~J~~~~..~
."\\J;
.~.
,
,.,:~..
\\-"
f'~.~.
.
,..,i'"
"t...
.',')
.
..~".,.~"\\:"l
'
'-
~.;.,\\~..~
..., l 7\\,- ',-' ',,~.,,'i
,
~
"'~.
'
,
.1 I,;' '0(.
t '/-.,~~'....
~.
~
:!l
'.

Document Outline