Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b registered version
VJ.
X
1
9
3
8
NR.
4-5
LEK A PRfLL-MAJË
LIDHJE
EDUKATË -
KULTURË -
ARGTIM
REVISTË
MUEJORE
KULTURALE
"OJALL, TEK OJALL"
Deri kur vall shqiptari do t'i pergjegjet pershndetjes së shoqi-
shojit: "A je, si je, ku je?" me ket fjalë gjysë-gojshe e t' a thona
edhe kaq pesimiste: "Gjati, Tek gjall"?
Ku e ka burimin ky Ishim zemre në shqiptarin burrë, të squet,
të palodhshem e të pathyeshem?
E pra, shqiptari asht gjall, asht vetsundues...
E kemi pa në
Leka, numer kujtimuer i XXV vjetorit të pavarsls kombtare, bleni
li. fq. 2(604).
Këtë e pat per qellim punimi i ynë giatë vjetës së kalueme:
me i a njallë optimizmin e vetbesimin shqiptarit, qi tue njoftë vedin
e historin e rilindjes t' i perveshet punës së rindertimit kornbtar e
sidomos të formojë ndergjegjen kombtare, të marri ato nisjativa të
cilat fill mbas fitimit të Liris nuk mujten m'u marrë per shkajk të
pengimevet të shqiptarvet
të çkombtarizuem
e çkombtarizuesa

sherbim t' interesavet të shqiptarofobavet.
Krejt veprimi e therorzimi i dishmorvet e i veteranavet t' onë
kje perqendrue mbas këtij programi: "Ta fitojmë vetsundimin e t'i
apim shqiptarit mundsin qi t' a shtije në punë e t' a perdori squet-
sin e vet per vetvedi e per mirgjendjen e perbashktë shqiptare".
E shqiptari mbas 25 vjet vetqeverimi ende nuk i beson vedit
e në vend qi të pergjegji: Po, jam gjall, i shndoshtë, i fortë, i pa-
s un, i qytetnuem, i perparuem, i dijshem si kah besimi i të parvet
si kah njoftja e zbatimi 1 ditunivet bujqsore industriale etj., të cilat
e pasunojnë popullin shqiptar moralisht e materjalisht, vazhdon gji-
thnji nder shprehje të veta vajtimin e filluem tesh sa shekuj.
Ky Ishim zemre asht nji sinton dekadence i cili duhet t'i shtyejë
sidomos intelektualët t' onë të perpiqen me sa fuqi kan per ngrehje
e naltsim të shpirtit të popullit shqiptar të cilit nuk i mungojnë
cilsit e duhuna per t'u kapë n' at shkallë qytetnimi e mirgjendjeje
në të cilen gjinden fqijt e ti.
131
KONTRO~l.rl
1e74-,e11
1.kANE
~ --:.-------


Converted b Total Image Converter - no stam s are ap lied b registered version
Ket misjon do t' a kryente shkolla e shtypi që nga ditët e para
të shpalljes së vetqeverimit.
Mjerisht per at-herë këto dy mjetë kjene të pazbatueshme, pse
shkollat na mungojshin e shtypi, per shkajk t' analfabetizmes - shum
fish ma i madh se sot - ishte krejt i shterptë. Sot perkundra numri
i shkollavet asht në shtim e siper e analfabetizmës i asht çpallë
lufta në të gjitha krahinat e Shqipnis.
Pra shka s u ba at-herë le të bahet sot.
Shkolla e shtypi pra paskan nji misjon të naltë, të shëjt, per
t' a permbushë; e me arësye populli shqiptar këtej e pret driten e
rimbkamjen morale e materjale.
Se sa e çmon shkallen ky popull i fjeshtë shifet prei therorzi-
mevet qi ban per ndertesë të shkollavet e per të mbajtë fmijt e vet
nder to. Porse mjerisht shqiptarët - të motnuem e të rij - kan for-
mue nji ide të gabueme ndaj shkollen. Kujtojnë se i shkolluemi, pse
kreu ato mësime, ka të drejt të fitojë shum e shum tue punue pak e
sa ma pak. Perkundra shkolla do të formojë në të shkolluemin
ndergjegjen e punës, kështuqi 'sa ma i dijshem qi të jet aq ma
puntuer të dali n' at degë (posë pertacis) per të cilen ka prirje.
S po asht nevoja t' a provojmë me fakte ket ide të gabueme, të
gjith jemi tue pa e të gjith jemi tue i vajtue rrjedhimet. Arësimit
sherimi.
N' u sheroftë këjo smundje, tue formue o ma mirë, tue ngjall
ndergjegjen e punës nder zemra të studentavet shqiptarë, edhe shtypi
vetvetiu ka per t' a krye o plotsue misjonin c naltë edukues e rirnb-
kam bës të vetin.
Nuk na pelqen pezimizma, këtë e kemi luftue dhe e luftojmë,
por as përtacnija s na pelqen e as nuk duhet t'i pelqejë asnji shqip-
tari, sikur nuk do t' a pelqejmë as do t' a pranojmë thanjen e shum
kuj se "shqiptari asht përtac prei natyre".
Kush u muer me studim të këtij populli pat rasë t' admiroi
squetsin, qindresen e palodhshmenin e shqiptarit në ndermarrje të
veta e të zblojë në lulzim e siper cilsina shum të mira të cilat nder
popuj të lodhun kanë fillue të ligshtohen.
Per t' a vertetue ket gja nuk lypen studime të jashtëzakonshme,
mjaftë të vrehet historija e sa e sa shqiptarvet jashtë atdheut, në
sherbim të tjervet, si luftarë, si administratorë e organixuesa; e në
dobi të veten, si xëjtarë, puntorë, tregtarë e industrialë. Nuk mu-
ngojnë dhe dijetarë.
Kur per të tjerë jashtë atdheut cilsit e shqiptarit apin fryte
aq të shkelxyeshme, pse vali do të rrinë pa fryt e të dekuna këto
132 disi në vend t' onë? A thue mungon fushata e zbatimit?


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b registered version
Fushata asht, medjë shum e haptë; qetsija mbretnon e nevojët
janë gjithnji në shtim e siper. Mjeshtra e xëjtarë kerkojnë punë e
s kan ku e ushtrojnë mjeshtrin e xëjen e vet; kemi mësuesa e pro-
fesorë qi ankohen
per punë të tepert e rrogë të pamjaftueshme;
kemi agronomë e ingjenjerë e bujqsija nuk na ep ushqim të mjaf-
tueshem pse ujnat gjithshka prishin; nuk na mungojnë
veterinerë
e mjekë të cilët gjithnji shtohen,
por smundjet
në kafshët e nder
nierzët nuk na largohen. E shqiptari i vorfen, rrethue mjerimesh,
se bjerr uzdajen, gjithnji pret e shpneson dit ma të mira per mir-
gjendje të perbashktë.
Qe nji program studimi qi këjo e perkohshme Leka i paraqet
bashkëpuntorve
të vet per t' a rrahë nder shkrime të veta giatë
kësajë vjete si fryt i kremtimevet 25 vjetore të pavarsls kombtare.
Ket mendim t' onin duket se veterani, Z. Lumo Skendo, e kup-
toi qyshë me artikullin t' onë "Pershndetje shqiptarçe" dhe pa tjeter
ja hini punës dhe na dergoi shka këtu poshtë po fillojmë t'a botojmë.
PLAGA JONË
Të caktuarët e smundjes ësht kulmi i diturisë për dhembjet e
trupit, dhe fillimi i shërimit. Për plagën morale kjo njohje ësht nisja
e urtësis. Kur e dimë lëngatën mundim të përpiqemi të gjejm dhe
se qysh të ngjallemi.
Ndoshta një pyetje munt të bëhet: Për fuqinë dhe shpirtin t' ënë,
a ësht mirë të çquajmë vuajtjen dhe rezikun, të çelim sytë dhe të
shohim, a po më mirë të bëjmë sikur s'dimë dhes' kuptojmë gjë?
Me fjalë të tjera: njohja e së vertetës a na dishpron dhe a na thyen
kurajon? a po, për kundrazi,
na shton vullndetin
dhe na forcon
fuqinë?
Disa duan të thonë se më mirë të mos çelim sytë, të mos shi-
kojmë rrezikun, të mos dimë gjë, të rrojmë në qetsi, në një farë
prehje dhe lumturi. Do më thënë të mos përpiqemi, të mos marrim
asnjë masë, të presim të na vij e keqja? Po atëherë edhe murin e
shtëpisë të mos e ndreqim, çatinë të mos e meremetojmë,
trarët të
mos i forcojmë: të presim të rrxohet godija, të na zërë neve, dhe
të vdesim?
Nuk e di ku e kanë gjetur ketë filozofi: thonë se të mos shi-
kuarët e rrezikut, të mos kërkuarët e shkakut të smundjes ësht op-
ti mizmë. E kunderta qenka pesimismë, i thyen hovin e jetës, enda-
.
lueka të "rroje"! "Sikur të mbyllunit e syvet e prapska fatkeqsinë lQ


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
si do mëma që, kur rrxohet biri i tyne dhe çan kryet, ose kur bje
në zjar, mbulojnë sytë me të dyja duartë për të mos parë gjasend. *)
Le të shkundemi pra nga mefshtësija, le të bëjmë një sforcim
të dalim nga gjumi e nga përtimi, le të kemi trirnrinë të çelim sytë.
Dhe do të shenojmë një send që e dimë edhe pa e rrëfyerë: do të
pohojmë se kemi nevojë të jemi më mirë, ose, më drejt akoma, të
jemi vetem mirë, se më Iiksht është vështirë që t' a imazhinojmë
gjëndjen tonë.
E verteta është se ankimi bën truallin e çdo bisedimi: S'duhet
të kemi as katër palë sy e veshë, as katerqindt derhem tru që të
shohim ankimet e bërë rreth nesh, shprehjet e njërnijëmënyrta të
moskënaqsisë nga rrojtja, kaq sa, kuvendet, fjalimet tanë, janë bërë
sinonim me murmurisje të përlotshrne, një varg i gjatë figurash të
zeza, një këng' e pambaruar e mjerirnevet. Kështu që, në digjofshim
me gjak të ftohtë ç'thuhet dhe ç' pëshperitet, do të kemi përshtypjen
se populli ynë është më fatziu, më pesimisti, më zërnrë thyeri i
njerzvet: i mungon gëzimi, qeshja, kënaqësi e jetës, dëshira e de-
frimit, shprehja e fatbardhsisë.
Shkrimtarët e huaj të shekëllit të 19të kishin vërejtur të ku-
ndrëtën: kan thënë se Shqiptari formon nji përjashtim midis po-
puj vet të Turqisë dhe të Orientit të cilët janë kurdoherë të brengosur,
të mej tu ar, të mërzitur: vetëm Shqiptarit i pelqen gazmendërija dhe
aktiviteti. A na u ndryshua karakteri?
Për mua që shkruajnj këto radhë, ilaçi më i parë që duhet
dhënë Kombit tënë, është bari i shpresës dhe i kënaqësisë, besimi
ne lumtëri e [etësë, Pa eksazheruarë përtej kufisë, do të them se
shpesh herë kam lypur nga mësuesit - nga këta zejtarë të shpirtit
të djalerisë - më parë se çdo send, të krijojnë ke nxansit e tyre
një karakter gazm6r, të nxanë djemtë të qeshin, dhe të enkurajojnë
këtë qeshje, këtë gazmendëri, me rrëfime të përshtatur, me kallxime
që të zgjuajnë hymurin e tyre, të jenë një festim për mëndjen' e
voglë të tyre. Të qeshnjë syri dhe shpirti i tyne.
Shikoni këngët tona: për të qarë. Digjoni fjalët tona: brengë
dhe moskënaqesi. Edhe pyesim: ku do të gjejmë fuqinë për të pu-
nuar, për t' u-përpjekur, për të rrojtur? - Nji tabllo e pasosur mje-
rimi dhe pikllimi a munt të zgjuajë shpresën mbi të cilën duhet
të mbështetemi?
Duke qenë kështu, a ësht' e udhës të vinj dhe unë të bise-
donj për plagën tënë, të zbulonj napën e nji smundjeje, të bënj
*) Të moçmit, të cilvet nuk u mungon urtsi' e ljalvet, kanë
një kallxim, të bukur: Një
ujk i kishte hipur mbi shpinë
një gomari dhe po e shqyerte, I gjori veshtgjatë,
mbylli syët, këtheu
134 kokën më nj' anë dhe tha:
- Dashtë Zoti dhe qoftë një endrë I


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a Jied b registered version
fjalë prej shuplakavet të fatit, dhe kështu të shtonj dishprimin?
Këndonjesi i im le të qetësohet: Në qoft se kuvëndonj prej
një plage, shkaku është se ajo plagë është tfaqur para se ta zë
ngoje unë, dhe po formon nji rrezik të vërtetë për shëndetin tënë.
Është e padrejtë të heshtim përpara nji kanosjeje së tillë. Ndoshta
është dhe më tepër akoma nji detyrë të vëmë berihajin, të qesim
poteren. E dyta se, duke rrëfyer dhe përshkruarë burimin e vuajtjes,
unë kam bindjenë që, së bashku me ty, do gjejmë dhe ilaçin si
të prapsim ketë vuajtje, si të çdukim këtë rrezik.
Pra, jo për të shtuarë brengën dhe dishprimin tënt, po për të
çkarkuarë prej këti dishprimi, dua të kuvëndonj me ty.
*
*
*
E vërteta është - dhe pse ta pshehim më kot - se, kud6, nga
kuitdo, nga i madhi dhe i vogli, në qytet dhe në moçal, tekdo, kudo
dëgjohet nji ankim, nji psherëtimë, nji qarje. Vështirësi e jetës, var-
frija, të mos rrojturët mirë, vuajtje. Këto formojnë majën dhe indin
e çdo bisedimi. Krizë, do me thanë fukarallëk, moskamje dhe var-
fëri, janë fjalët që i degjojnë veshët e njeriut. Dhe në këtë s'ka pse
të na vijë randë, dhe s'duhet të skandalizohemi, me qenë se nga
jeta materiale jonë varrët çdo fazë e situatësë s' ënë morale, shoq-
nore dhe politike.
Pa marrë në konsideratë gjendjen e pergjithshme të botës, për-
mbysja e faktorvet në këta njëzet vjet të fundit, e vërteta është se
krahasimi me kohën e shkuarë na rrëfen të sotmen jo edhe aq të
bukurë, kështu që perioda njizetepësë vjet më parë tfaqet si nji she-
kull lumtërije kur vihet në barabitje me ditën e sotme.
Pranë konditave! materiale, situata morale s'duket më e mirë,
dhe në këtë situatë morale ajo patriotike rrëfehet edhe më pak e
pëlqyer akoma. Ata që kanë parë diellin sa pa filluar shekëll' i ta-
nishmë, do të ju thonë se lidhja e shpirtit, se karakteri, virtuti,
ndërgjegja, sjella njerzore kanë qënë më të larta atëherë se sot. Aq
më tepër akoma lidhja mistike ne patriotisma, solidaritete dhe sin-
qeritete me patriotët. Disa venë gjer sa të pretendojnë se këto cilsi
janë tue u shdukur krejt, dhe situata e ardhme merr një ngjyrë
akoma më t' errët kurr gjykohet dhe peshohet me masat e sotme.
Me ketë menyrë vajtimi, ulërima, zija na kanosen të na marrin
zvarrë, të na thyejnë çdo ditë më teprë zemrën, të na bëjnë ulok
nga mëndja, nga vullndeti dhe nga gjykimi. Të na thyejnë, jo vetëm
frymën, por edhe krahët dhe eshtrat: Të na bëjnë një popull fatzi,
kredhur në dishprim, pa dëshirë rrojtjeje. Ankthi më i tmerruar 135.


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
akoma është se rinija, djalërija, breznija qi po rritet përpara syvet
tanë, po bëhetë jo më e gjallë, jo më e pregatitur për jetë, jo më
e frymzuarë me më tepër zell dhe vullndet.
Atëherë ku do të gjejmë mbështetjen e jetës sënë? Cili do të
jetë strumbullari që të mbajë vullnetin tënë, që të na thotë në këtë
lëmë nga cila anë duhet të sillemi?
Do të jemi pra lisa me rrënjë, me degë të shëndoshta, me las-
tarë të gjallë, që rron dhe kërkon të rrojë, a po një kallame e
shkëputur, e marrë zvarrë prej rëkesë ? Do të jemi një popull që di
ku vete, që kërkon të ecënj, a po një tufë hijesh pa shpirt?
*
*
*
Këtu një pytje: është mjaft t' ankohemi e të qahemi, a po e
kemi detyrë të reaktojmë, të shkundemi dhe të ngrihemi në kam bë?
Arrin të themi se jemi në baltë, në ethe, të presim vdekjen, të ver-
dhur e të ngjethur? a po do të përpiqemi të gjejmë shpeti min t' ënë?
Mos harrojmë se duhet të mejtojmë si kolektivitet, si një gru-
mbull njerzësh që emnohet popull dhe komb, dhe jo si nji individ
i
vetëm, si një përsonë pa shok. Si i këtillë munt t'i përunjemi
ndoshta çdo fati të zi, çdo turpi: munt të qajmë, të lipim, të ulë-
rijmë, të varrosim vehten, të shdukemi; i atillë kemi nji barrë
dhe nji detyrë të pakufishme, dhe më nuk jemi të lirë të veprojmë
me plokshtësi, me indiferencë. Si një njeri i vetëm munt edhe të
ulim kryet; por si një ent moral jemi të detyruar ta mbajmë për-
pjetë ketë kokë, se kemi përgjegjsinë e shoqvet tanë, kemi mbi su-
pat besimin e breznivet që vijnë pas nesh, të atyre turmave që na
konsiderojnë si udhëheqës.
Dhe kështu vjen prap pyetja: Ku do të gjejmë fuqinë dhe
mbështetjen tënë? Së mbrëndshmi, apo së jashtmi? Vetë nga neve,
a po nga tjatërkush? Do të presim, a po do të përpiqemi? Do të
flemë, duke gënjyer vetëhen, a po do të përveshim krahët dhe të
mprehim shpirtin? Do të pranojmë përgjegjësinë dhe barren e de-
tyrës, me dinjitet dhe me « burrëni», a po duke venë duartë në
gji do të presim murtajën, koleren dhe varrin?
Këtë dua të bisedonj me ty, i dashur këndonjës, këtë hall dua
të qajmë së bashku. Për këtë qellim kërkoni konkursin tënt, ndih-
mën dhe bashkëpunimin tënt. Krahë më krahë, afrë njëri jatrit, të
mejtohemi së bashku, të zbulojmë mirë smundjen, ta çveshim pla-
gën, dhe të bëjmë ilaçin. Eshtë nji punë që lyp gjith kujdesin tënt.
136 (vazhdon)
LUMO SKENDO


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
PER BASHKIM:
GEGËNISHTE EDHE TOSKËNISHTE
Dy miq e bashkëpunëtorë tanë të vjetër, të dashtun e të vëler.
shëro, na kanë shti ne ndër të vshtira kah hine në polemikë mbi
atë çashtje tepër të pazgidhëshme e tepër djegëse të dy djalektevet.
Plaku enthusiast Matl Logoreci - ky sakt do të na falë n' i
njithshim ketë adjektiv të huej sikurse vetë ja ajet vedit përvftjtnisht
"maniak" - këthen me ngulm e me rrebëtësi në mendim të dikur·
shëro të njij giuhe zyrtare "shqipe Elbasanit"... fundi të njij gegë·
nishtjeje të kuptueshme edhe për Toskët I),
Miku tjetër, Ilo Mitkë Qafëzezi e gjen Matin teper të rrebët
kundrejtë toskënishtes e i paraqet Matis për shembull drejtimin q i
mban revista e jonë shkodrane:
... "dhe motra Shkodër, me revistën «Leka» veçanërisht, ka shumë vjete
që në artikujt e saja po bën mjaft koncesje në hatër të bashkimit dialek-
tor gradualisht. Rredhi i kësaj reviste shkodrane ka vjete që na ka kupë-
tuar mirë që: ~ Toskërishtja duhet lënë rehat, shumë rehat, dhe duhet ndi •
hurë bile, të çvillohet mirë në mënyrë të natyrshme, në një kohë shumë të
gjatë, që ashtu të mundet të nxirren në 11hesht e të kaliten thesarët e saj
të mëdhenj: Folklori jugor, shkrime shqipe 200-vjeçare, etj., etj.• Si dësh-
muri e pasonjë të këtij bashkëkupëtimi ndërmest nesh dhe rredhit letrar
Shkodran të lartpërmëndur, kemi botimet e njëj serie veprash toskërishte
albanologjike
si Th. Kavalioti, Dhanil Haxhiu, e të tjerë, që-të-gjithë shkrim -
tarë të Shqipes Toskërishte në qindvjetin e XVIII-ttë. Vlen të shënohet
se këto vepra Toskërishte Shkodra ka marë nisiativën t'i nxierrë ndë dritë
në një kohë kur aqë këtejna në jugë, sa dhe përtej mazit të Mëmëdheut u
njihej fare pakë vlera" %).
Me kaq Ilua i palodhshëm jo vetëm na levdon, por edhe na
shtërngon të shprehemi në ketë çashtje.
Matija do: gegënishte Elbasani.
Ilua pergjegjë: shqipe e perbashktë si n' Elbasan.
Na pranojmë lavdin e Ilos me gëzim, e rrëfejmë se veprimi i
ynë gifthësuer njishtft ka kenë der më sot si aj e përshkruen, porse
nuk përkojmë gjithsesi me syatbemin qi aj paraqet më këto fjalë
tjera:
1) JAVA Nr. 40, f. 5-6: Qarkore e Klubit "Gjuha ahqype".
2) DRITA, Bisedime gjuhësore, 3-IV-1988,
137


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
"E VETËMA. udhë' e mirë, si politikë ba.~hkë'simi të dialektevet,
ësht,· taktika mesatarishte ashtu siç po e mbrujt sot Elbasani dhe sido·
zot që po ia heth. themelet «Leka» e Shkodre's".
As nuk perkojmë gjithsesl me hovin sympatbik të njij miku e
bashkpuntori tjetër tinit, Ales, qi për hatër të bashkimit druem
mos po do të zhdukë për së tepri bukurit krahinore 8).
Lë të nisemi prei njij parimi:
Si arti ashtO. dasbtënija vëllaznore janë dy sende qi kanë lidhje
tepër të madhe me natyrë. Dashtënija vëllaznore si ndjesi në temel
të vet instinktive, arti si përgiasim i natyrës.
Kur shkëputemi tepër prei natyret, bij më n' artificjalitet qi s ka
ma vëlerë artistike; kur i kundërshtojmë natyrës 030 duem me e
sbtërngue në nji kllef, natyra beret a vonë pelset furisht me rrje-
daime të zeza.
Tashti çashtja e gifthës mund të merret në dy pikëpamje: pikë·
pamja e ndjesivet vëllazuore komtare, e pikëpamja letrare.
Ka shpipëtarë qi prei zelli së sinqerët së bashkimit komtar ·
të "gangullorle" si thotë Matija · kishin me dashtë të zhdukln çdo
ndryshim mes krahinavet, me mjete të shpejta e ... makare të rrebta.
Edhe të ja nisin prei udrysbimevat gifthësore.
Gabim!
Miqsija o dashtuija, njini si barmonija, vërejnë psykologjt se
nuk del prei njisije së plotë, por prei njij njisije pjesnike me do
ndryshime dalluese. Zhdukni ndryshimet, e s do të kemi ma harmoni
por "uniasono" të merzttshme,
Zhdukni ndryshimet gifthësore · në mujshi! · por s do të mu-
ndeni me zhdukë ndryshimet gjeografike e fysjologjike, ndryshimet
materjale t' interesavet, ndryshimet e ndryshme të karakterit e të
ndjesie.
Kur të ndalohet përdorimi i djalektvet e , të vëhet me dekret
nji giuhë zyrtare, se e cilla anë ka m'u ankua pse a lanë mbas
dore; ndoshta ka për të ju bindë auktori
tetit a fuqis, por ka për
të ndry në zemër njimi idhnime të gatshme për të shpërthye.
E difton, në daçim nji shembull, historija e Spajës. Aty unjisimi
zyrtar në gifthë kastiljane u ba, por prep krahinat mbas sa qindvje·
tash e rimbëkambne "separatizmën" e me tll letërsit djalektore të
ndrydbuna; e kje nji ndër shkajqe qi ma së forti ndimuene revolu-
cjonin e prO.ne zbgatrrimio.
138
3) CmKA, nr. 44, fq. 117: Ku kjeme e ku po shkojmi:
... Zot. JJr. D. K.


Converted b Total Image Converter - no stam s are a Jied b registered version
Në pikëpamje letrare prep gabim temelimi artiflcjal i giubës së
përbashktë.
Nuk e psbtetë aspak ketë gabim historija letrare e komevet
moderne europjane, sepse ajo njisi gtnuësore qi kanë këto tash, u ba
natyrisht e pa u kujtua kush, prei aftësij e ma së madhe qi ka pasë
nji djalekt, prei livrimi ma së gjanë e ma së thellë qi ju kushtu e
prei shkrimtarësh ma së shumtë e ma së zott, prei auktoriteti letrar
akademinash qi ligjët e giubës nuk i veshin por i vërtetoj shin.
Edhe a fjalë qi thohet por jo krejt e vërtetë kjo qi letërsit eu-
ropjane janë në teme! të njij gifthe së vetme komtare; letersija frenge
(ma e moçmja ndër letërait neolatine) ka pasë ma të parën kob en
e vet t' artë, jo vetëm popullore por edhe fjesht letrare, në temel të
dy djalektevet "d' oc" e "d' orl". Letërsija italjane ka të tanë nji degë
· komedin · e cilla deri në kohë të tashme kryeveprat e veta i qiti
gadi vetëm ndër dialekte të ndryshme, venedikase (Goldoni, Bon,
Gallina), lombardë (Ferravilla), piemontese (Berzezio, E. Baretti), ro-
make (Berneri), napolitane, siqiljane (Meli) '). Maskat karakteristike
janë nji provë e gjallë e këti karakteri djalektuer e krahinuer ~).
Në këtheshim mandej n' atë letërsi qi kje ama e do letëraije
klasike europjane, gjejmë në letërsi greke fenomenin karakteristik
e mësimplotë, të nji] letërsije me tri dialekt.e: eolik, ionik-attik, do-
rik; se i cili djalekt ka kryeveprat e veta qi hiuë në pasoni komtare,
e veçanisht n' atë degë të letërsia për të cillën asht ma i përshtatun.
E s ishte vetëm nji fenomen spontan ky, por vetë grekët kaq mirë
e njifshin, e kaq mirë e gjikojshin porsi pasuni e letërsia së vet,
sa qi auktorët e kohës s' artë diejshin me përdorë shum bukur dja-
lektet e ndryshme si mbas nevojës, e tragjedija qi ndoshta shënjon
kulmin e letërsia greke në çdo pikëpamje, letrare e nierzore, fetare,
morale, qivile, komtare, përbëhej prei djalcgjesh në djalekt attik e
koresh në djalekt dorik 6). Kështu tragjedinat e mëdbaja t'E:ikylit me
ketë bashkëpunim harmonik të zanevet të flsevet të ndryshme hele-
nike këndote ngadhnjimet e komit të bashkuem "për lter e për votër"
kundra barbarit, e i epshin shkas deri në kulm ndërgjegjës komtare.
Medje mësimi bahet edhe ma i ngulët kur të vërejmë se deka-
denca e letërsia greke erdh · a thue gand 'I · njij kam be me unjisimin
e ginhës në nji giuhe zyrtare-shkencore-tregtare, x.0Lv11 ~taAëx.toç.
4) Do të shtohet se kryeveprat m:\\ të fuqishmet të dramës italjane moderne
o janë siqiljane me giuhë e me shpirt (Rizzotto, Sinopoli) o kanë le prei kësosh
(Pirandello ).
5) Pantalone, Pnlcinella, .A.rlecchino,
Balanzone, Brighella ...
6) Vërejtje me randsi per ne: mi\\ së forti përdoreshin djalekti verj ncr i
shkathët si jugori i ynë, e djalekti juguer i rrebet si verjori i ynë.
139


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
Psykologjisbt, mue më duket 1:Je për ta spjegue ketë dekadencë
s mjefton të bjerruuit e liris politike, pse kemi shembuj letërsinash
në lulëzim edhe ndër popuj politiktsbt të përmbyzun (mendo Italin
e sb. XVIII); por duhet me shtue sbkajkun tjetër: të shkepunlt e
letërsia prei popullit qysh se vegla e sai, giuha, a ba nji gja arti·
ficjale, pajë e disa profesjonistave.
Shi njiketë rrezik do të druem na për letërsfn shqipe kur të
jetë e shtërngneme me përdorë nji gifibë ar tifiejale.
Ka për të na falë miku i ynë, poeti ma i zgiedhuni i letërsia
së re shqipe, Ernest Koliqi, por do të vërejmë se klasik aj, klasik
Dom Ndrë Mjedja; e me giit h këtë disa poezina të Dom Ndreut janë
ba vërte popullore, e ndër poezina qi krijoi deri sot Ernesti, jo gjith
aq, me gjitb qi oja disa e meritojshin në çdo pikëpamje; nji ndër
sbkajqe, na merr mendja se nuk asht tu përmbajtja por tu giftha
"zyrtarishte" qi aj përdorë, së cillës ka mbrrijtë deri sot me i dhanë
nji vëlerë letrare, por jo uji bash kzanim me zanin e me veshin e
popullit · edhe druem se vonë e vonë ka për të ja mbrrijtë , pse zo-
tsija si mungon por vegla nuk vjen përdoresh.
"Leka" pra do me e amshue të përçamen krahinore në letërsit
Aspak.
"Leka'' i njef çdo djalektit vëlernat qi ka, do me ruejtë çdo
visar, do qi të kalojë pak ka pak, uatyrlsht e harmonisb t, në visarin
e përbashkët.
Asht e vërtetë se gegënisbtja ka bjerrë shum trajta gramatikore
të vjetra, të cillat tosknishtja i ruejti; po n' anë tjetër gegënishtja ka
ruejtë nji fjaluer ma të pastër e ma të pas un; veçse prep jo gi ith
aq sa mos me i vjeftë me marrë ndonji fjalë a shprehje uha prei
toskënishtjet
.
.A.!!ht e vërtetë se gegnishtja ka bjerrë e-n e pazane qi u ruejt
në toskënishten, por ka ruejtë prosodin ose giatësin e zlintorevet qi
në toskënishten u buer. Kështuq! u ba ma e vrashtë, por n'anë tjetër
ma burrnore, edhe me nji pasuni tingujsh së ndryshëm qi tosknishtja
si ka.
Asht e vërtetë se pergjithsisht shkrimtarët ma në za të gegë-
nishtes kanë nji rregullsi e nji trajtim klasik qi u mungon shumicës
së toskvet; por gegët do t'u kenë lakmi toskvet do prosatorë të shkel-
qyeshëm si uji Faik Konitza, uji Lumo Skendo, e si · ndoshta . me
kohë kanë për t'u ba nji Branko Merxhani, nji Tajar Zavalani, e
ma vonë, nji Sterjo Spasse.
Të ruhen pra këto veti qi i japin mundsina ma të gjana letër-
sia komtare.
140


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a Jied b registered version
E praktikisht · qe mendimi i yaë, Z. Mati e Z. Ilo I . qi këto
pasunina t'i vijnë përdoresh çdo shkrimtari, e të mund të shijohen
prei çdo të knlturuemi shqiptar, kishim me dashtë qi në çdo shkollë
të mesme të verit t' ipeshin gianas e me program mësime mbi toskë-
nishten, e gjithashtft ndër ato të jugut mbi gegënishten. Kaqsa të
mund të lypet prei çdo semimaturanti qi të kuptojë dialektin tjetër,
e prei çdo maturanti qi të ja diejë me temel veçoriuat edhe të mu-
ndet me e shkrue korrektisht.
Kush e di ndoshta ka me ardhë kështu dita kur toska qi merr
me hartue nji poemë epik të zgiedl:lë djalektin e kangvet madhshtore
kreshnike e të "Lahutës së Malcis" o të "Lissus" e të "Lirfs" së
D. Ndre Mjedes, e gega qi merr me endë vargje lirike o prosa të
zhdërvjellta, të zgiedhë gifthën e Asdrenit, të Sqirohit o të Konitzës.
Kush e di ndoshta afrimi ka për të k~në edhe ma i plotë n' atë
gitlhë të njijtë qi andrrojnë sa e sa, por ma kadalë, ma natyrshim,
ma me dobi, tue u shkri në pasuni të pergjithshme pasunit e ve-
çanta, pa hnpë asnji.
E posë shkollës ka sa mjete tjera qi ndimojnë qëllimin vetvetiu:
letësimi i marrëdhë.nievef m es krahina
vat të ndryshme, të përpjekunit
e tyne në qaodrrën politike e gazetare të Tiranës, të përziemit e djel-
mënis në shërbim ushtarak, shpërngulja e nëpunsavet ndër krahina
të lergta ...
Ndërkaq do kujdese janë të domosdoshme: Shkrimtarët e nj~nit
e të tjetrit djalekt mos të përdorin aso thaniesh qi Mhen qesharake
ose vrasin keq në dialektin tjetër; mos të përdorin thanie idiotike
kaq të veçanta sa me dalë t' errta edhe në kontekst, për pa i shtjellua
me ndonji vërejtje ( nuk asht marre në këto fillime të letërsia kom
tare
me i vft shtjellime tbanievet të veta).
Sidomos · e këta në pikëpamje psykologjike të vëllaznis e të
sedres së kulturës komtare · kurr mos të 'shifet ndër reqensime të
botimeve djalekti tjetër, ajo kritikë, idjotike në të gjitha kuptimet e
fjalës, se "vepra asht e vjetshme por mëkat se a shkrue në djalekt
të verit, a të jugut".
E revistat e gazetat të çdo ane mos të pritojnë jo vetëm me
përsnue, por edhe me kërkne bashkëpunime prei ane së tjetër, tue
ruejtë të drejtën o me i lypë auktorit ta shtjellojë mendimin kur
del i errët për shumicë, o me ja vtl shtjellimin vetë redaksija.
Njishtft na merr mendja se mund të trajtojmë nji letërsi të vër-
tetë, të pasun, të gjallë, vërte komtare, vërte të përbashktë, e jo
nji letërsi të dekun me dekret.
141


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
A nuk asht ky qëllimi i
Ma.tis, i Ilos, i
Ales it, i
të gjith shkrim-
tarvet kom tarë f
·
Ndoshta ndryshojmë ndër mjete, por mjeti i
ynë ka ketë dobi qi
nuk fyen kend, nuk e vorfuon letërsfn, nuk ka me mbetë ndër ve-
ndime të sbkrueme, por vetë natyra ka per ta vf1 në zbatim në diej-
shim paksa me i ndimue e jo me e sbtërngue as me e vn në nji vrap
të rrokopnjsbëm.
Dashtë Zoti!
KUJTIME
TË NJIZETEPËSËVJETORIT
Mos të presin lexuesat prei nesh nji "reportazh"
të kremtimevet, as
ndonji rrëfim a gjurmim të "retroshenavet",
as ndonji pershkrim psikolo-
gjik.
Këto janë gjana të çasit, qi munden
ndoshta m'u rresb
tuo në dituer
të redaksia e me dhanë landë t'ioteresantAhme
per historikët
e pertardh-
shem qi në rasë të pësëdhetëvjetorit kanë m11 kerkue se cilla ka kenë gje-
ndja shpirtnore, politike, shoqnore e mora le, gjendja kulturore, gjendja e
shtypit të Shqipnis së njizetepëeëvjetorit.
Por sot per sot s kanë si hinë në
landë të njij reviste me serjozitet shqeucuer si e jona, e cilla, per sa të
mundet, nuk asht tjeter veçse zani i historia.
Sbka mund të hajë uji revistë e tillë, asht me marrë përpara i:,Jsh
ato vepra qi kanë uji natyrë konkrete, qi Jftnë dishka qi mund të preket;
këto me i pershkrue, e me ndimne, me atë fuqi të pafund qi ka shtypi,
me i ba të pashlyeshme.
Në rasë të njij kremtimi kujtimuer dy janë detyrët e organizuesavet:
me ba qi. kremtimi të jetë i Iulzueshem,
me ba qi të rinjallë pernjimend
kujtimin e ndodhjes, me sbksjqe, rrjedhime e rrethana.
Janë dy pjesë qi kanë të njajten randsi, e para si nevojë e psikolo-
gjis popullore e e pedagogjia popullore qi do të zbatohet prei nj ij sundimi
s'arësyeshem; e dyta qi kremtimi mos të mbesë p:~ qellim, mësim i kot i
hartuem me fjalë kumbuese, me subside didaktike të kushtueshme
e të
pashme, por të pakuptim.
Prep, pjesa e lnlzimit të kremtimit k oiuhir mnnd të kujtohet si krem-
tim sbpijak ku shfrehet hareja e vendasvct qi kanë aresye m'u gëzuo per
kujtim t'asai ndodhjeje qi u mbekambi uji atdhe; ose sikur kremtim botnuer
142


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b registered version
kft ftohen edhe të huej per me u dhanë këtyne pershtypjen e shkallës së
fuqfs kft ka mbrrijtë komi që prei dite së ndodhjes fatbardhë e deri në
ditë të SOÇ!ll e,
N'anë tjetër pjesa lrnjtimore mund të kryehet me fjalë e shfaqje qi
kanë padyshim fuqin e vet mbi shpirt të popullit, por mbasandej
zhduken
si mbas fjalës së famshme
"passata la festa, gabbato lo santo";
ose me
monurnenta, me punë botore, me shkrime qi mbesin e e vazhdojnë vepren
o kujtimit pergjitbmonë.
Kësbtuqi në pikëpamje të vëlerës kujtimore e mësimore të kremtimit
të nj i
datës, kemi kater lloj veprimesh qi mund të rreshtohen kështu, tue
flllue prei asai qi ka fuqi e randsf ma të paktë e tue mbarue me atë qi e
ka m§. të madhe:
1 Propagandë: shfaqie e qeremoni per të huej ;
2 Kremtim: dëfrim per vendas;
3 Kujtim: konferenca, fjalime, stoli të rasës, shfaqje etj.
4 Monument:
shëje të pazhdukshme, statue, ndertesa, punë botore,
botime.
Nuk po duem me thanë se ajo pjesë së cillës në pikëpamje të kujti-
mit na i japim randsi ma. të paktë, në pikëpamje tjeter nuk mundet me e
pasë ma të madhe. 81 per shembull nji ekspozitë industriare o bujqsore ose
nji paradë ushtarake, detare o ajrore, tue shtue namin e vendit e bajnë
edhe pernjimend ma të f6rt.
Por thomi se këto mund të bahen si sot ashtu në çdo rasë tjeter,
ndersa gjithshka i perket kujtimit të ndodhjes së hareshme asht gja e do-
mosdoshme në kremtim kujtimuer.
Në kremtim të Njizetepësëvjetorit
tinë, de facto, duket se randsija
ma e madhja ju dha shfaqjes per të huej , në mënyrë qi jo vetem të mbet-
shin me përshtypje të madhe të perparimevet tona, por edhe sa ma të kë-
ndaquu. Në rend të dytë u këqyrne kremtimet per popullin tanë. Kujtimi
historik i ndodhjes
qi kremtohej nuk kje shum i kujdesuem as nuk la
abeje të qindrueshme në perpjestim me madhni të kremtimevet.
Me këto fjalë nuk kemi menden
t'i gjikojmë - as per lavd as per
qortim - dy komisjonet qi e drejtuene kremtimin, pse nuk na përket neve,
as s kemi elementa per nji gjikim të tillë; n'anë tjeter, tue kenë se dy
komisjonet nuk perbane uji njisf morale së bashku, nuk duket se mund
të jepet nji gjikim per të dyja tok.
Vetem duem të japim arësye sepse na kemi per t'u mundue me i qitë
ma shum në dritë ato veprime të cillat, par arësye rrethanash, ndoshta nuk
mund u çëmuene prei publikut njaq sa e rneritojshin.
Mes sa pikave qi u parapanë në ketë lamë prei komisjonit së parë,
e u lane mandej mbas dore, patne nji farë zbatimi: hymni i rf i flamurit,
drami kujtimuer,
botimi i folklores,
botimi mbi përparime të Shqipnfs
rreth njizetepëaë vjetvet të lirfs, monumenti i Skanderbeut, mostra e rili-
ndjes komtare.
143


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
Trf konkurset
Hymni i rf, drami kujtimuer e monumenti i Skanderbeut u bane me
konkurs.
Natyrisht, si çdo konkurs, lane tre të këndaqun, nji tok të pakënda-
qun e nji miljon kritikuesa. S ka ndrysbej.
A të bajmë edhe na per qef tanin shka u u desbt komisjonevet me
bA per detyrë! Jo pra. S do të bimë me gjikue meritimin e vepravet qi u
paraqiten në krahasim njëna me tjetren, por shum ahum do të rrëfejmë do
pershtypje qi na b!ne neve pergjithaisht, ose do gjikime qi ndieme prei
kompetentash.
Persbtypja e pergjitbshme kje persbtypje vorfnije; fajin e e pat kurr-
kush: veprat e artit nuk lejnë zakonisht me konkurs, aq mil. pak kur koha
ll.eht e shkurtë.
Këta sbifet kjartas në mungesë të frymzimit, e në mungesë t'origji-
nalitetit, ose perkundra në kerkim t'origjinalitetit qi perfnndon tue gjetë
ndonji gja jo të natyrshme.
Konkursi per dramin kje roli. fatkeqi pse e pat as nji botim qi të ja
paraqitte publikut e të lëte nji kujtim.
Konkursi per hymnin botimin e ka pesë, !De të tanë vargun e puni-
mevet të paraqituna.
Lyrizem s ka, në lypshim me Leopardin prei lyriket gjll.na të verteta,
të mëdhaja, të bukra, të reja. AtJ kil. ka nji farë levizjeje lyrike, me nji
herë të kujtohen bymne tjera të njoftuna; p. eh. per me th!në vetem nj i,
shum këso hymnesh të kujtojnë atë t' A. Fishtës "Porsi fleta e tjllit t'Zo-
tit"; do tjera, sidomos nder këtheea ose "refrena" diftojnë nji hov mjeft
të fuqishem, por ky o bht i perbam vetem prei ushtime së fjalvet pa
shum kuptim, jose ftofet i shkrim mes strofash prosaikej hov ka në më-
nyrë të veçanët aj me "shënim: Prej Burl.mëvet", por i ashper e i errët
me fjalë të rralla e me kujtime mytbologjike e historike teper të panjof-
tuna. Ka edhe bymne qi diftojnë arkitekturë të mirë e mjeshtri teknike,
por s i kishin lanë të këndaqun krejt as vetë auktorët, qi II mujten me u
vil. doren e fundit e i paraqiten në dy a tri redaktime.
Pergjithsisht pra botimi i këtyne punimeve nuk shënon kurrnji hap
të letersfs sanë në lamë të poezfs.
Si u ba e tek u ba se bymni i pelqyem e i muzikuem prei Alberto
Mario nuk bini mandej nder shfaqje zyrtare, nuk dijmë; por nuk po kjajmë,
Po thue njinji do të themi, per konkursin e monumentit të Skander-
beut: u zgodhne nja disa boceta e u çëmuene, por asnji nuk u zbatue;
vetë shtylla kujtimore e Fatosit e cilla u vft në sheshin qi n'ato dit muer
emnin prei Si, të kaluemen kremtimi, u zhduk me nji herë. Mbetne vetem
bocetat n' Ekspozitë të Rilindjes.
Origjinalitet nuk ka shum: edhe këtft, tue pa nja disa a11i bocetash
kalorsë, të zgjohet kujtimi i ndonjij sheshi të Torinit a i kush e di se
ç farë qyteti tjeter. Gjithmonë aj ka! i çnem shakull, ose aj kalori me
shpatë të ngrebun, a të çuem kinse tue i ra s dihet se koj ose tue e xjerrë
144


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
shpaten prei millit. Edhe vetë boceti qi fitoi çëmimin e parë, kësi soji asht;
veçse origjinalitetin e ka n ' atë stil modelimi me mushkuj të çuem qi në
lergsi i japin jetë e gjallsi kalit edhe kalorit. Asnji nuk mendoi me e traj-
tue me ka! në vrap; pozitë originale e n' anë tjeter krejt typike e strate-
gjfs stratjote të Kastriotit.
Nder ata qi kerkuene origjinalitet
fitoi çëmimin e dytë aj qi në nji
gjJsë rrethi të mermerët me bije klasike të tanë basoriljeva e vfrni fatosin
në kal si të delte prei dheut: këtu dikush vërejti se aj modelim "nandqind"
nuk përkon me atë rreth ku u vu, dikush se asht ndoshta i bukur si sym-
bol por s asht nji monument historik.
Neve na terboq vërejtjen nji qi ka tu kambët dy grupe luftarësh të
perlesbun ka dy së bashku shum original e shum të gjallë; shtylla mandej
ka silueta luftarësb në marshim, e si kunorim nji Skanderbeg vegues.
Botimet
Nji asht me permbajtje bistorike-pershkruese,
kater me permbajtje fol-
kloristike-letrare.
I pari, me titull "Sbqipnij~ me 1937" pershkruen "veprimin sbtetnor
gjat njëzet e pesë vjeteve të parë të vetqeverrimit".
Çdo degë e administratës shtetnore paraqet atJ nji raport të veprim-
taria së vet.
Asht veper konsultimi mjeft e dobishme, natyrisht në pikëpamje të
njoftimevet zyrtare.
Tre brnjt e folklores, me thanë të verteten, nuk janë shka kemi pritë,
d. m. th. nji mbledhje e pasun, në mos e plotë, kangësb deri sot të pa-
botueme; por janë ribotime, edhe si të tilla kishin mnjtë me kenë ma të
persosuna po të kishin pasë sbum shtjellime qi neve na u dukne të domos-
doshme. Me gjith këtë, botime të dobfshme janë, pse pak kush mund t'i
këtë perdoresh gjith ato burime prei se cillash janë xjerrë; edhe kush i
ka burimet, vsbtfr mund t'i shfrytzojë si tue i pasë kështu të mbledbuna
në nji. Dashtë Zoti e s ka me shkue hupë mundi i atyne qi kanë punue
tue mbledhë kangët e pabotneme, as dishiri i atyne qi presin botimin.
Letrar asht blëni i bymnevet, per të cillin folme sypri.
Ekspozita e Rilindjes Komtare
Ekspozitë e vogel, ekspozitë e vorfen, e me gjith këtë nji mrekulli.
Per pak dit, tue luftue me pabesimin e kuptueshem t' atyne qi do
t' ishin ekspositorë, me ngushticat e kobës e të vendit - dhomat e vocrra
të Shkollës së Vizatimit - me mungesë fondesh e personeli, të ngarkuemt me
ketë zyrë kanë dijtë me na paraqitë nji gja terhjekse, plot mësim, edhe
të hijshme.
145


Converted b Total Image Converter - (no stamps are a plied b registered version
Kanë pasë atë gjikim të matun qi lypej per mos me dashtë - si do
tjerë organizatorë kremtimesb - me na shti në nji panagjirë nandqind të
pavend.
Duel nji veper plot seder n' atë vogelsf të vet; diku diku, sidomos
nder tri dhoma qandrore e të krahit të djathët të katit t' eper, vertë e bu-
kur; dhoma qandrore me ato tapecerfna të kuqe si fushë ku spikatshin
armët e Skanderbegut e panoplf tjera me pak piktura klasike të zgiedhuna,
të kujtote dhomat e Museut Correr të Venedikut ku ruhen sa kujtime të
luftavet qi pergjakne brigjet e Shqipnfs.
Jo gjith aq elegante dhoma e madhe në krah të majtë ku ishin foto-
grafit e qimeljet e rilindjes, dishka ma teper ajo ma e vogla e levizjes le-
trare; por ishin shkollë e vertetë per popull.
Kemi pasë rasë të ndodhemi gand atf" ndersa gjith vendin e kishin
zaptue nji tok ushtarë të fjeshtë; nji nder drejtuesa t' Ekspozitës - nji arë·
simtar qi di si u flitet fëmijvet të vogjel edhe atyne fëmijve të mdhaj qi
janë katundarët n ' ushtri - u mbate nji mësim. E u këndaqme n' ato spje-
gime kaq të kjarta me dokument në dorë; kurrnji oficir sado trim e gojtar
s ka me mujtë me u dhanë ushtarvet të vogjel nji mësim atëdhetar kaq të
paharrueshem.
Nji inicjativë kishin marrë organizuesat e ekspozitës, qi kishte mujtë
me pasë nji vjeftje të madhe n' ato ditë edhe ma. vonë: d. m, th. botimin
e nji udhëbeqsi doraçakj mujtte me vjeftë per të pa copë per çopë e me
kuptue gjith materjalin e mbledhun 11ty, e me mbetë mbasandej si doku·
mentim, i vjefshem edhe per kërkime historike e bibliografike. Por mje-
risht u desbt me e shtypë per nji natë(!) e pran dej pa alienim të numra.vet,
me diftime të gjymtona, e me gabime shtypi të shumta.
Kaq sa per veprimet e komisjonit zyrtar.
botimet private
Gjithkush ankoi se nji botim historik i plotë, a së paku i madh e
organik, mbi zhvillimin e levizjes q; na fali pamvarsin lypej në ketë rasë,
por nuk duel. E shuma e organevet të shtypit. paten mirsf me levdue dy
numrat tanë të veçantë porsi veprën mu të ploten e mft të randsfshmen në
ketë lamë; edhe disbmuene botnisht se - n' u mungoftë gji\\. botimevet tona
- këta nuk varet sakt prei mungese zelli por prei mungese së perkrahjes.
Per ta plotsue veprën tanë e per t' i dhënë ndonji drejtim studjuesit
të Rilindjes, na duket mirë të botojmë këtu nji bibliografi systbematike të
botimevet të ndryshme, të posaçme ose të xjerruna prei rivistash e gazetash.*)
*)
Natyrisht nuk mund të sigurojmë se vargu 11.sht i plotë: më njëu' 11.në ka
auktorë o botuesa qi e thonë kritiken tanë e s na i dergojnë botimet, e ka
nëpunsa poste bibl iofila qi. .. neise. N'ilnë tjeter do shkrime nuk na u dakne
mjeft serjoze. Sidokjoftë, në na terhjektë kush vërejtjen per nclonji mungesë,
me të këndaqun kemi me botne nji shtojcë.
146


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
BIBLIOGRAFI E NJIZETEPESËVJETORIT
(Bibliographia XXV anniversarii Libertatis Albanicee)
KRONOLOGJf
J, G. Kersopouioe - Chronologie
Albanaise [Les Balkans], Athenes, 1937.
AMBJENTIM HISTORIK
vendbanim (''habitat"): G. Stadtmiiller - Perhapja e vendbanimit të po-
pullit shqiptar në fund të Mjeskobës dhe në kohen
e tashme - "Leka" 1937, fq. 583.
Venedik: P. G. Valentini - Venezia e Albania - "Pagine della Dante" nr. veç.
prodrome: .A. Z. Valentini S. J, - Përpjekje per lirim të Shqipnis vj. 1592
-
1621 - "Leka" ... i) 1937, fq. 14, 76, 117, 153, 213, 251, 309.
Balkan: P . .A . .Argyropoulo - A I' occasion de l' indëpendance albanaise:
L' Albanie et les Balkans - "Les Balkans", Athënee, VI!"

an., No 11-12, pg. 285.
F. Vokopola - Gjendja Ballkanike 25 vjet ma parë dhe shpallja
e Indipendencës Shqiptare - "Shtypi" 28-XI.
K. K. - Kangë popullore të Marko Bocarit - "Leka", 1938, fq. 39.
HISTORf E GJITHMBARSHME
(HISTORIA. GENERALIS)
Kah agimi i lirie - "Leka", 1937, fq. 5, 52, 101, 195, 289, 557.
Vrojtari i .Atdheut - Xroniki e agimit të liris - "Leka" 1937, fq. 347;
1938, fq. 41.
Dokum.enta.t e agimit të lirie - "Leka" 1937, fq. 8, 9, 55, 105, 166, 168,
199, 202, 204, 250, 301, 303, 305, 307.
:Kryengritjet Shqiptare ndezën në Jug e Veri - "Drita", 28-XI.
Vlonjati - Historija e Lëvizjes Kombtare 1903-1905 - "Jeta e Re" 18 e
23-X.
Vlonjati - Historija e Lëvizjes Kombtare 1908-1912 - "Jeta e Re", 28-X.
Olementinus - Peripetit e indipendencës shqyptare [që prei kohve të lashta.
e deri në fund] - "Hylli i Dritës", 1937-VI.
PIKËPAMJE
(RESPECTUS DIVERSI)
Z. M. Harapi - Psehat per vetëqeverimin shqyptar - "Hylli i Dritës",
1937-XI.
Lumo Skendo - Indipendenca. mora.le - "Leka" 1937, fq. 504.
Z. Viezzoli - Shqipnija në gjire të diploma.cis që prei traktatit të Berlinit
deri në luftë botnore - "Leka" 1937, fq. 481; 1938 fq. 4.
1) Vargo. i këtyne botimeve dokuruentore fillon prei fundit të vj. 1985 e Asht
gjithnji në vazhdim.

147


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are ap lied b registered version
FLAMURI
(VEXILLUM NATIONALE)
D. Nd, Sahatçija - Flamuri kombtar në temelim të familjes shqiptare -
"Leka" 1937, fq. 433.
N. Zografi - Pse u ngrit Flamuri në Vlorë dhe jo në Durrës - "Hylli i
Dritës" 1937, IX-X.
R. Drieari - Intervistë me Min.
Z. F. Konitza: "Xush e ngriti flamurin" -
"Dielli" - Boston, 26-XI.
P. D. Kurti O.JJ'.M. - Flamuri komtar në krahinë të Shkoders - "Hylli
i Dritës" 1937-XI.
Flamuri në Deçiq - "Leka" 1937, fq. 244.
D. M. Leshja. Nji epizod
i vj. 1912
rreth Flamurit Kombëtar
[në Thkellë] -
"Hylli i Dritës", 1937, IX-X.
HISTORI
MONOGRAFIKE
Lidhja. e Prizrendit - "Drita" 28-XI.
T. Dilo -
rastë lindi Mbreti i ynë [1895] - "Java" nr. 28.
çë
Thirrja. historike e Xorrikut 1899 - "Java" nr. 34.
"Drita" 15-I-1907 - Shkurtime
prei disa letrave nga Shqipëria
- "Shtypi"
28-XI.
Shkndija - Turgut Pasha hin ne Shkoder - kujtime rreth vjetit 1910 -
"Hylli i Dritës" 1937, XI.
JJ'. Zavalani - Xomiteti Shqiptar i Manastirit
- "Përpjekja Shqiptare",
nr. 2-8, 14-15
....
B. Përmeti - Xomiteti Shqiptar
i Manastirit
dhe deshtimi i ma.rrive-
shjes shqiptaro-greke - "Përpjekja Shqiptare" nr. 11-12.
B. Përmeti - Çetat shqiptare
qi luftojnë
për liri [22-V:t-1912]
- "Shtypi",
20-23-X.
Proklamimi i Indipendencës shqiptare më 1912 · "Drita", 28-XI.
Dokumenti i Shpalljes s'Independencës Komb. në Vlonë me 28-Xl-1912
- e boton [në fac-simile]
Lef Nosi.
Vendimet e Xuvendit Xombëta.r të Vlonës - "Leka" 1937, fq. 421.
K. K. - Shkodra. përpara Xonferencës s' Ambashatorvet në Londer -
"Cirka" nr. 33-34.
Xongresi i Trieshtës - "Leka" 1938, fq, 44.
X. Harizi - Si n krijua Qeveria. e parë e qarkut të Xorçës [1916] -
"Shtypi" 28-XI.
GI-0-HA
(LING UA.)
N. Iiessuli - Historija e Alfabetit Shqip
- "Shkolla Kombtare", vj. I, nr. 5.
148 Xongresi i Ma.na.iu.irit - "Drita", 38-XI.


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b registered version
Xongresi i Dibrës - "Drita",
28-XI.
Xongresi i Elbasanit - "Drita", 28-XI.
"Lirija" 30-I-1910 - Urdher i l!r'linistorit të Mesimit: Qeveria po rri ll
paantë - "Drita"
28-XI.
Lumi Vjoaa - Mitingu në Xorçë [19-II-1910) - "Drita" 28-XI.
"Lirija" 15-III-1910 - Për shkronjat Shqip - "Drita" 25-XI.
Leka - Shkronjat shqipe dhe shqiptarët e ja.shtim - "Drita" 28-XI.
Gjikam - Administrata. e vendit në gjuhë Shqipe - "Cirka" nr, 33-34.
Z. M. Harapi - Gjuha e shkolla shqype në kohen e Xhemijetit - "Leka"
1937, fq. 463.
SHKOLLA
(SOHOLA)
Shkollat themeli i mëka.mbjes së Kombit - "Drita" 28-XI.
Z. M. Harapi - Gjuha e shkolla shqype në kohen e Xhemijetit - "Leka"
1937, fq. 463.
A. Xhuvani - Historija e Norma.les s' Elbasanit - "Shkolla Kombtare",
vj. I, nr. 5.
SHOQNINAT LETRARE
(SOOIETATES LITTERARLE)
Klubi "Ba.ahkimi" i Shkodrës - "Drita''
28-XI.
Klubi ''Gjuha. Shqipe" në Shkoder - "Leka"
1937, fq. 272, 322, 508;
1938, fq. 89.
Klubi ''Gjuha. Shqipe" [i Shkodrës] - "Drita" 29-XI.
Shoqnfnat gifihsore të Rilindjes : XXX vjetori i Vepres Pijore - "Leka"
1937, fq. 233, 268.
SHTYPSHKROJAT
(TYPOGRAPHLlE)
Shtypshkrojet Shqiptare: Kristo P. Luara.si - "Leka" 1938, fq. 76.
Shtypshkroja Nikaj - "Leka" 1937, nr. vrr, fq. 2-3 mblojcë.
Shtypshkroja ''Nikaj" e pronari i sajë Dom Ndoci - "Leka" 1938, fq, 78.
FEJA
(RELIGIO)
A. M. Harapi S. J: - Mil. e madhja fuqi morale në botë [Pa.pnija.)
e Shqip-
nija - "Leka" 1937, fq. 456.
D. Gj. B. - Xishë e Shkollë - "Leka" 1937, fq. 292.
HISTORI KRAHINORE
(HISTORIA REGIONALIS)
"Neue Ereie Presse" 9-
VII-1911 - Rreziku i përhapjes së Xryengritjes
Shqiptare - Njoftime të dhanuna prej nji antari të
Xomitetit Shqiptar të Podgoricëa - "Leka" 1937,
fq. 275.
149


[!·i,NA,rn1nsm11,,fiQ[?i!·i1NA1GWrmtifi,,l·&fli#t:l:llli1:EWl&imtt:i'lA?i[·l,IJ
P. Drenica - Xosova. e lirija Kom
tare - "Leka" 1937, fq. 522.
P. Rr . Guraslti O. E, M. - Duka.gjini per liri t' Atdheut - "Hylli i Dritës"
1937-XII.
Kangët popullore në lvizje të Dukagjinit - "Hylli i Dritës" 1937-XII.
K. B. Mirakaj - Kryengritja e Pukës rreth. vj. 1912 - "Hylli i Dritës"
1937-IX-X.
p. p. - Kryengritja e Za.drimës [1912] - "Hylli i Dritës" 1937-XI-XII.
P. M. Sirdani O.lJ'.M. - Rreth 25-vjetorit t' indipendencës: Ma.lcorët Nen-
shkodra.kë - "Hylli i Dritës" 1938, 1-II-III.
Mirditë-Bregma.të - "Leka" 1937, fq. 514.
P. K. Miraj O.F.M
.. Kontributi i krahinës së Xurbinit per çashtjen komb-
tare - "Hylli i Dritës" 1937, XI-XII.
D. M. Leshja - Nji episod i vj. 1912 rreth Flamurit Kombëtar [në Thkellë]
- "Hylli i Dritës", 1937, IX-X.
Patriotizma e Dibra.nve 57 vjetë përpara. - "Java" nr. 31.
Përpjekjet e Shqiptarve për liri : nga përpjekjet ''vdekje a. liri" [jug, ko-
rrik 1911], "Drita" 20-XI.
Mali i Tomorit - Prefektura e Beratit me rrethet e saj per liri e indipen-
dencë - "Drita" 25-XI.
Q. Risilja - Ngjarjet e Lëvizjes Kombtare në Vlorë qysh prej vitit 1900
deri 1908 - ''Jeta e Re" 1-XI.
Veprimi per liri rreth Gjinokastre - "Leka" 1938, fq. 87.
SHQIPTARËT
E MERGIMIT
(ALBA.NIENSES EXTORRES)
Veprimi Patriotik i Shqiptarëve të Mergimit - "Drita" - 28-XI.
Leka - Shkronjat shqipe dhe shqiptarët e jashtëm - "Drita" 28-XI.
K. K. - Shqiptarët e Italie - "Leka" ... 2) 1937, fq 18, 70, 120, 157, 219,
313, H2.
Arbëreshët - "Drita" 28-XI.
Perpjekja.
e Shqiptarve t' Ita.li.ë për Indipendencën
e Shqipris dhe për zgji-
min e saj kulturor e shpirtnor - "Shtypi" 28 - XI.
S. Montanelli - La luce viene dall' occidente [Shqiptarët
e Italia] - "Pagine
della Da.nte" nr. i veç.
Shoqënia
kombëtare e Borgo Eritso-s - "Drita" 28-XI.
P. Scaglione - I pari kuvend për gjuhën shqipe prei Sbqiptarvet t' Ita.lis
- "Drita." 28-XI.
K. lJ'log_i - Formimi i Federatës Pansbqiptare ''Va.tra" - "Leka." 1937 -
fq, 595.
S. Kërçova - Pakë fjalë mbi përpjekjet e Shqiptarëve të Xolonisë Muha-
medane në Bukuresht - "Java" nr. 30
151) 2) Botimi i kësa.i monografije ka fillae qysh në 1934 e vazhdon gjithnji.


[!·i,NA,rn1nsm11,,fil·[?l!·i1NA1GWul:E!1lll'.:lEllliW·ittël·lWIHmtt:i'lA?i[•J11]
Shoqëritë
e Mërgimit [Sh. "Gjergj Xa.strioti" në Sofi] - "Gazeta e Korçës"
2-XII.
.A. Erashër! - Në vitet e para pas Hyrjetit në Stamboll - Djelmënija Shqi-
pëtare në Stamboll - ''Java " nr. 35.
DISHMORË
- VETERANA - ATDHETARË
(BIOGRAPHIGA)
Baba Ademi - Fytyra të lëvizjes s' onë kombëtare: B. A. dhe shpëtimi
avjatorëve austrogjermanë - "Java" nr. 29.
- .Axi - Një bashkëfjalim me B. A. - "Java" nr. 35.
Asdreni - "Perpjekja Shqiptare" nr. 13
Spiro Bellkameni - "Drita" 28-XI.
Xolek Bori - D . .A. Sirdani - Deshmori K. B. - "Leka" 1938, fq. 33.
I. Luigj Bumçi - p. p. - I. L. B. ipeshkvi i Lezhës në 25 vjetorin e
ipeshkvfs së vet - "Hylli i Dritës" 1937, II-III.
Gani Butka me sh. - "Shtypi" 28-XI.
Nikol Curi - Panxha - N. C. hero i Mirditës - "Shtypi" 16-17-XI.
Bajram Curri - D. M. Leshja - Nji epizod i vj. 1912 rreth Flamurit
Kombëtar - "Hylli i Dritës" 1937, IX-X.
Çajupi - Pa-Ma - Andon Çako (Çajupi) - "Java" nr. 28.
I. Preng Dochi - Imz. Abat P. D. - "Leka" 1938, fq. 73.
Simon Doda - Epistolar veteranash - "Leka" 1938, fq. 34.
Dasho Dhoska - Z. H. - Epizod trimnije kosovare: kanga e D. Dh, [1840]
- "Cirka" nr. 35-36.
Ja•har Ereba.ra - Kur Kombi përpiqesh: Baba Jashari dhe "e drejta me
folë'' - "Java" nr. 26.
A.bdyl H. Fra.shëri - Sbpatëtarët e pendes - "Drita" 28-XI.
Naim B. Fra.shëri - M. Erashert - Nji pamje mbrapashikjuese mbi his-
tori ballkanike - "Valkaniqi Logotehnta!' vj. I, n. 7.
- F. E. Ndocaj - N. B. F. - "Java" nr. 33-36.
Sa.mi B. Fra.shëri - Shpatëtarët e pendes - "Drita" 28-XI.
Ha.jredin Fra.ta.ri - Dëshmorët e Kombit në Berat - "Drita" 26-XI.
Xristaq M. Furxhi - "Drita" 28-XI.
Themistokli Gërmënji - R. - Th. G. nji nga përpjeksit për vet-qeverimin
e Shqipërisë - "Drita" 23-24-XI.
- K. Grameno - Me rastin e 10 vjetorit - kujtime
të paharruara - "Gazeta e Korçës" 9-XII.
Th. G. - "Gazeta e Korçës" 9-XII.
M. Grameno - Nga veprat e Th. G. - "Gazeta e
Korçës" 9-XII.
- M. Belkasneni - Qysh e njojta burrin e math
Th. G. - "Gazeta e Korçës" 9-XII.
- Shenime: 10 dhjetor 1916 - "Gazeta e Korçës"
9-XII.
151'


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
Xadri Gja.ta. - "Drita" 28-X.
Ba.ki Gjebrea. - Dëshmorët e Kombit në Berat - "Drita" 26-XI.
Zef l!J. Ka.ra.pi e sh. - "Drita" 28-XI.
- Gj. Paftali - Per Z. S. H. - "Leka" 1937, fq. 295.
- Shkndija - Para kujtimit të dhetë dishmorvet t' At-
dheut në Gushtin 1912 - "Hylli i Dritës" 1937,
VII-VIII.
Ba.b Dudë B'.a.rbunara.
- Sbpatëtarët e pendes - "Drita" 28-XI.
- "Java" nr.32.
B'.risto B'.a.rbnnara - Jetëshkrimi i një Veterani - "Jeta e Re" 11-XI.
Spiro Jtatroja - Eol Katro - Një nga faktorët kryesorë të çeljes 11ë shko-
llës dhe propagandës Shqiptare n' Opar: S. K. - "Ga-
zeta e Korçës" 21-X.
Sma.jl B'.lozi
- Deshmorët e Kombit në Berat - "Drita" 26-XI.
Ka.rallamb B'.. B'.oçi
- M. S. Gurra - "Perpjekja Shqiptare" nr. 14-15.
B'.osta.q
S. B'.osturi - "Drita" 28-XI.
D. P. B'.rasniqi - Fytyra të lëvizjes s' onë Kombëtare - "Java" nr. 29.
Petro B'.ristofilaku - "Drita" 28-XI.
B'.ost. B'.ristoforidhi - Shpatëtarët e pendes - "Drita" 28-XL
Nuçi V. La.pi - "Drita" 28-XI.
Nedim B. Leskoviku - M. Leskoviku - Disa kujtime pas 25 vjetësh • "Java"
nr. 35.
Muharem Leshi - Dishmorët e Kombit në Berat - "Drita" 26-XI.
D. Mikel Leshja - Nji episod i vjetit 1912 rreth Flamurit Kombëtar -
"Hylli i Dritës" 1937, IX-X.
Dedë Gjo Luli - P . .A. Fishta 0.F.M. - Trimi i Traboinit : D. Gj. L. -
"Hylli i Dritës" 1937, XII.
- D. N. Eimeea - K. Torua, D. Gj. L., E. Toptani - "Hy-
lli i Dritës" 1937, XI.
D. Ndre Mjedja - si, s«. Doçi - D. Nd. M. - "Leka" 1937 fq. 110.
- Horus - D. Nd. M. - "Perpjekja Shqiptare" nr. 11-12.
- H. Myzyri - Poeti i çdukun : "Juvenilia" - "Java"
nr. 26.
'
- .A.les - Zi në familje të Lekës : D. Nd. M. - "Leka"
1937, fq. 327.
- pa/ - Në dakë të D. Nd. M. - "Hylli i Dritës" 1937,
VII-VIII.
Leonidha Naçi - .A. Dusha - Puntorët e Lirisë - "Java" nr. 26-27.
Nikolla. Na.ço - Brumbulli - Nga jeta e Veteranëvet : Kordoni i Xha Na-
ços • "Drita" 12-X.
Pp. B'.risto Negovani - "Drjta" 28-XI.
152 Pp. Va.sil Negovani - "Drita" 28-XI.


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b registered version
D. Ndoc Nikaj - Shtypshkroja Nikaj e pronari i sajë Dom
Ndoci - "Leka"
1938, fq. 78.
Vefik A. Numani - Dëshmorët
e Kombit në Berat - "Drita" 26-XI.
P. Luigj Paliqi - Mbas 25 vjetsh deket të lumnueshme
per Fe e Atdhe
të Dishmorit
Françeskan P. L. P. - "Hylli-i Dritës" 1938-II.
Odhiseja X. Pja.sto - "Drita" 28-XI.
Sa.mi B. Pojani - Shpatëtarët e pendes - "Drita" 28-XI.
Pajazit Rehova - "Drita" 28-XI.
Dush Stra.tti - Nga Apostujt e Shqiptarizmës
- "Jeta e Re" 11-XI.
K. Tahsini - Shpatëtarët e pendes - "Drita" 28-XI.
Xol Toma. - D. N. Kimeza - K. T. - D. Gjo' Luli - E. Toptani - "Hylli
Dritës" 1937-XI.
Murat Topta.ni - Shpatëtarët e pendes - "Drita" 28-XI.
Refik Toptani - Patrioti i madh R. T. ndëroj jetë - "Shtypi" 24-XI.
Ba.jo Topulli - Vek - B. T. - "Drita" 28-XI.
Pa.shko Va.sa - K. Kamsi - P. V. - "Leka" 1937, fq. 578.
»
»
- Shpatëtarët e pendes - "Drita" 28-XI.
»
»
- Nji veper e panjoftun e P. V. - "Cirka" nr. 43.
Veteranët e Xlerit Muslima.n - "Zani i Naltë", vj. 12, nr. 11.
Ismajl Q. Vlora. - I. Q. B. V. - "Drita" 28-XI.
Ja.n Vretua. - Shpatëtarët e pendes - "Drita'' 28-XI.
Të ndryshem - Emna e numra ari - "Leka" 1938, fq. 83.
Shqiptarka. kurdoherë krahu i djathtë i luftëtarit - "Drita" 28-XI.
Z. Ma.riga - J. Milaj - Gruaja shqiptare: Z. M. dhe Flamuri Kombëtar -
"Perpjekja Shqiptare" nr. 13.
Tringa. e Bajraktarit - "Leka" 1937, fq. 503.
MIQT E SHQIPNIS
(
ALBANOPHILI)
M. d' Estournelles de Consta.nt - "Drita" 29-XI.
A.. Frano Genovizzi S.J. - Zi në familje të Lekës : A. F. G. S.
J. - "Leka"
1937, fq. 184.
- A. F. G. S.J. - "Lajmtari i Z. së K." 1937,
VIL
Justin Goda.rt - Miqt e Shqipërisë:
J. G. - "Drita" 25-XI.
- "Perpjekja Shqiptare" nr. 13.
Theodor Ippen - Miqt e Shqipërisë: Exc. e T. Th. I. - "Drita" 21-XI.
August Xra.l - L. Naçi - Dyzet e nji vjet më parë: A. K. "Drita" 26-XI.
Alfred v. Ra.ppaport - Alfred v. Rappaport-.Arbengau
- Një popull besnik
dhe udha e tij - ["Djalëria" vj. IX, v. II, n. 3,
kallnd. 1928] "Drita" 21°-XI.
A. v. R.-A. Në Shqipnf e per Shqipnf: kujtime per-
sonale - "Leka" 1937, fq. 434.
153


[!·i,NA,rn1nsm11,,fi\\•[?l!·i1NA1GDul:E!lllltbEllifa:llf1:.i!lil:Uj&imtt:i'lA?i[·!,IJ
]la.sa.u Riza.ja. - Nji pervjetuor i permallshem: 31 kallnd. 1913-193
8 -
"Cirka" nr. 37.
Xol. Thomson · "Drita" 28-XI.
Turqit liri da.shës - B. Përmeti - Bashkëpunimet e Shqiptarvet me T. L.
- "Shtypi" 28-XI.
LETERSf DOKUMENTARE
(POEMA.TA. DOOUMENT.A.LI.A.)
Ime, Prend Doçi - Nji kushtim Shqyptarve [1870] - Hylli i Dritës'' I 937, XI.
D. Ndre Mjedja . Bashkoniu [1902] - "Leka" 1937, fq. 583.
A. Gjergj Fiihta - Lahuta e Malcis - bot. i plotë i fundit - Shkodër, Sht.
Françeskane, 1937.
D. Ndre Mjedja - Lirija (1901-1911) - Shkoder, [Leka] - Sht. "Zoja e Pa-
perl. ", 1937.
D. Ndre Mjedja - Anderr [1909] - redaktim i fundshem - "Leka" 1938,
fq. 66.
A. Ndoc Xanoni S. J. - Shqipnija e Seminari [1909] - "Leka" 1938, fq. 71.
Xra.jl Nikolla. I - Kryengritja e MalRis
së Mbishkodres - "Leka." 1938,
fq. 18.
MBf KREMTIMET 25-VJETORE
(DE SOLLEMNI COMMEMORATIONE)
Mesazhi qi drejtoj dje L. M. T. Mbr. Zog I popullit Shqipëta.r - "Drita"
26-XI.
Programet - Ko1nisjoni {I} per kremtimin ... - Programi [I] i kremtimit •
Tiranë, "Tirana.", 1937.
- Komisjoni {II} i posaçem per kremtimin... - Programi [II]
kremtimeve
... - Tiranë, "Tirana", 1937.
Pershkrilne (Descriptiones) - .Al. M. i - Kremtimet madhështore të 25
vjetorit të pamvarëslsë s' onë kombëtare - "Java" nr, 36,
- Zhvillimi i kremtimeve të 25 vjetorit të pamvarsfs në gjy-
tetin t' onë [të Sbkodres] - "Cirka" nr. 35-36. a)
Xritika. - P. Sh, - Kremtimi i 25 vjetorit: rreth veprimeve të Komisjonit -
"Perpjekja Shqiptare" or. 7.
- N. Drizari - Intervistë me Min. Z. F. Konitza - "Dielli" Bos-
ton, 26-XI.
- Terini - Shtylla satirike: Veteranomania: Jam veteran! ... - "Ja-
va" nr. 29.
- Komisjoni i Selanikut - "Gazeta e Korçës" 23-X.
• Bisedime të shkurta: fervet opus [per gatim të kremtimevet] -
"Cirka" nr , 26.
- Bisedime të shkurta: kremtimi i 25 vjetorit - "Cirka" nr. 35-36.
------
154 3) Sh. p. qytetet tjera ditë per ditë gazetat.


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
Ekspozita. - Komiajoni per kremtimin... Katalog i Ekspozitës dokumentore
të Rilindjes Komtare - Tiranë, 1937.
- B. M. - Në ekspoziten e Rilindjes - "Perpjekja Sbqipëtare"
nr. 13.
llitonumenta. - Olemenunu« - Ku u vorrue Skanderbegu - "Hylli i Dritës"
1937, VII-VIII.
- Në hije të Rozafatit: Per monumentin e dishmorëve - "Cir-
ka" nr. 42, !3,
- L. M. T. Mbreti për ngrebjen e përmendores së dëshmorëve
[të Osman Çiflikut] - "Gazeta e Korçës" 25-XI.
- Monumenti i Dëshmorëve Kolonjarë [në Pogradec] - "Ga-
zeta e Korçës" 30-XI.
Emna. shkollash - Listë emnore e shkollavet të Sbkoders
e të katundevet -
"Hylli i Dritës" 1938-II.
Hymni · B. Çela e A. Mario - Hymni i Flamurit • "Java" nr, 29.
- P. Sh, - Hymni i Flamurit - "Perpjekja Sbqipëtare" nr. 11-12.
Konkursi per Hymnin e Flamurit - "Cirkai, nr. 43.
Dra.mat - i. i. - Çfaqje theatrore në rasë të 25 vjetorit - "Circa" nr. 35-36.
- Faoni - Disa nga dramat patriotik që duhen lojtar me rastin e
25-vjetorit • "Gazeta e Korçës" 7-X.
- ts - "Andra e 500 vjetve" (dramë e A. Skanjeti) - "Perpjekja
Shqiptare" nr. 13.
Botime të hueja. - "Pagtne della Dante" - Rassegna bimensile della Soc.
Naz. D. Alighieri - Numero unico per il XXV anniv. d.
Indip. Alb. - Nov. 1837-XVI, anno XLVI.
- "Les Balkans" - rev. mens., Athënes, - VIIe annëe,
Nos 6-12 - artikuj të ndryshem, nder të cillët Kronolo-
gjija Shqiptare e J. G. Kersopoulos, qi u xuer edhe në vedi.
- "Valkaniqi Logotebnia" e permuejshme: Afieromeno
sta 25-hrona tis aneksartisias tis Alvanias.
- Paui Goujon - 25 vjetori i pamvarsis shqiptare - ["La
Nation Belge"] - "Cirka" nr. 3f?-36.
- Branislav Deniç - Konferencë e mbajtnn nga radiosta-
cjoni i Belgradit me rastin e 25 vj
eçor it - "Gazeta e
Korçës" 15-XII.
B.eçensime - Botimet Perkujtimore: Komb e kulturë - "Perpjekja Shqip-
tare" nr .. 13.
- Botimet perkujtimore: Botime Shqipe: Leka, Hylli i Dritës,
Cirka, Shkolla Kombtare, Lef Noai, Katundi Perpar
imi, Fuqit
e Armatosuna të 25 vjetorit, Zani i Naltë, L' Albanie Pitto-
resque. - "Perpjekja Shqiptare" nr. 13.
.
- "Leka" numer kujtimuer II - "Perpjekja Shqiptare" nr. 14-15.
Tjera vepra edhe botime kremtore, me inicjativë e me veprim privat
do të pershkruhen në nji numer tjeter.
155


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
PERPJEKJE
PER LIRIM TË SHQIPNiS
1593 - 1621 *)
DOCUMENTA DE LIBERATIONE ALBANIJE A JUGO TURCARUM
Nune Graziani lajmon Kard. Shen Gjergjin se, në sa Tyrqt janë lig-
shtue, Klishi qindron edhe Venediku mbluetas e ndimon (25-V-1596).
flrk. Vat._}(unz.
01 veneeta 32.
f. 245
BEGISTRO DI LETTERE DI MONS.r
PROTOKOL LETRASH SË TIMZ.
GRATIANI
VESCOUO I>'AJ!ELIA
GRAZIANl-'f, IPEl-iHKEV I AMELJES,
NUNTIO IN VENETJ,1 SCRITTE JL
NUNC N:iI VENEDIK, TË SIIKRUEME
GARDINALE S. GIORGTO SOTTO IL
KARDINALIT TË SHEN GJERGJJT
PON1'1FIG.d'L'O
DI PA.PA CLEMENTE
Nf~N PAPNf TË PAP.i<; KLEMENTIT
VIII. DALLI 24. in MARZO 1596.
VIII PREI 2'1 MARC 1596 Dl•:Rl ME
FJNO ALLI 28. DI DEGEMBRE 1596.
28 DHETUER 1596.
f.
283 v.
Venne mereordi passato la fregata
Erdh, të merkuerren qi shkoj, fre-
ordinaria di Oattaro eon le lettere di gata e zakonshme e Kotorrit me le-
Costantinopoli, nelle quali mi fh detto trat e Stambollës, nder të cillat di-
la stessa mattina, ehe erano molti fo- kush më tha shi atë nade se ishin
gli di Oifra, ma da piu parti ho in-
sbum fletë në shifer, por prei shum-
teso, ehe non portano eosa alcu.na di kuj kam ndie se s kanë gja të re me
nuouo, ehe sia di momento, et pare
raudst, e duket se ende qeveri-ija e
ehe ancora 11011 si sapesse in quella atjeshme s diejte gja per zaptim të
Oorte la presa di Illiesa, o sapendosi Klishit, ose tue e diejtë bate kinse
si dissimulasse, l' uno, et l' altro caso nuk e deijte; sidokjoftë, të dyja. këto
arguisce debolezza, perche seruendo il diftojnë ligshti, pse lajmi kishte pasë
tempo, ehe ne doue88e essere arriuato
kohë të mjeftuesbme per me mbë-
l' auuiso, eonuiene, ehe se non ui era rrtjtë, e pra duhet me thanë se, në
aneora si sia usata gran neqliqenea rasë se nuk kishte mbërrijtë, ishte
in cosa pure di molta importanza, et kenë shkujdesim i madh në nji punë
se u·i era arri11ato,
et si taeeua, e tanto qi pra ka randsi të madhe; e, në rasë
maggior seçno delta fiacchesza loro, se kishte mbërrijtë e shahej za., asht
quante sono piu soliti di risentirsi in· shej aq ma i madh i Jigshtimit të
solentissimamente aneo delle minime tyne në sa zakonisht janë shum kre-
offeee,
narë e bJijuë bujë të madhe per nji
të fyeme sado të vogel.
Si dice, ehe Habraim Bassa primo
Thonë se Ibrahim Pasha Kryeve-
Visir f 'accia straordinarie careeze al zir e merr teper me të mirë Bajlo-
Bailo di queeta Republica, et ehe l' hab- zin e kësajë Republike e se e ka
bia eondotto a spasso a certi suoi qiar- marrë me vedi në sheti në do bahçe
dini sopra la sua medesima barea, il
të veta n
' anf të vet, shka thonë këta
156 ehe dicono quest! prattici, ehe sia cosa
') ah. Yj. IX, n. 7, f. 309


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
per l' adietro 1nai piu fatta. Si diee qi njofin zakonet, se asht gja qi kurr
aneora ehe il Gran Sig. re era montato
s u ba perparandej.
Thonë edhe se
eopr« la galera reale per solaszo, et Sulltani kishte bypë në Galerë mbret-
ehe essendo
nore per qëf', e se tue e persbëndetë
salutato
f.
284
1alutato eon l' arteglierie da tutti i anijat me topat kabdo qi të kalote,
Nauili, doue passaua, ju tirato un
nji top u shpraz me gjyle, e kjo shkoj
eolpo con la balla, la quale ando a e i ra majes së njij selvije, e ma-
f erire la cima d' un cipresso, e poi a ndej këcej permbf kyben e njij xha-
dare sopra la Ouppola d' una mosehea, mije, prei së cillës rrë:rnj nji aso
dalia quale fece cadere una di quelle gjyms-banasb qi Tyrqt i venë per
messe lune, ehe Turehi ui tengono per stemë, e se ajo gjyle ra mandej per-
insegna, e ehe la detta Balla eade para derës s' asajë xbamije, sbka
poi innanzi la porta della medesima Tyrqt e kanë marrë per ognr të zi.
Mosehea, il ehe Turehi hanno preso
Se fajin ja kishin psbtetë nj i anis
per eattiuo augurio. Ohe n' era stata
së kështënë e se në kobë tjera, këte
ineolpata una naue Ohristiana, la qua- pa kerkue vertetim tjeter, do t'a ki-
le in altri tempi senea eerear' altra
shin marrë e zaptue, e nierëzt e sai
uerita sarebbe stata presa, e confisoata do t' i kishin xanë rob, por tash
et l' huo1nini fatti sehiavi, ma hora s kanë marrë kurrnji masë kundra
non hanno proeedu.to contra esea in
soje.
cosa aleuna. i)
In Olissa dieano, ehe ueramente sia
Në Klisb thonë se pernjimend ka
entrato qualche aiuto di uettouaglie lii ndouji ndimë ushqimesh, e shtime
me,sa da un Oapitan Mareouiz; il qua- prei nji farë Kapidan Markoviqit, i
le hauendo f atto mostra di assaltar Sa-
cilli tue ha kinse dote me msy Sa-
lona, e tirato aleuni eolpi di mortari
lonen, e tue shprazë do havana per
per far ere
dere a Turehi ehe la bat- me rrëjtë Tyrqt se ja niste, me ata
tesse, haueua eon i medesimi colpi dato havana u kishte dhanë shë] dyqind
segno a ducento fanti, ehe haueua por-
kambësorve, qi kishte çue n' anë tje-
tato dali' altra parte di Olissa d' ac- ter të Klisbit, t' afroheshin e të hij-
eostarsi, et entrar nella terra, mentre
shin në qytetzë, ndersa Tyrqt nise-
i Turchi si moueuano a soceorrere Sa-
shin per me i ndimue Salonës, si-
lona, come fecero, et eseo alla uenuta
kurse bane, e aj, sa erdhne ata Tyrq,
di det ti Turchi si ritiro alle barche, u këthye nder barka e iku, e ata
et si saluo, et li sudetti dueento fanti
dyqind kambësorë u futne me ush-
si eaeeiorno eon le uettouaglie in Oueea. qimet në Klisb.
Di questi Morlaeehi 2) si diee aneora,
Per Morlakët nështetas të kësai
ehe quando il Proueditor Generale di
Republike, kallxohet se kur Prove-
questa .Republica somministraua uetto- ditori i Pergjitbshem i sai i dergote
uaglie all' essereito de Turehi, essendo ushqime ushtrfs së Tyrqvet, i niste
1) Comma.
Ineditum.
2) Morlakiit (=Maurovalaocbi) kanë kënë vlabë nësbtetaa venedikas në Dalmatf,
t~ cilët, t_ue pasë ~~në dikur njij rodi me vlabët e Shqipnis, mit vonë u sla-
vizuene a1 malazezet.
157


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
mandati a eondurle, ne meiteuano sem-
këta me ja bartë, e këta nji pjesë
pre ima parte naseostani,te in Olissa,
e shtijshin gjithmonë në Klish nen
la qual cosa il Proueditor Venetiano
dorë, e Proveditcri Venedikas këte
sapeua, et dissimulaua.
e diej te, por Mte kinse s kujtohej.
Di questa dissimulatione si e lodato
Per ketë punë më ka diftne kë-
meeo assai il Secretario
ndaqsfn e vet Sekretari
f.
284 v.
dell' Imperatore, et mi diee, ehe si sa-
i Perandorit, e më thotë se kjo di-
peua aneo in Oorte Oesarea, Il mede-
hej edhe prei qeverrfs perandorake.
simo Secreiario m' e uenuio a mostrare
Po ky Sekretar ka ardhë me më dif-
la eopia d' una lettera, ehe Sua 11:f.ta
tue kopjen e nj ij letre qi Madhnija
ha ,eritto a questa Repubblica
so-
e Tf i ka shkrua kësai Republike
pra questo negotio di Clissa preqaiuloli
mhf ketë punë të Klishit tue ju lutë
ad aiutarlo in quello, ehe eonuenicn-
t'i ndimojë ati në shka të mundet
te1n.t• possono . La lettera iJ seritta mo-
pa të vshtirë. Letra ishte shkrua pa
destam.t«,
et per quanto intendo
ha
krënf e në mënyrë shum të mirë, e
satisfatto a questi .c:lig. ri. Jo ho essor-
per sa ndjeva i ka këndaqë këta Zot-
tato questo Sccretario a far' officio ;
nf. Un e kshiJJova ketë Sekretar të
pcrche si proeeda dagl' .Austriaei eon
hahej fjalëmirë qi Austriakët të rre-
ogni debito rispetto verso le cose di
gulloheshin tue mbajtë si duhet para
questi Siq.r! mostrandogli
di guanto
sJsh interesat e këii,H Republike, tue
momente possa essere cosi alla eouser-
i
diftue s:i randsf mund të këtë si per
uatione di Olissa, eome a gl' altri pro-
me mbajtë Klishin, ashtu edhe per
qreesi, ehe si pretendono fare in quetle
fitime ~i era qi sJnojnë me ba n' ato
parti, l' hauere guesti Sig.ri bene af-
ana, me i pasë këta Zotu( miq e ko-
fetti, et satisfatti, Esso m' ha detto,
ndend, Aj më ka thanë se lnt per ta
ehe lo fara, et ehe doppo l' offecio, ehe
bit, ese mbas ndermjetsfs qi bina un
Ju f atto li giorni passati da me a nder dit të kalueme o 'emea të Shëjt-
nome di Sua Beai;»,
troua questi
nfs së TI, i gjen këta Zotni shum të
Sig.ri adcloleiti assai, et m' ha diman-
zbuton, e më ka shtne se nji nder
dato perche tardaua ianto a comparire
këta e kishte pëvetë pse vanohej kaq
l' aiuto; ehe Sua San.ta mandaua a
shum m' n dukë ndima qi Shejtnija
Otissa; et ehe la fregata uenuta ulti-
e Ti dergote në Klish, e se fregata
mamente
da Oattaro ha1iendo dato
venedikase qi ka ardbë tash vonë prei
nelle barche degl' Vscocchi, riferi!'a
Kotorrit, tue pasë hasë barkat e Us-
d' eseere stata da loro accarezzata, e
kok
vet, kallxote se ishte kenë pritë
ben trattata.
me nderë e me nierzf prei sish.
Alla mentione, ehe mi h« fatto de-
K(1r më përmendi ndimat e Sh. së
gl' aiuti di Nro Sig.re io non ho dato
Ti, un nuk pergjegja kurrsest, tue
risposta alcuna non hauendone alcuna
mos dijtë gja ... Venedik, 25 majë
notitia; ... Di Venetia alli 25. di Mag-
1596 ...
gio 1596 ..•
A. Veseouo d' .Amelia.
Antoni, ipeshk. i Ameljes.
158


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b registered version
29-V-1596 - Arch. Vat. Borglt. III 92 a p. 67; Monn. Uscocch, I
pg. 119, n. 192: Nune Porzia lajmon prei Praget se Arkidukë Ferdinandi a
nisë per me këqyrë ballin e luftës. Gjenerali i Hervatfs me shum ushtarë
a nisë neper det kah Klishi.
l-Vl-1596 - Bibl. Vat. Cod. Urb. lat. 1064 t. I, fol. 888 Avvisi;
Monn. Uscoccli. I pg. 119, n. 198: Lajmohet prei Venedikut se nja 400 Dal-
matinë tue kalue nepermjet tyrqvet hine në Klish.
l-VI-1596 - Arch. Vat. Nunz. Ven. 82 p. 179; Monn. Uscocch. t. I
pg. 120, n. 194: Nunci i Venedikut lajmon Kard. Sheu Gjergjin se perfli-
tet se Gjen. Lenkoviqi i1 thye e Ipeshkvi i Segnës ka mbetë në luftë.
Nune Graciani i sbkruen Kard. Shen Gjergjit tue gjikue se Plezhja e
Ipeshkvi i Kurcoles nuk kanë veprue me kujdes. Venediku gjindet ngushtë:
o m' u çartë me Dalmatinë o me Tyrkun. Lajm per të thyem të të Kështën-
vet në Klish. (1 qershuer 1596).
;llrk. Vat. )(urie. oi Venezia 32.
f. 2.+-5
REGISTRO DI LETTERE DI MONS.r
PROTOKOL LETRASH SË TlMZ.
GRLJ.T!ANI VESCO
UO D' AMELI.A. GRAZIANI-T, IPESHKEV I AMELJES
NUNTIO IN VENETI.A. SCRITTE AL
NUNC NË VENEDIK, TË SHKRUEME
CARDINALE S. GIORGIO SOTTO IL
KARDINALIT TË SHEN GJERGJIT
PONTIFICATO DI PA.PA CLEMENTE
N:11:N P
APNf TË PAPË KLEMENTIT
VIII. DALLI 24. DI MLJRZO 1596.
VIII PREI 24 MARCIT 1596 DERI ME
FINO ALLI 28. DI DECEMBRE 1596.
28 DHETUER 1596.
f.
285
Intorno a quello eh' io scrissi del
Per shka shkrova mbi Kavaljer
(kuualier Peiessa, et del Vescouo di
Plezhen e mbi Ipeshkvin e Kureoles, e
Oureola, et dell' altra persona ehe mbi atë nierin tjeter qi perzihej n'atë,
s' ingeriua nello stesso neqotio VS.
punë, Z. e J. e Perndr. më ka shtje-
Ill. ma mi dichiaro di sua mano a ba- llue me dorë të vet mjeft mendimin
stanea il senso suo con le lettere pre-
e vet me letrat e mëparshme, të ci-
cedenti, ehe senza cifra erano molto llat pa kenë në shifer, ishin shkrue
ben scritte in Cifra. E' uerissimo quel- mirë mjeft si në sbifer. Asht per-
lo, ehe la scriue, ehe i fini di oostoro njimend e vërtetë shka shkrueni, se
sono d' andar mettendo le mani so- qëllimet e këtyne janë me 11hti në
pra qualche centinaro di scudi, curan-
dorë andej e këtej do qinda skudash,
do poi poco il succeaso dell' imprese,
tue lanë mandej mbas doret perfu-
ehe intraprendono.
ndimin e punvet qi nisin.
f. 285 v.
Se la proposta, ehe ju fatta a me
Me mujtë shestimi qi më kje pa-
potess« tentarsi con participatione di
raqitë mue m'u provua me pjesma-
qua, correrebbono le cose moito diuer- rrje të kësai qeverrije, punët kishin
sam.t• da quello, ehe corrono. Per hora me ecë ndryshej. Tash per tash nuk 159


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
non uegg?>, ehe si possa pensare a que- shof se mund të mendohet ky mjet.
sto partito. E pero uero, ehe le cose
Porse n ' anë tjeter punët shkojnë tue
si iian reducendo a termine, ehe non ju avitë njij caku ku duket se a mund
pare ehe possino lungamente aostenersi të qindrojnë ma. Në Dalmati [popull-
cosi. In Dalmatia sono in un gran
sinat] janë në levizje të madhe, per
moto, per quanto io n' intendo, et que- sa jam tue ndie un, e këta Zotni
sti Sig.ri se ne trouano in m1 gran
gjinden kështft në hall të madh tue
trauaglio hauendo gia quasi perea l'ob- pasë bjerrë teshmë gadi krejt ndigie-
bedienza di httti quei Popoli, ehe non sen e gjith atyne Popujve, qi s mu-
possono in modo alcuno piu contenersi nden ma kurrsest me u ndalë pa rrokë
di pigliar l' armi, et esporsi ad ogni armët e pa i dalë per ballë çdo rre-
rischio per ricuperare i territorij, e
ziku per me marrë persrf krahinat e
i beni loro, et quelle ragioni, eh' io
pasunit e veta; a ato arësyena qi un
scrissi essere state alleqate mella sup- kam shkrue se kjene paraqitë në lu-
plica di qui di Spalato, militano anco tje të Spalatjanvet, vijnë edhe per
nelle altre Oitta di quei confini; Onde Qytetet tjera t' atyne kufijve. Pra-
pare ehe questi Sig.ri Lupum auribus ndej duket se këta Zotni e mbajnë
teneant, et ehe non possino sehif ar~ ujkun per veslrt, e se nuk munden
uno de due pericoli, o di perder quei me i pshtue njenit a tjetrit rrezik:
Sudditi, ehe s' i1 niscano contra uoglia o me bjerrë ata nështetas tue u bash-
del suo Principe con l' armi dell' Im- kua ata kundra vullëndetit të qeve-
peratore, o di rompersi col Turco . Per
rrfs së vet me Perandorin, e m'u
darci qnel rimedio ehe poesono han
çartë me Tyrkun. Per me e ndreqë pu-
ehiamato qua di Padoua a Sig.r Gio: nen si mundet, kanë thirrë këtft prei
Battë del Monte con intentione di man-
Paduet Z. Gjon Del Monte, me qe-
darlo eon due, o tremilia fanti in Dal-
llim ta dergojnë me dy a trfmijë
matia, et prouare, se con l' auttorita,
kambësorë në Dalmati, e të provojnë
et ualore d' un personaggio tale, et padë, me auktoritet e zotsi të këti
eol presidio di questi Soldati potesse
farë burri, e me mprojtje të këtyne
restituirsi a i Magistrati il uigore, et ushtarve, a mund t' u këthehet qe-
rispetto loro, et forsi col castigo di
verritarvet fuqija e nderimi qi do të
qualche capo, tenere in officio gl'altri;
gëzojnë, e [a munden] ndoshta, tue
ma ne anco questo par ehe si habbia ndeshkue ndonji krye, m'u vft per
per sicuro rimedio, et il Sig.r Gio: fije edhe tjerët; por as ky mjet nuk
Batta subito giunto q11i e' e ammalato asht i sigurët, pse Z. Gjoni porsa
di dolori eolici del qual male intendo,
mbrrijti këtu ra i smuet me dhimba
ehe si mette molto f astidio non tanto
kolike per të cillat po më kallxojnë
per il trauaglio d' esso, quanto perche se fort a ahqetsue, jo aq per mundim
teme ehe
qi i japin sa pse dron
Bi
j. 286
si pigli sospetta, ehe uoglia col pre-
mos të mendohet, se aj me shkajk
testo di questa infinnita sc11sarsi da
të kësal lëngate po do me ju zhmangë
questo uiaggio.
këti udhtimi.
Per questi stessi. pericoli io credo
Shi per këto rreziqe un kujtoj se
160 ehe non potrebbe eesere, se non di gran doemos do të mbetshin të këndaqun


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b registered version
satisfattione a questi Sig,ri ehe andasse
sa s ka këta Zotni po të vazhdohe-
innanzi la prattiea, ehe vs. Ill.ma mi shin perpjekjet qi Z. e J. e Perndr.
seriue di eontinuare intorno a gl' a/-
më shkruen 11e shkon tue ba permbf
fari di Oliesa, la qual prattiea potreb-
punët e Klishit; edhe këto perpjekje
be forse aneo riuseire; se fusse uero kishin me majtë ndoshta me dalë
quello, ehe io intendo degl' Imperiali,
në skaj, po t' ishte e vertetë shka
ehe giudieano diffieile cl, loro la eon- më thonë per oficirat e Perandorit,
seruatione di quella piaesa, et ehe non
se e gjikojnë teper të vshtirë per ta
metta a Zor eonto d' impiegar foree et me e mbajtë atë vend, e se nuk u
denari in quella parte.
levertisë atyne me prishë ushtri e të
holla n' atë anë
.
.. . Ser·iuendo questa hi> inteso, ehe
... Tue shkrue ketë leter mora
vesh
t
sia uenuta una fre gata di Trau la qual se ka ardhë nji fregatë prei Trau qi
porta auuiso, ehe fonedi alli 27. il
bjen lajmin se të ha.nen me 27 Gje-
Generale Lencouie s' ajf
rontasse eon i
neral Lenkovigi u ndesh me Tyrqt,
Turehi, et ehe mentre eombatte eon e se në sa luftoi me ta në mal e në
loro nel Monte, et in siti forti, ne ju
vende të forta, duel fitues, e vftni
al di eopra, et ne taglio cl, pessi un
nen shpatë nji shumicë mjeft të ma-
buon numero; ma ehe il giorno eequente dhe prei sish; por se ne e nesre, tue
hauendo intentione dai Murlaeehi d'u-
pasë lajm prei Morlakvet se kishin
nirsi seco contra i Turehi, diseese nel
menden m'u bashkue me te kundra
piano, et assalto il eampo, nel qual'as-
Tyrgvet, u ul në fushë e mësyni la-
salto essendosi gl' Vseoeehi uoltati piu
men tyrke, e në ketë maymje, tue
alla preda, et a saeeheggiare, et rub-
kenë hallakatë Uskokët mbas pres e
bare i Padiglioni, ehe a combattere,
plaçkitjes së çadravet, në vend qi
furono assaliti da 800. Caualli Spa-
me luftue, kjene mësy prei 800 ka-
ehi, et posti in rotta, nella quale uo-
lorësh spahi, e vft në t' ikun; e n
'atë
gliono, ehe siano restati morti da 1500
rasë donë me thanë se kanë mbetë
di nostri et f rcl, questi. il Veseouo di
të dekun nja 1500 prei sinësh, e nder
Segni; et tre Canoniei, et aleuni Preti
këta Ipeshkvi i Segnës, tre Kano-
d·i Trau, et ehe il Leneouiz si sia eon nonikë e disa priften prei Trau, e
fatiea saluato in Olisea, ma que- se Lenkovigi mezi qi pshtoi në Klish.
st' auuiso
dato eo,i in confuso da
ë
Por ky lajm u dha ashtft pa kjarsf
quelli ehe son uenuti nella fregata, ne prei atyne qi erdhne me atë fregatë,
ue ne sono lettere a particolari, ma as s kanë ardhë letra per privatë,
solo al Prencipe, per meszo del quale por vetem per Dogjen, me anë të të
ne iara forsi Nro Sig.r• piu piena-
cillit ndoshta Shejtnija e Ti ka me
m.te raguagliato ...
pasë lajme ma të plota
...
Di Venetia al p.0 di Giugno 1596 ...
Venedik, 1 qershuer 1596.
A. Veseouo d' Amelia
Antoni, Ip. i Ameljes
3-VI-1596 -
Areh, Vat. Borgh. 111 a b J. pg. 30; Usehoeeh. I pg.
123, n. 196: S. della Torre i shkruen prei Pragës Kard. Aldobrandinit se
prei Lenkoviqit në Klish s ka lajm; flitet se Tyrku ka hjekë dorë prei rre·
thimit të Klishit,
161


[;.J,M4,tftl5Stili,,bi·i4;.J,M4,tfWul:iiEilll_flE.1idU:lillf:E_iUIMtitti'l4t31·1,IJ
4-VI-1496 - Monn. Slavv. Meridd. v. XV, pg. 204, n. OXLVI: Ni-
kolla Rochamb prefekt i Karniolës prei Mosburgut i dergon Arqidukë Fer-
dinandit nji leter të Gjen. Lenkoviqit me lajme mbi tbyemje të Klishit e
i dergon edhe Peçoviqin per me folë goja gojas.
5-VI-1596 - Monn. Slavv. Meridd, v. XV, pg. 205, n, OXL VII: Gjen.
Lenkoviqi prei Segnet lajmon Komandantin e Karniolëa per thyemje të
Klisbit.
6-VI-1596 - Monn. Slavv. Meridd. v. XV, pg. 206, n. OXLVIII: Gjen.
Lenkoviqi prei Segnet i ban relacjon gjanë e giatë Perandor Rodolfit per
thyemje të Klisbit.
VI-1596 - Monn. Slasni. Meridd. v. XV, pg. 208, n. OXLIX: Prep
per punë të Lenkoviqit e të Klishit.
8-VI-1595 - Monn. Slavv. Meridd. v. XV, pg. 209, n. OL: Gjen. Si-
gismond Herberstein lajmon prei Varazbdin Arqiduken per vishtirsf qi ka
per me mës:f tyrkun e se usbtrija e kufivet do të mblidhet afer Petrinjës.
SHQIPTARËT E ITALIS
KOLON{T SHQIPTARE TË KALABRJES
PROVINÇA : COSENZA
ACQUAFORMOSA
Ky katund i buknr e me nji horizont të hapët ndodhet 750 m.
përmbi sipërfaqe të detit, në rra.zë të malevet të Pollinit, Ka 1500
frymë. Toka asht e frytshme e ban grunë, misër, bathë, kërtolla,
rrush e ullij.
Vendasit mirren edhe me mbajtjen e bletvet ·e të krymbit të
mëndafshit. Pajtori i vendit asht Shën Gjon Pagzuesi, por banorët
lusin edhe Zojëu e Këshillit të Mirë, e cila, mbas gojëdbanës, tho-
het se o-ka pri stergjyshvet të tyne, kur janë dyndë prej Shqip-
nije për me dalë në këto vise t' Italia. Oeremonit fetare bahen mbas
ritit grek.
Ndër familje flitet gjithnji shqip e ruhen disa doke të të parvet;
grat mbajnë me kujdes petkun kombtar. Për Karnevale gra e burra
të kapun dora dora siellen nepër rruga të katundit tue vallzue e
tue këndue kangë shqipe. Në Javen e Madhe grat mblidhen tubë e
162 këndojnë në dialektin e tyne me nji melodi të mallngjyeshme .- Oa-


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b registered version
limerien Passiunes Zotit Orisht » a kangen e Mundimevet të ltrishtit
të Varibobës.
Prej këtij katundi asht Oreste Buono, i cili, posë librit « Shqip·
tarët kundrejt Zhon Turqvet » , ka botue italisht në revistat italo ·
shqiptare edhe dy studime me randësi mbi poezin t' onë popullore:
« Grueja shqiptare ndër kangët e popullit>> në të përkohëshmen: "La
Nazione Albanese" (1899
-1900) e << Poezija shqiptare nii arte në jetë•.
në revisten "La Nuova Albania" (1904).
CASTROREGIO
U-themelua prej Shqiptarvet, që iken mbas dekës së Skander-
beut kahë gjysa e shekullit XVI. Ndodhet 820 m. mbi sipërfaqe te
detit. Vendi asht i vorfen e nuk ka tokë të plleshme; prodhon pak
grunë e ullij. Ka 1350 banorë. Me ket komune ban pjesë edhe nji
tjetër koloni e vogël Shqiptarësh qi quhet Farneta. Giindet 880 m .
. nalt në rra.zë të malit Rotondella e ka 425 frymë.
Vendasit e të dy kolonive e flasin dialektin shqip e ruejnë
disa tradita të vjetra e vallet në të cilat marrin pjesë burra e gra.
Kastroregio ka për pajtore Zojën e Borës e Farneta Shën Nëkollin.
Në Castroregio lindi Pietro Camodeca me 27 nanduer 1847.
Mësimet e para e të mesme i kreu në Kolegjën e Shën Adrianit,
në S. Demetrio Corone. Në Seminarin e dioçezit të Tursit, në Ba-
silikatë, studioi teologjia. Qe profesor Ietrësije në Napul, famullitar në
vendin e vet e vikar i ipeshkvit diocezjan për kolonit italo-shqlptare.
Në vjetin 1895 muer pjesë në Kongresin linguistik të Corigliano-s,
ku qe emnue nenkryetar.
Ka botue nji ligjëratë mbi shqyptimin e drejtë t'alfabetit grek;
nji mendore të cilën, të forcueme me nji numër të madh nënshkri-
mesh të Shqiptarvet të ritit grek, i a drejtoi me 1888 Papës Leonit
XIII për me i lypë autonomin kishtare e krijimin e nji dioçezi nen
nji ipeshkëv shqiptar të ritit unit; rapsodin popullore Jurindina
përkthyeme e të krahasueme me baladen e Biirger-it «Das Lenore
Lied» e të tJera shkrime mbi gjuhën e doket e Shqiptarvet. Në vjetin
1900 nisi të botojë në blëj nji fjaluer shqip-italisht e italisht-shqip.
Duel vetem nji blë me fjalët e gërmavet A e B.
Dip në Castroregio me 1918.
CERVICATI
Qe deri në vjelin 1927 komune më vedi; tash e përfshinë ko-
m uneja e San Marco .Argentano, qi gjindet 3 kilometra larg. Ka ~270
frymë. Vendasit mirren me bujqsi e me blegtori.
Doket e të parvet i kanë lanë krejt e nnk flasin ma as gju-
hen shqipe.
163


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
CERZETO
Ndodhet 470 m. përmbi det e ka 16,16 km' tokë. Në vjetin
1901 ka pasë 2613 banorë; tash njehë 2258 frymë.
Afër këtij fshati gjinden edhe dy lagie të tjera Shqiptarësh:
San Giacomo me 98 frymë e Cavallerizzo me 797 vendas.
Grat e këtyne katundeve punojnë n'avlemend tue endë pelhurna
të bukura pambuku, leshi e mëndafshi mbas yrneqeve të visevet
të Lindjes.
Ndër familje flitet shqip e grat veshen gjithnji me petkun e
moçëm kom
btar.
Në Cerzeto ka le Luigi Petrassi, i cili përktheu në dialektin e
Arbresh vet të Kalabrjes kangen e parë të poemit << Child Herold •
të Byronit e vjershen «Vorret» të Ugo Foacolo-s.
CIVIT
A ALBANESE
Ndodhet në bregun e djathtë të nji prroni të madh të quejtun
Raranello. Ka 525 ehtëpija me 2849 frymë.
Vendasit i
kanë rnejtë disa doke të të parvet e në familje e
në marrëdhanie me shoqishojnë flasin shqip.
Grat veshen ende me petkun e moçëm kombtar.
Katundi ndjekë ritin grek e lutë të Ngjitunit e Zojës në Qiell.
Mercurio Dorsa, poet e shkrimtar i mirë në gjuhë italishte, ka
qënë nga ky fshat.
FALCONARA
Ky katund i vogël me 1882 banorë gjindet 602 m. nalt përmbi
faqe të detit e shtrihet 20,67 km'.
Popnllsija mirret me bujqësi e blegtori.
Traditat e vjetra e vesha karakteristike e gravet janë shdukë.
Tash së voni dialekti kalabrez e gjuha italishte kanë nisë të depër-
tojnë ndër familje, kështu që edhe shqipja Asht tue u-djerrë.
Në Falconara ka le Felice Staffa, i cili ka mbledhë e botue
të përkthyeme italisht disa kangë popullore.
FIRMO
Kjo koloni u-ngreh prej Shqiptarvet, që u-dynden prej Shqipnije
mbas dekës së Skanderbeut e kur Kruja e Shkodra ranë nen sn-
ndim të Turqvet. Historjaku Filippo Tajani thotë se në vjetin 1499,
mbas luftës që banë Shqiptarët me Sulltan Bajazitin, të tjera fa.·
milje t' Arbënis me kryetarin Aleks Komite erdhen e ngulen në ket
vend. Katundi ndodhet 369 m. mbi det e prodhon shum grunë, ullij
e fiq. Banorët, posë që mirren me punët e bujqsis, punojnë me
164 mjeshtri edhe karriga me dr~ ahi.


[!·i,MA,rnliJ'IS!t!li,,fii·l?l!·i1NA1GWul:E!1lll_lilW_~_·ittël·lWIHmtt:i'lA?il·l11]
Mbas statistikës së vjetit 1921 popnllsija kapej 2146 vendas;
me 1931 duel me 2014 frymë.
Vendasit kanë ruejtë ma së miri karakterin kombtar të të par·
vet. Shqipja flitet ndër familje e gratë veshën gjithnji me kostumin
e moçëm.
Në ket katund janë ruejtë edhe shumë kangë popullore shqlpë
të cilat këndohen sidomos ndër darsma.
Sherbimet fetare kryhen mbas ritit grek në kishën e to Ngji·
tunit të Zojës në Qiell.
Nji rrugë e mirë 13 km. e gjatë e lidhë me stacjonin e heku-
rudhës së Spezzano Albanese.
FRASCINETO
Ndërmjet qytetevet Cassano Jonio e Oaatrovillari, jo shum larg
prej rrazës së malit të Pollinit, gjindet fshati i bukur i Frascineto-a
Ka nji lugje të plleshme me ara, vneshta e ullishta të punueme
mirë. Në vjetin 1861 ka pasë 2747 vendas; 2540 me 1911; 2380
me 1921 e mbas regjistrimit të vjetit 1931 duel me 2369 frymë.
Popullaija erdh tue u-pakue, pse shum familje u-shperngulen n'
me
rikë.
Me ket katund bën pjesë edhe nji koloni e vogël Shqiptarësh,
Percile, me 724 banorë.
Vendasit e këtyne dy kolonive ndjekin ritin grek. Frascineto
lutë të N
gjitonit e Zojës në Qiell e Pereile ka per pajtuer Shën
Vasilin të cilit i asht kushtue edhe Kisha.
Në Frascineto janë ruejtë me kujdes të madh disa doke, dialekti
shqip e vesha e bukur e gravet.
Kremtet ma karakteristike luten ndër tri dit e Pashkvet. Qyshë
të Shtunden e madhe, në mjesditë, si të bijnë kumbonët në doxa
(gloria) për me lajmue të Ngjallonit e Krishtit, fillojnë m' u-këndua
shqip kangë liturgjike e kangë të moçme kombtare. Të diellen e
Pashkvet në mëngjez çelebrohet përpara kishës fnncjoni i të hymit
të Krishtit në Limbin e Eteavet SMjten, që në dialektin arbresh
quhet <<fialjza e miir ~.
Këndohet kanga e të Ngjallonit të Shelbuesit e të tjera rapso-
dina popullore, që përkujtojnë luftat e trimnit e Skanderbeut e të
fatosavet të tjerë shqiptarë.
Ndër këto dit kremtje vasha e gra të martueme, të stolisnna
me petkat e hijshme shqiptare, të kapnna dora dora e të ndhëhe-
quna prej dy burrave, shkojnë nepër gjiton(t tue vallsue e tue kë·
ndue me nji za t' ambël rapsodin e përmallshme: « Ko,tantin, o biri
im, · ku 8 be,a 9ë më dhth ••
165


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
Të marten e Pashkvet, në mbrarnje, çelebrohet kremtja e piekzit
(e pleqvet). Asht nji kujtim historik, që pertrinë me mall nji fitore,
që paten luftarët Shqiptarë në fushën e Dibrës kundra Turqvet.
Disa ket rit e quejnë « rusali« >> e thonë se asht kremtja histo-
rike e dra.ndofillevet, që lutej motit, në prendverë.
Në ket kremtim marrin pjesë tuba djelmsh të vesbun me petka
të bardha si luftarët e moçëm t' Arbënis, të cilët shkojnë tue kiicye
e tue këndua nepër katund. Kanë zakonë të lyejnë fytyren me
shkumz, me miell e me blozë e mbajnë nji rrashtë magjari të cilen
u a japin me e puthë pleqvet të huej. Me këto tuba. bashkohen të
tjerë djelmosha të pështjellun më lëkura dhish, të cilët, tue u-ra di-
sa kumbonve që kanë të varuna për bel, bredhin nepër rrugat e
fshatit tue shpotitë e tne vft në lojë gjinden që basin udhës. E as-
kush s' zemrohet; të gjithë i barin talljet e shpotit.
Nga Frascineto kanë dalë këta njerz të dijtun:
Emzot Domenico Bellusci, ipeshkëv titullar i Sinopës, kryetar i
Kolegjës së Shën Adrianit e burrë i pajisun me ndiesina atdhedashu-
nije e me nji kulturë të shëndoshë.
Miohele Bellusei, prift i ritit grek, studjues e njoftës i thellë i
greqishtes së vjeter.
Vincenzo Dorsa lindi me 26 fruer 1823. Prindt e tij qenë Fran-
cesco Dorsa e Vittoria Bellusci. Studimet e para i bani në kolegjen
e Shën Adrianit. Me 1840 vojti të vazhdojë mësimet në Propaganda
Fide. Kur ktheu në katund të vet shinoi «Letrat romane>> mbi vje-
tersit e monumentat e Romës së moçme, të cilat u-botuan në fleto-
ren «li Calabrese >> të Cosenza-s, e mandej edhe në libër. Qe emnue
profesor i letrësis greke e latine në licën « Telesio >> të Cosenza-a,
ku sherbej për 24 vjet. Diq me 4 dhetuer 1885.
Punimet e tija janë :
1) Mbi Shqiptarët. Kerkime e mendime. Asht nji vepër me
randësi. Ndahet në 20 kaptina e jep njoftime të mira mbi gjeogra-
fin e historfn e Shqipnis deri në kohë të Skanderbeut, përmbi dym-
djet e Shqiptarvet n' Itali, mbi gjuhen, poezin popullore, letrësin e
doket shqiptare.
2) Studimet etimologjike të gjuhës shqipe të vume në krahasim
me latinishten e greqishten.
3) Traditat Greko-latine ndër dialektet e Kalabrjes se· mesme.
4) Traditat Greko-latine nde'r doke e besime popullore të Kala-

brjes së mesme. Kjo vepër asht përkthye gjermanisht.
6) Ungjilli i sh' Mateut përkthye nga greqishtja e vjetër ne
16i dialektin shqip të Frascineto-s.


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
Bernardo Bilotta, i biri i Emauueli-t e i Fraucesca Martire,
lindi me 29 nanduer 1843. Qe nxënës i kolegjës së Shën Adrianit.
Me 1867 muer diftesen e pjekunfs për shkollat fillore në Cosenza e
nji vjetë mbrapa muer urdhnat e meshtaria, Mbas shembullit të De
Radës, të cilin e pat për nji vjetë profesor letrësije n' Institutin
Italo-grek të Shën Mitrit, z11 me e dasbuu gjuhen e stërgjyshvet e
me e lavrue. Ka botue italisht sbum blë], që mirren me studime eti-
mologjike të gjuhës shqipe; por këto punime
plot me origjinalitet
nuk kanë asnji vlerë në pikëpamje të glotologjie.
Bilotta, tue mos
pasë kurrfarë njohunije mbi shkencen filologjike, na jep disa mendime
të veta të çuditshme përmbi etimologjin e shum fjalve shqipe tue
u-mundue me e gjetë rrajen e tyue ndër emnat e hyjnivet të po-
pnjvet 'të moçëm.
Në dialektin e fshatit të vet ka botue me 1894 librin << Vjersha
vajtimi>> (Versi lugubri), që përmban nja katërdhetë tingllime me për-
kthimin italisht;
me 1898 uji tjeter përmbledhje poezinash nen
titullin «Stima agli ottimi, biasimo ai tristi>> e në vjetin 1916 disa
ka
agë popullore - Bashkëpunoi në revistat « Fiamnri Arbrit>> « La
Nazione Albanese» e << La Nuova Albania» e qe me J. De Rada-n,
Antonio Argondizza-n,
Pietro Oomodeca-n, Auselmo Lorecchio-n
e të
tjerë Italo-shqiptarë
nisjatori i kongresit të parë gjuhsuer, që u
mbaj të në Corigliano me 1895.
Diq me 1918.
Ka lanë këto vepra shqipe të pabotueme:
1) Skanderbeu ndër fusha të Dibrës së Poshtme, poem më dy-
m bëdhetë kangë.
2) Minosse - poem epik-komik në shumë kangë gjashtëshe
njim bëdhetë rrokesh.
3) E bukura e Botës, poem romantik në treqind tingllime.
4) Monografija e Frascineto-s, në vjershë.
5) Martesa e doket e zakonet e Frascineto-s.
6) Prralla, legjenda e novela të mbledbuna nga goja e popu-
llit për folkloristin Angelo De Gubernatis.
7) Fjalori filologjik shqip.
Vjershat e Bernard Bilotta-s kanë pak vlerë letrare; jesin ve-
tem si dokumenta me randësi të shqipes së kolonivet të Kalabrjes.
Serafino Groppa qe për shum vjet profesor i latinishtes e i gre-
qishtes në Gjimnazin e Ateneut të Barit. Ka botne shum vjersha
në gjuhë italishte e librin <<Italo-Shqipta,·ët ndër luftat erilindjes>>,
Edhe i biri i tij Battista Groppa, profesor i gjuhvet latine e greke,
asht përpjekë me konferenca e me shkrime për çashtjen shqiptare.
K. K.
167


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
UNIVERSITETET E PARA TË SINISISË
ILIRIKE
AKADHIMIJA E VOSKOPOJËS
U themelue në fillim si nji shkollë e lartë nP fillim të shekullit
XVIII në qytetin e atëherëshmë të Voskopojës qi lulëzonte dhe ish
nji qytet po thuaj se në kufi të Hepirit të Maqedhonisë e të Arbë-
risë. Voskopojs në fillim të shekullit të XVIIë kish gati më tepër
nga 60.000 banor, dhe ish qendra e tregëtisë nërmjet të Hvpir it e
të Maqedhonisë dhe kishë oji industri të shvilluarë. Kishë nji farë
autonomi administrative qeveritare, dbe kjo u bë shkak që bashkë
me tregëtin e imdustrin të sh villobet diturija dhe të bebet uji q •...
ndër e ndriçme dhe të lëshojë shkëoija që ndritën gjithë ato rrethe.
Fort sbpejit Shkolla e Voskopojës ·ari ti në nji shkallë ti=i lartë Ha që
të lerë pas gjithë shkollat e atëherëshme të Hwpirit dbe të Maqe-
dhonisë e gati po thuaj se të gjithë Sioisisë Hë Ballkanit. l\\1A 1744
u quaiit "Akademia e re", se rnëaimet që epeshin në këte shkollë
kishin karakter akademik.
Mësimet që epeshin ishin Letërsi» Heli-
nike, Letërsija Llat.ioe, Ftllosofija, Tbeollogjia
Lindore e Perëndi-
more, ku duket se vinin edhe priftërit Katbolik a Unit që mësonin,
se në ato kobra Turqija nuk lejonte tJetiir dbogmë që nuk ujifce Pa-
triarhin Esumeuike, dhe prova kemi nërmjet të kishave të tj1-1ra Or-
thodhokse të Voskopojës gërmadha edhe tP nji kishe me gjash1ë arke
dhe tri altare në formë Llatine (Romake) me piktura Bysandine
dhe shkrime greke, që siç duket do të përdoresh për funcionin e
klerit dhe të stndentëvet (seminaristvet) katholik a Unit; veç kësaj
kemi edhe në kishat e tjera të Voskopojës
piktura shenjtorësh me
formë byzantine po me koka të rruara si priftërit e dogmës së pere-
ndimit të Fretërvet e të Kapuçinvet · Kisha kathollke në mos gabo·
hem quhesh "Kisha e Shën · Mitrit". Në këte Akademi epnin mësi·
me më të diturit dhe më të mësuarit të asajë kohe, mjetet e dhëna
dhe lehtësitë e bërë përmblethnin dhe konçendronin nji shumicë të
madhe studentësh nga të gjithë anët.
Ndërtesa ku vepëronte Akademia fort shpejtë u tregua se ish
e pa voli.çme dhe nuk plotësonte dot nevojat e mbëdha të Istitutit
nga shkaku i shumicës së studentëvet dhe për famën që mori, kështu
që u vendos rreth vitit 1750 ndërtimi e ngrehja e nji ndërtese
madhështore qe të mundet të ketë veç salla.vet të mësimit edhe sa-
168 llat e tjera të puntori vet e seminarvet të ndryshme.


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b registered version
Patriku i atëherëshme i Ohrit Joasa:fi që ish prej Voskopoje,
duke ardhur të verojë në Manastirë të Shën · Prodhromit si pas za-
konit që kishin Patriarhët e Ohrisë, projektoji që të behët shkakë-
tari i ndërtesës su re të Istitutit të Akademisë së Voskopojës. Në
kodin e Kuvendit të Shën · Prodhromit duhet që janë shënuarë
për sa i përket çeshtjes . listtJ e atyreve që dhuruan në kohë të Lum-
turit (Makariotatu) dhe të ndriçmit atit t' onë dhe patriarkë të së I'

Juatinjane Ahridhe·s Zotit Joasaf', me shtytje e bashkpunim të tij, për
krijimin të frondistirit helinik, për shpëtim të shpirtit te· tij dhe kuj-
tim të përjetëshme'"·
Në këte katallog përshkruhen hollësisht emërat
e dharonjësvet dhe shumat në aspra (monedhë që përdoresh atëherë,
të së cilës vlefta ish baras me frangun e argjent të sotmë).
Mitropoliti i Kastorisë dha 60.000, Igumeni i Shën-Naumit, i ku·
vendit të famëshmë Byzandin në breg të Liqenit t' Ohrit 12.000 aspra,
parija (arhondët) e Voskopojës që u shënohen emrat imtësishtë
250.000 aspra, pastaj vashdojnë emrat e esnafëvet të qytetit, të
cilvet shuma arinë gjer më 312.000 as. Këto shuma kollosale për
ate kohë u dhanë ditën e parë, burse Patriarhu Joasaf ftoji gjithë
parin dhe esnafët e me anë të nji fjale së flaktë sbvilloj! gjer e
gjatë nevojën, për ngrehjen e nji ndërtese së madhe për Akademinë,
të përshtatëshmë pas emërit dhe pasurisë që gëzonte Voskopoja;
nënë përshtypje të fjalës që dha ierarhu, ndezja e sendres së më-
simdashësve Voskopojarë siguroji në nji ditë gjithë shpenzimet e
duhura, më të cilat u ngre ndërtesa e Istitutit, madhërisht. Po atë
ditë esnafet e ndryshme si edhe trupat e ndryshme shoqërore muarë
përsipër secila të mësoji me spenzimet e veta nga nji të rië në He-
linishten, llatinishten, theollogjin dhe në fillosofi. Në nji tjetër fletë
po të ati Kodi të Kuvendit të shenjtë të Shën-Prodbromit ku eshtë
shënuarë historija e qytetit që në fillim të ngrehjes së tij, ishin
shkruar edhe sa vijon: "Në vitin shpëtimtar 1750 në kohë të shumë-
shenjtit, ndriçmit dhe hirëshmit Mitropolitit e së Shenjtës Mitropoli
Vo,kopojës, Korçës e Selasforit (Svedë's) zotit Niqifor, dhe në kohë të
te' shumënderçmëvet dhe bujarvet arhondevet të qytetit t' onë etj. (janë
shkruarë emrat e parisë) dhe drejtuësit të mësuësvet të dishmit e të
ndriçmit dhe të atdheut t' onë mësuësit më të shquar zotit Theodhor
Kavaliotit u ndërtuar qe' prej themelie e famëshmija Shkollë Helinike,
sbukurimi më i mirë i qytetit, politeca e eakoneoet, drita e kishë,,
dhenia e lartë,imi i dritë,, dhe për vijimin e mundimevet, e zellit të

nxehtë dhe dëshirin e nderimit u themelue (u vunë bazat) për kurdo-
herë dhe nga herë pe'r të gjitha".
Kështu që u ngreh dhe u organizua më 1750 në Voskopojë
Akademija e re "sbukurimi i vetmë i qytetit". Shpirti i saji u bë 169


[!·i,MA,rn1nsm11,,fi\\•[?l!·i1NA1GDul:E!llll_lilW_U:llli1:.E.m1&1mtt:i'lA?i[·!,IJ
rheodor Kavalioti i cili u shkrua qytetar i saj dhe drejtoji e i
kush-
toji terë jetën e tij Akademisë. Ky ish prej Kavalle dhe mësoji në
Janinë në Eugjen Bullgarin ardhi dhe zuri vend në Voskopojë e
drejtojë shkollën e madhe të saj gjer sa mundi ta bëjë Akademi,
Prej këti Instituti duall shumë burra të shquar, që përhapen dritat
e diturisë në çdo vend duke u bërë Drejtora shkollash, mësuës e
profesora si edhe shkrimtar. Nxënës të kësaj Shkolle ishin patriarhn
i Ahridhës Joasafi, Grigor Voskopojari, Jerornonahu Dhionis Man-
duku, mitropolit i Kastorisë, Fillosofi theollog e predikatori prifti
Ioan Halqen. Drejtori i Frondistirit Flangjian në Venecie, Atharras
Stirio, N„ktar 'I'erpua A.rbiuiandrit i Mitropolia së Belegradit dhe
autor i librit "Pietis", Dhimitër Pamberi, Ligjërruajtë1:1i Vreto, Ni-
kolla Sam salla, Naum N
gusta, mësuësi Sava, Turtët, Kostantin Çe-
kani, që ish poligllot dhe fort sbum i mësuarë, si edhe Theodhoros
Haxhifilipidhis (Dhaskal Todhri nga Elbasani) që bëri të parën Abe-
tare të gjuhës shqipe me 52 shkronja e cila u quajtë alfabeti pe-
llasgjik i gjetur prej Dr. Hahnit në Elbasan dhe ka shqipëruar nji
ungjill dhe liturgji në gjuhën shqipe dhe ka shkruar akulluthin e
Shën Jan Vlladhimirit në Gjuhë Greke kishtare e shtypur për të
parën herë në Voskopojë e më pas në Veneti, si edhe shumë të tjerë
që ishin nxenës dhe më pas profesor të Akademisë së Voskopojës.
Akademisë ju aneksua edhe shtypshkronja e Komunitetit që fi.
lloji të vepëroj prej vitit 1 rno, ish e para shtypshkronjë që u suallë
pas asaj të Kostantinopolit në kobë të Patriarbut Lukari që kish
nii jetë fare të shkurtër. Drejtor i kësaj shtypshkronje u bë dijetari
Grigor Kostandinidhi; në këte shtypshkronjë u shtypën mjaftë libra
fillosofike, theollogjike dhe didaskalike, kështu që kjo puntori u pro-
dhoji shkollavet gjerat e nevojësbme. Gjithashtu Akadernija formoji
dhe mbante një Bibliotekë botënore të pasur në dorëshkrime dhe në
shtypshkrime. Kjo Biblioteke u formua e u pasurua prej dburatavet
të Voskopojarvet. Ne Kodi i përmendur i Shën-Prodbromib janë shë-
nuarë edhe dhuratat e bërë, nërmjet të cilvet përmendet edhe emëri
i
shenjtëria· së tij Papa zotit Gjeorgji Sina tbemeluësit të familjes
Sina që themeloji ndërtesën e Akademisë së Athinës, i cili i dhuroji
shkollavet shum libra helinike dhe libra Romaike (Batine).
Gjurmat e fundit të kësaj Bibliotekë të përbëra prej sbtatqind
Vollumesh shumë prej të eilavet ishin botime të Shtypshkronjës
Akademike, gjendeshin gjer në vitin 1916 kor se u doq Voskopoja
në Luftën e perbotsbmë; duket u muarë prej francesvet ose u fshe-
hën prej vendësvet.
170
Si nji shtesë e Akademisë ish edhe Orfanotrofi (jetimorja) e vet·


[!·i,NA,rn1nsm11,,fii·[?l!·i1NA1GD(il:iifliiHlEW'.:l.:llif1:.EJ..1WIHmtt:i'lA?i[·i,IJ
mja atëherë në Sinisin e Ballkanit që vepëronte edhe kjo prej vitit
1756 dhe quhesh "Orfanodhiiqitirion".
Ky Istitut kish nji organizatë më vehte si edhe arkë më vete,
dhe ish venë nënë kujdesin e Akademisë dhe ish siç 0 përshkruan
kodi "Mbështetja e të vobekvet dhe plotësimi i ç'do mirvetije". Në këte
Orfanodhiiqitirio konviktorët mernin mësimet e para, e prej kësaj
grupet e esnafëvet mernin më të mirët e me të shkathtit dhe i vinin
për mësim në Akademi. Kështu që Akademi e Voskepojës kish mbi-
kqyrjen e gjithë arsimit të këti qyteti (shteti të vogël) dhe fama e
saj ish aq e madhe sa që vraponin për mësim te ajo, veç Hepirit
dhe Maqedhonisë edhe gjith Helladha e Veriut, të gjith' ata që dë-
shëronin mësime më -të larta. Ky Istitut i shkëlqyer vepëroji gjer
në vitin 1769, kur se në kohë të kryengritjes së mallkuar të O rllo-
flt, n ahkatëruanë shumë vise të Greqisë dhe të Hepirit e Maqedhonis,
në atë rrëmbim qytetesh e therje të krishtervet prej asiatvet Tarq, dhe
Voskopoja pati fatin e keq e shkeljes barbare. Në Kodbin e për·
mendnr të Kuvendit të Shën Prodhromit, përmendet se më 21 Mai
1769 greqe të egrish të dyndjevet ranë mbi te si bisha duke e rë-
mbyer për nji j11vë reshtë, dhe duke therur banorët e saj, duke e dje
gur dhe duke e shkëmbyer në nji grumbull gërmadhash të pa bukura
të shëmtuara. Në këte ditë të frikësbme ju dha ushqim zjarit edhe
bukurija e Voskopojës, Akademija e saj. Pas qytetit të lulëzuar u
shua edhe ajo shtëpi e diturisë, e cila më tepër se nji shekull hithte
shkëndit e saj të shkëlqyera mbi gjithë Hepirin, Maqedhonin dhe
Shqipërinë. Banorët e qytetit u shpërdan ku do duke formuar kollonira
në Evropën Qandrore, dhe në vise të tjera të Turqisë dhe të Gre-
qisë. Sa prej professorvet dhe studeotëvet që shpëtuanë u përdorën
si mësuës të shkollavet të tjera dhe prej këtyreve shumë u bënë autor
veprash që nderuanë dijen Relinike në ato kobra të shtërnguara.
SHËNIM, - E pamë të tepert që të benim fjalë për Istitutat e
tjera të sinistaë, për arsye se për të vjetrat nuk kam dijeni dhe
për të rejat janë pjellja e këtyreve që përshkruamë, ose imitimi i
atyre të rejavet që u krijnanë pas rilindjes a më mirë të themi pas
Kryengritjes Franceze, duke përjashtuarë Akademin e Voskopojës
që na përket veçanerisht neve Shqipëtarvet se gjenden në kthisë
të Shqipërisë dhe eshtë i vetmi qytet i krahinës së Oparit dhe krejit
Shqipëtar.
171


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
Bibliografi. Për të bartnarë dhe për të perpillnarë këte mono
gramë na sbërbyenë veprat e poshtë shënuara:
1) Universiteti Popullor Vollumi i XI (artikulli i B. Ganosi).
Aa"ixov IlavEmcrt~ µov t'fjç BQa/)vvijç, 't'Evxoç 't'Q C rov (11
° v)
1935 B. raVCOCITJ
~) Maqedhonika Tom II prej Margarit G. Dhimicës 1870-1874.
MaxE()OVLXCI. {m:o MaQYUQLt'O'U L\\~µmm
- MEQOÇ ()EU't'EQOV,
A&fjvm 1870-1874
3) L' .Antica .Albania nelle ricerche .Archeologiche Italiane,
Luiii M. U golin i.
4) MegaH Eliniqi Engjykllopedia Tom i IU. (Engjykllopedia
Greke).
5) Shkrimet e të ndyerit Nikolla Mystaqidhit prej Drovjani.
6) Kronikat e dissa Nënëprefektnrave të Shqipërisë.
7) Shënime të ndryshme të .Autorit.
8) Vizitimi që bëmë në Voskopojë në vitin 1936.
BARDHI
LI
SHQIPTARË NË ZA: KOLË BASTA
Kje Italo-shqiptër , fisi stradjot prei Moreje, i biri i Dbimitrit qi sher-
bej per 40 vjet n' ushtrf austriake 1), farefisë e ndoshta vëlla me Gjergjin
e famsbem 2). Oficjer kalorije i vëlershem në sberbim të Spanjoj vet nder
Krahina t' Ulta, ku duka i Albës e kishte marrë me vedi vj. 1567 3). U da
në shej në të tbyemen e La Noue-s perballë Engelmunster-it në vj. 1580 4).
Duka. diftoi vjeten mbrapa se sa fort e çëmote tae ja dergue ndimë Elek-
torit të Kolonfs: "Hunc [Blasium Capizuccum] et Nicolaam Basta veterem
Epirotarum equitam ductorem Coloniam mittens Alexander, Colonieusibus
rescripserat, delectos a se fuisse strenuos adeo gnarosque militiae viros ut
hormn con1ilia,
si occasio se daret, tuto ipse sequi para tus esset" 5).
nga: P. Bayle - Dict. Hist. et Crit. - Amsterdam, 1734
1) Strada S. J. · De Bello Belgico, dec. II, 1. VIi ad annum 1585.
2) Galine·
cina • De Bello Belg. 1. VIII.
3) Strada dec. I, I. VI.
4) ib, dec. IT, 1. li.
172 5) ib. dec. 11, 1. V, pg. 308.


[!·i,MA,rn1nsm11,,fil·[?l!·i1NA1GWul:E!llll_lilW_~_:llli1:.EilajiHmtt:i'lA?i[·l11]
Malaga 1937:
Ushqimore fëmijnore
e ushqimore vëllaznore
Asnji shpi pa dritë
Asnji shpi pa bukë
GEN. FRANCO
Sikurse e ndjeu nevojen e sikurse e shprehi fare kjartas Prlsi
i Spajës së vertetë: "Asnji shpi pa dritë - asnji shpi pa bukë"
njashtu edhe dishiri i ti do të vëhet në zbatim sa ma parë.
Falangja Spanjole Tradicjonaliste pau nder këto fjalë dishka
ma teper se nji dishir; ishte nji urdhun qi synote vertetimin: as O,
as shpija të trishtueshme, të ftofta, të shkreta. Sepse Falangja desht 173


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a Jied b re istered version
gjithmonë e para së gjitha vet, me zhdukë "trishtimin e nierzvet të
munduem prei Oje, e të lëshuem pa kujdes", "të zezen e dimnit të
ngritë nder fshatra të largta, ose në mjegull të lagjevet puntore në
skaj të qytetit"; "atë mjerim qi i largon trimat e grat shpirti së
mirë e rodi së paster prei Atdheut, prei detyret, prei pagje së vet".
E Falangja andrrote nji punë të ndershme per çdo familje, nji
shpi të hieshme e të gëzueshme per çdo spanjol, nji jetë të durue-
shme e të këndaqshme per gjithkend, tue zhdukë nji herë e mirë
ato mjerime e trishtime qi u ngrehne sa herë porsi nji pritë "nder-
mjet sa nierzve të Spajës e nji] fati qi do t' ishte i lumnueshem".
Gjith këta do të mund të hahej me anë të nji] perkrahjeje shoq-
nore, të njij ndime së detyrshme e së dhanrne si prei vëllaut, jo
si nji lëmoshë qi mund t' ishte pervujtse, as si ndima e ftoftë e
ndonjij aso institucjonesh së vjetra shtetnore, por si pshtetja qi je-
pet me nji dorë qi çon e mban, qi perforcon e trimnon me atë per-
mallim e dashuni të njij vëllaznije së vertetë.
E me ketë frymzim u mbëkamb "Ndirna Shoqnore" edhe "Ush-
qimoret e fëmijnis e të Vëllaznis", "Vepra Komtare Syndikale të
Mprojtjes së Grues e së Foshnjes", "Ndirna e të Smuetit", "Ndirna
e Pleqnis ... ".
"Ndima Shoqnore" me 'j herë u vfi në zbatim me nji dobi të
çuditshme, e mund të thohet ndoshta se asht vepra qi i duel ma
mirë "Falangjes" pa mujtë me ja pengue zbatimin e hovin nevoja
e natyrshme e kujdesit të perditshem e të randë të luftës.
"Ndima Shoqnore", perpara "Ndima Dimnore", u mbëkamb në
Tetuer 1936 në Valladolid si organizatë krahinore. Shpejt urdhni i
Falangjes e shndrroi në nji veper komtare, e, si e tillë, pat orga-
nizimin e pershtatun. S vanoi e vetë Shteti e rnuer në dorë e dha
dispozitat ligjore qi rregullojshin mbarështrimin e sai e sigurojshin
mjetet e nevojsme, tue krijue nji Arkë Komtare Shperblimi, qi do
të late shpenximet e të gjitha "Delegacjonevet Provincjale Ndime
Shoqnore".
U pelqye edhe zyrtarisht mënyra e qitun prei Falangjes per të
mbledhë të holla.
Të himet e "Ndimës Shoqnore" kanë njiketë veçori se vijnë
gjithmonë vullëndetisht. Këto të dhanuna vullëndetare mblidhen me
anë tri institucjonesh së ndryshme: "Bashkdhania publike dyjavshe",
174 "Lista e Kaltert " e "Pullat e Ndirnës Shoqnore ".


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
"Bashkdhania dyjavshe " u ba së parit herë në Tetuer 1936;
shperdan nji emblemë, të ndryshem gjith herë, e cilla i dorzohet
çdo nieri qi vullëndetisht e pranon, e cakton nji kuotë të vetme
per të pasë emblemen.
Kuota asht tridhetë qindta pesete, tue kenë se çdo nieri si je-
pet veçse nji emblemë. Sado qi kjo kuotë asht kaq e vogel, e sado
qi natyrisht nuk parashifet ma teper prei ma të gjanvet, të himet
muejore qi xieren me ketë mjet janë shum të mëdhaja. Në Na-
nduer 1936, kur filluene këto bashkdhanie në mënyrë pjesnike e
fillestare, u mblodhen vetem 8.578 peseta. Bashkdhaniet e mbrarne,
në Shtatuer 1937 kanë qitë shumen e 431.323,70 pesetave. Çdo muej
shënjon nji shtesë të pashme, e cilla difton kjartas se sa me shpirt
e me zëmer merr pjesë Spaja e re në veper të "Ndirnës Shoqnore".
Edhe "Lista e Ka'itert ", qet per javë të hime të randsishme.
Asht nji nënshkrim i perdyjavshern i vullëndetshem, qi mblidhet
nder shpija, e ku mund të jepen të holla ose gjana.
Shuma e të hollavet të mbledhuna në Shtatuer 1937 ka mbrrijtë
në 157.456,83 peseta, kaq shpejt ka marr hov kjo veper. Bashkdha-
niet gjanash perbajnë nji pjesë shum të randsishme të të himevet
të pergjithshme.
"Pullat e Ndimës Shoqnore ", të cillat njiten vullëndetisht nder
letra bashkë me pullat e postës, japin edhe ato të hime me randsi.
Nder kujdese të "Ndirnës Shoqnore ", ma e madhja _asht ajo e
"Ushqimorevet fëmijnore" e e "Ushqimorevet Vëllaznore ",
Oja s ta këndaqë shpirtin ma teper se sa nji Ushqimore fëmijsh
e "Ndirnës Shoqnore ".
Dritsore të hapta, sofra, karriga mase së pershtatun e me vija e
njyrna të gëzueshme, sofrabeza, çinija e tjera, rijyrnash e trajtash ku
janë ma të pershtatuna per fëmijë, njyrsirn e piktura nder dhoma
qi t'i bajnë të kandshme e terhjekse
...
E gjithshka kunorue prei gazit të njomë të gjith atyne fëmijve
me qinda qi gjejnë kujdesin amnuer të pakursim t'antarevet të Se-
kcjonevet Iërnnore të Falangjes Spanjole Tradicjonaliste qi u bajnë
sherbim e u vijnë rreth, tue u qitë gjella të mira e të shijshme sa
vetem nder restauranta ma të mira mund gjejnë asosh. Në Tetuer
1936 punonte veç nji këso Ushqimoresh; në Shtatuer 1937 numri
u kap deri në 608. Atëherë në fillim ushqeheshin vetem 100 vetë;
tash 53.956. E ushqimet e dhanuna, prei 6.000 qi kjene në fillim u
kapne në numer, qi vetem me shifra të veta flet mjeft kjartas, të
3.768.734 në shtatuer 1937, d.m.th. 1.2000.000 ma teper se në Gusht. 175


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
Arësyeja asht se "Ndirna Shoqnore'; e konkretisht Ushqimoret
e saja kanë marrë nji hov e fitue nji simpathi të çuditshme. Deri
nder skuta ma të mbrarnë të Spajës së lirueme, e në të gjitha shpijat •
nevojtare shtrin perkrahjen e vet.
E si t' ishte nji sherbim pararoje ushtarake, "Ndirna Shoqnore",
porsa mdëkambë, mbrrin në çdo fshat o qytet qi lirohet, e bashk
me ndimat bje me vedi nji hare qi shpejt qet në harresë tëmerin
e mjerimin e bartun nen zgiedhen e kuqe.
Ta prekë zërnren ajo çudi qi pasqyrohet në fëtyra të dhimbshme
e të hajshme, të frigueme prei kujtimit ende të gjallë të të hjekuna-
vet e të skamit, kah u jepet ajo ndimë per të cillen kanë pasë kaq
shum nevojë, pa i pëvetë kush se si janë pru në kohë të kalueme,
e pa u lypë as nji pagesë as nji zotnim per të pertardhmen.
Historija e ndimës shoqnore a plot me mija kallximesh, nja
disa njomsisht të permallshme, tjera qi ta mbushin shpirtin me
trishtim, si kanë mujtë ndenji herë predikimet e fundrris morale
me helmatisë ndjesit ma të pastrat të popullit ma fisnik.
Porse vepra e "Ndirnës Shoqnore" ka shum degë tjera, vepri-
mi i të cillavet per ditë shkon tue marrë hov të ri.
Me anë të "Vepres Komtare-Syndikale të Mprojtjes së Nanës
e së Foshnjes", këqyret e ruhet shëndedja shpirtnore e fisike e brez-
nivet të pertardhme. Tue u kujdesë - tha dikush - per nanat e
per foshnjet, na kujdesemi per Spajen e neserme.
Prei këti kujdesi shumohen "Votrat Foshnjore" të cillat seliten
me të gjitha perparimet moderne, e per ndertesë të të cillavet ka
rregullime të dhanuna prei teknikësh, arkitekta, mjekë, arsimtarë,
etj.: aty rregullohet nji jetë kujdesesh amnore, e cilla e merr fosh-
njen në mëngjes e e ven n'uratë "perpara asai fugurje shëjte qi ka
ruejtë gjumin e sai prei kaptyllit të djepit"; mandej e merr mbrapa
me perkdhelje e lodra, tue pershtatë kandshem rendin e ditës, pa
lanë mbas dore as nji farë xanese në dhoma të hapta e terhjekse
si mbas metodavet pedagogjike ma moderne.
"Lulishtat amnore" të tanë gaz, ku stili modern i padiljonevet
flet per pagjë e drejtsi shoqnore, ndersa i lanë fëmijët "në dritë të
diellit, me zgiedhë e zhgjeta në krye të vendit, nen mbikëqyrje të
perzërnert të falangjistevet tona", i lanë edhe nanat të mund të pu-
nojnë.
E ka së mbraml sa vepra tjera qi kujdesen per nanat me shtat
të xanun e me fëmijë per gji me ndima të ndryshme deri nder
"Koloni pushimi të Ndimës Shoqnore".
176


[!·i,MA,rn1nsm11,,fil·[?l!·i1NA1GWul:E!llll_lill:liW_:llfi:EQIHmtt:i'lA?i[•J11]
Mbarë Vepra perkryhet me "Votren Korntare-Syndikale" e me
"Ndirnen Shoqnore të të Smuetit", me "Ndimen e Pleqsis" e me
"Shkasin per punim shpijak".
Per dobi e zhvillim të plotë teknik të njij pune kaq të madhe,
gatohen pa pushim antare të Falangjes Spanjole Tradicjonaliste, e
mbahen kurse të shkurta, tash vonë në Valladolid, prei së cillash
dalin burra e zoja të specializueme në se të cillen nder degë të
ndryshme të "Ndimës Shoqnore" ptr të mujtë mandej me perhapë
në të tanë hapsi të tokës komtare mësimet e praktikat e tyne.
"Kështu populli spanjol në të gjitha periudhat e krahinat e
veta mundet me pasë sigurin e jetesës, sado qi pa luks të tepruem,
në nji shkallë të re ma të mirë jetese, si e lypë sedra e ti kom tare."
Malaga 1937: Votra per fëmijë të pa babi! e të r,a nanë
Botohet në "Leka" me leje fisnike të "Ndimës Shoqnore"
177


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
NGA LETERSIJA SLA VE: PJETER PRERADOVIC
1818 tl872
UDHTARI
Zot i
dash tun, kfi kam tretë I
Shi n' dhe t' huej nata m' ka xanë!
Kurkund udhë, as shtek nuk di,
Kambtë, e lodhna nper shkreti
Gur, as thep, kund pa shkel' s lanë I
Ende vend me buejt' s kam gjetë I
T' shih' prej mali mbush n' bor' veri,
T' huj'n e ngrat' s e lodh' ky terr,
S e lodh' toka e fort' e djerr,
Sa kjo rrib', qi fryn' per seri I
Rrokull njeglla bjen pa-da,
Hana syt e vet s i prlr,
Krejt prej njegllet hyjt jan' xanë,
Ti prej territ, mori nanë,
S und e dajsh kurktind tand bir I
Me pa tash sa ngusht ka ra,
Ç'po hjek, nanë, yt bir mbi tokë,
M' u zhgreh' kishe ti n' vaj t' idhun,
Dora kishte me t' u dridhun,
Ngryk' prej dhimbet tuj e rrokë I
E pse veshin nuk jau vana
Un i shkreti fjalve .tueja
Kur m' kshillove plot urti I
"Ambel, bir, t' struk' nëna n' gji,
Por mos tret nder vise t' hueja,
Pse ty mirë atje s t' del pO.na I
Bir, prej trollit t' bab's mos luej,
Toka e huej ka Imin e vet,
N' mjerim doren ty s t' a njet,
178
T' vetin don dashtnija e huej ! "


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
Kshtu me vedi tuj kuvendë,
Preji" ravgimit krejt molisë,
Pa-prit' gjet udhtari 'i ksollë,
Shi n' at klim', kO. kishte ndollë,
E n' der' nisi asaj' me i krisë.
"Vali - tuj than' - kush do t'jët' mrëndë ?"
Lët çil' deren, ndry prej motit,
Kur qe kryet e qet nji plakë:
"M' len, moj gjyshe, paç nafakë,
Me buejt' mrënd' per hater të Zotit I
S dij ku ndollem - ku kam tretë I
Shi n' dhe t' huej nata m' ka xanë,
KurkOnd udhë as shtek nuk di,
Kambt' e Iodhna nper shkreti
Gur, as thep, kund pa shkel' s lanë I
Tjeter vend (lle buejt s kam gjetë l
T' pijn prej mali mbush' n' bor' veri,
T' huej'n e ngrat' s e lodh' ky terr,
S e lodh' toka e fort' e djerr,
Sa kjo rrib', qi fryn per seri I
Rrokull njeglla bjen pa-da,
Faret hyjt prej' saj' jan' mbluemun,
S ndrit' ma n' qiell e bardha hanë,
T' lutem fmin e huej, moj nanë,
Ktfi n' shpi tande me e pranuemun I"
"Keq po m' vjen, por je tuj pa
Se ktu vend per ty s ka mbetë,
M' a mbush' zemra plot dhe shpija:
Tre djelm t' mi edhe tri bija
N' gji t' nan's s' vet kan ra me fjetë I"
"M' struk der n' drit' aty perbrl,
Shpejt do t' dalë e bardha dritë;
Der' t' lshojn dielli t' zjartat rreze,
Ti, mostjeter, pak zjerm ndeze,
T'i xë] dejt, qi m' kan merdhitë I"
179


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a Jied b re istered version
"Faret zjermi a mblue me hi,
Nuk kam dra, veç sa per be, •
E kta pak, qi m' kan teprue,
Fmive t' mi un ja kam mblue,
Pse d6n' neser n' zjerm rn' u xë ! "
"S ke per t' luejt kurrgjë, moj nanë,
N' dër' t' nan's s' huej kot t' huejt trakllojnë,
Djali i huej s asht djali i jot I"
Kshtu tuj than' - dy kokrra lot
Per t' giat' t' faqeve i pikojnë.
"Po tash duert' e nën's ka janë,
Me ja mledh' lott djalit t' shkretë?
Ka asht prehni i nan's, t' pushojsh,
T' randen barrë aty t' shkarkojsh ?
A ke Atme kund n' ket jetë? - "
Kto fjal' zërnren aq ja theren,
Si t' ju ngulte 'i thikë! n' aj vend,
Ngri udhtari krejt, ngurroi,
Akull djersa n' ballë e mbloi,
E mbet djali i huej pa mend!
Por me sy lakmon prep deren
Prej kah' duel, mjerisht, n' udhtim I
Me sy lypë udhtari Atdhën,
Dielli i bardh' perdit' ka len,
Atje nget me shpirt flutrim !
"Atme e lume, prep n' dashtni
Shpirti i jem per ty flakron,
Per ty zemra rn' rreh gjithnji I
Sillet djali prep kah ti,
E prej mallit tand vajton !
Ti Imin tand pranoje n' gji.
Zërnren prep, moj nan', gazmoja,
Pse n' gji tand me dekë i kande :
Ban-ja vorrin n' fushen tande,
E me lule tua lulzoja ! "
180
LAONICUS UST AH.


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b registered version
ABECEA E DORËSHKRIMIT BERATAS
DHE
ABECEA E THODHËR HAXHI FILIPIT
Disa muaj më parë Z. Ilo Mitkë Qafëzezi dha në një fletore të për-
ditëshme kryeqytetare 1) laj min se gjendet në Bibliotekën kombëtare të Ti-
ranës një dorëshkrim beratas i vietër me vlerë të madhe për ne, gjër
ahere i pa njohur nga publiku i ynë intelektual.
M' u-duk çudi në fillim se si, për një kobë kaqë të gjatë, mbeti i pa
diktuar ky dorsbkrim në bibliotekën t' onë, ku kodekset dhe librat relati-
visht të vietra ose nukë ekzistojnë fare ose numërohen me gishta. Mora
vesh pastaj, edhe vetë konstatova, se një lajm i tillë perhapej plotësisht
5 vjetë më parë edhe prej drejtorit të atëberëshm të bibliotekës, Z. Spiro
Kolea, në një botim me titullin. "Vepërij e Biblëjotekëe' kombëtare gjatë
vitit 1930"
2)
Po zotit Ilo Mitkë Qafëzezit i ra bukur ndër mënt t' a çpallë lajmin
me anë të një fletoreje që është drejtë për drejtë në kontakt me popullin
leçitës. Veç asaj ai nuk u-kënaq të jepte vetëm këtë sihariq: shkoj edhe
më tej. E përsbkroj librin, i caktoj një datë të prerë - viti 1768 -, dhe e
pagëzoj auktorin e dorëshkrimit me emërin hieromonak Kostë Beratasi, Kur
arriti pastaj në faqen 106 dhe gjeti një farë abeceje që nuk ishte grëqishte,
e besoj patjatër të njëjtë me abecenë elbasanare - të njohur edhe me emërin
abece e Theodhor Haxhi Filipit - dhe përfundoj dukë thënë se, pas një zbu-
limi të tillë, duhet dhënë prap hakë pohimeve të Habnit 3) e të Geitler-it '),
d, m. th. se duhet konsideruar prap kjo abece shumë e vietër, aqë sa e be-
sonin këta dy dijetarë.
Pikërisht n' ato kobë kur shkruante zotëri'e tij, unë, i ngarkuar nga
një miku i im, kisha filluar të prëgatitja një studim, fare të vogël dhe pa
pretenca, mbi historinë e alfabeteve t' onë. Prandaj edhe mua, si disa të
tjerve, shokë të mij, më byri kureshtia t' a shoh jdorëehkrimin në fjalë, po
sidomos atë abecenë e faqes 106, që më interesonte më tepër, Dhe, të tbom
të drejtën, edhe mua më goditi shumë kjo abece. Edhe mua m
' n dnk në
fillim si ajo e Elbasanit. Shkrova prandaj n ' atë studjimin t' im të vogël,
botuar në një revistë kryeqytetare 5) se duhet bedhun poshtë hipoteza që e
1) Shih "Një dorëshkrim shqip i vitit 1768" në fletoren "Drita" v. I,
nr. 259 (3 tetor 1937), f. 3.
2) Botuar në Tiranë, në 1931, f. 9-12.
3) Georg von Hahn, "Albanesische Studien I" e përkëthimin e z. Ekrem
Vlorës, "Shënime përmi shkrimin e vjetër Pellazgjit", Stamboll, 1910.
4) "Die albanesischen und slavischen Schriften", Wien, 1883.
5) Shih Namik Ressuli "Historija e alfabetit shqip" në revistën "Shkolla
/çombtare" v. 11 nr. 5, f. 10,
181


[;.J,M4,tftl5Stili,,bi·i4;.J,M4,ttMOlfiiEL.ilflE11dU:lillf:E_iUIMtitti'l4t31·1,IJ
ka bërë gjër më tani Thodhër Haxhi Filipin babanë e abecesë. me të cilën
janë shkruar shkrimet e tij, dhe shtonja se, edhe në qoftë që nuk ësht aq
e vietër sa e besonte Hahn-i - gjë që nukë mund të pranohet sot me asnjë
mënyrë, pas studjimeve që janë bërë - kjo abece është të pakën m'e për-
parshme se Theodhori vetë, e se ka pasun një farë përhapje në Shqipërinë
qëndrore.
Po mierisht sot nukë mund të pohojë më sa shkrova n' atë të për-
kohëshme ! Pas një shqyrtimi të dytë më të gjatë, edhe pas nji krahasimi
të imtë dhe të ndërgjegjëshm të abecesë elbasanaae me abecenë e dorëshkri-
mit, konstatova. se nukë ka as 1në të voglin afëri1n në mes të tyre. Jo vetëm
që kjo abece nuk është një me atë të Elbasanit po as që ka nonjë korespondencë
nga pikëpaniia e trajtës dhe të tingullit me nonjë nga qërmat e a,ajë, Patër-
niteti i abecesë elbasauase mbet pra.ndej nji problem e pa zgjidhur.
Dhe një problem tjatër na paraqet tani abeceja e dorëshkrimit beratas.
Të ndryshme janë pyetiet qi na siell nër mënt kjo abece. Kush qe kri-
jonjës i sajë'/ A është përdorun nonjë herë në nonjë qark të hapët të
Shqipërisë, ose a është përdorun kurrë me nonjë farë vazhdimsie'I Nga i ka
marë këto shkronja. krijonjësi 'I
Hë për hë, duke qënë në fillim kërkimet, është e pamundun t' u jepen
përgjegje me saktës) këtyne pyetieve. Si do qoftë, disa bisedime mund të
bëhen rreth tyre.
Për sa i përket identifikimit të krijonjë11it të sajë, një gjë ma. ha.
mëndia: që ky krijonjës nukë duhet kërkuar në personin e auktorit të dorë-
shkrimit. Po të kish qënë vetë i ashtu-quajtuni Kostë Beratasi krijonjës i
sajë, sigurisht edhe veprën e tij do t' a kish shkruar me këto gërma., siç
i shkroj me gërmat e tija. mësonjësi elbasanas. Po natyrisht as nukë mund
të thuhet se këto gërma u-çpiknë aty për aty nga. shkronjëtor' i vietër be-
ratase). Nuk ish foshnjë auktori që të loste duke çpikun abecera. Pastaj
këto shkronja janë shkruar prej një dorës së sprovuar me to, d. m. th.
prej një dore' që kish kohë që ishte mësuar t' i shkronte.
Përsa i përket përhapjes së abecesë në një qark të hapët a të ngushtë
të Shqipënisë, edhe kiisa.j mund t'i përgjigjemi në mënyrë afermative. Vetë
fakti se këto shkronja janë shkruar prej një dore të mësuar na shtynë të
besojmë se ajo dorë do t' i ketë përdorun dëndur e prandaj se ndonjë për-
hapie, fundi vetëm në Berat, kjo abece do t' a ketë pasur. Hahn-i, kur
bënë fialë mbi abecenë elbasanaee, ndër të tjera, shkruan: "Thonë se ve-
tëm në Berat kupëtohet e përdoret prej pakë njerëzve". 7) Më vjen një dy-
shim: mos janë gabuar informatorët e Hahn-it dhe kanë përzier këtë abece
me atë të dorëshkrimit, d. m. th. me atë që përdorohej aso kohe në Berat'/
Edhe një konstatim tjatër duhet shtuar: me qënë që vepra e Beratasit ka,
me sa kam kuptuar, edhe një qëllim didaktik, nuk ësht çudi që auktori të
ketë vënë atë tabelë alfabetike postafat që të mësonin nxënësit a Ieçitësit
edhe shkronjat grëqishte me të cilat është shkruar pjesa shqipe e librit,
6) Shih, p. sh., ç' thotë z. S. Kolea në veprën e përmendua.
182
7) Shih Hahn, në përkëthimin e përmëndnn, f. 37,


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
Po ahere, duhet admetuar që ky alfabet ka qënë i njohur mirë në Berat
- të pakën -, dhe ka qëne përdorun për Shqipen më tepër se alfabeti grek,
që fillon të hyjë me Beratasin a me nonjë shok më parë tij. Argumentime
të gjitha këto, që ndofta, pa zbulimin e nonjë teksti tjatër ndriçonjës, nukë
do të vërtetohen kurrë me siguri I , ..
Përgjegjia e pyetjes së tretë duhet lënë nonjë studjimtari që të jetë
marrë dhe merret me studjimin e alfabeteve. Unë po i njohtoj vetëm le-
çitësit se abeoeja e dokumentit beratas është përbërë prej 37 shkronjash të
radhitura në këtë mënyrë:
a, v, b, gj, dh, d, e, z, i, th, j, Y, ie, ia, io, k, I,
m,
n, nj, ks, o, P, r, s, t, ë, f, u, x, h, ps, sh, sht,
o, ç, Oomega. •)
~~~-·-~-~-~~-~-- ~~~~~~~~~--. •... ~~~~~~~~--,
......•••
A I 10
9,
TH I 19
n N I 28 ?
V I 11
f
J I 20
w NJ I 29 ~
u
3
13 I 12
> Y I 21 % KS I 30 "'
4
GJ I 13
,-I IE I 2 2 o o I 31 Ç H
;
:-rl I 14
-..tJ
{A
2)
'f
P I 32 '{
PS
6
o I 15
1
to 24
I R I H H1 SR
7
e
h K
I 25
j
S 134 HI
SHT
8
Z
I 17
A L I 26
m T 135 .J c
9
Jl
I 1 e
rn M 12?
9'
~ 136., ~
37
J (omega)
Siç thotë ai puntor i palodhun e i matun që është z. S. Kolea, rjeshti-
mi tregon faqëzaj frymën e greqishtes me shkronjat të së cilës bota qe
"stërvitnn e shkruante dhe shqipen prej kobe të gjatë. Po vetëm shkronjat
"a, th, I, ks, o dh r kanë një farë të shëmbëllyeri me abeeenë greke ndë
"trajtë e ndë shqipëtim. Me shkrimin latinisht përpiqen shkronjat a e m
"n dhe o. Nga 28 skkronjat tjera disa i afërohen trajtës së të shkruarit
") Dr. N. R. na kishte dergue edhe nji fao-simi le të alfabetit elbasanas, por cin-
kografija Kosturi e Tiranës së oillës që me kohë ja kishim dergue per ri-
prodhim, e gjet vshtir me e b:t e na IA pa te tue na lajmue ve
tem në çss të
të rubr:tmë. - Sh. i R. ·
183


[;.J,M4,tftl5Stili,,bi·i4;.J,M4,ttM0.1:iiEL.ilflE11dU:llifillWIUIMtitti'l4t41·1,IJ
"glagolit dhe qëriliq, po pa kurrfarë të përpjekuni ndë punë të shqipti-
mit". Këto afërime që bënë zoti Kolea i diktova edhe vetë. Me abecenë
elba,anase asnjë afrim.
Bile, që të mund të konstatojë vetë lëçitësi, po jap
fotografitë e ujerës dhe të tjatrës.
Gjithashtu po jap edhe një përshkrim të dokumentit si pas atij që
bën Z. Kolea, pse, pasie kontrollova, m'u duk i matun dhe mjaftë ekzakt.
Dorëshkrimi në fjalë, pra, ka sot vetëm 152 faqe, po vepra e plottë
ka qënë prej 154 faqesh, sepse janë çdukun faqet 57 dhe 58. Formati i tij
ësht 21x15.
Trajta e shkrimit tregon se ësht shkruar i tërë prej një dore.
Si pas mënyrës që shënon të ngjarat e kohës, duhet të ketë qënë
shkruar nga fundi i shekullit XVIII.
Lënda që përmbleth është:
1) Tabel e Pitagorës (f. 1)
2) Shënime kronologjike nga të vitëve 1764 gjër më 1776, gre-
qisht (f. 2)
3) Urata dhe të foluna kishe greqisht, me përkëthimin e tyre vijë
për vijë dhe fjalë për fjalë shqip me shkronja greqisht (f. 3-44)
4) Urata kishe greqisht të këthyera në greqishten e re (f. 45-46)
5) Shënime kronologjike mbi luftën e Ahmet Pashë Kurtit kundër
Mahmut Pashë Shkodrës (1785-1786) greqisht, dhe të ngjarat e luftave të
Mehmet Beut, birit të Kurt Pashës, me dhëndërin e tij Ibrahim Bej Vlorën,
dhe me A.li Tepelenën, që zgjatnë gjër në vitin 1798; greqisht (f. 47 gjër
56, dhe 69 gjër 70).
6) Një vjershë fetare greqisht dhe përkëthimin e sajë shqip, me
shkronja greqishte (f. 71-74)
7) Një fjalor greqisht-shqip prej 110 fjalësh me shkronja greqishte
(f. 75-76)
8) Pjesa.
të Apostullit në gjuhë shqip me shkronja greqishte (f. 77-85)
9) Urata. kishe shqip me shkronja greqishte (f. 86)
10) Fjalor greqisht-shqip prej afro 1600 fjalësh, me shkronja greqisht
(f. 87-102)
11) Urata shqip me shkronja greqishte (f. 103-104)
12) Dy radhë shqip të shkruara me abecenë, mbi të cilën folmë më
lartë (f. 104)
13) Uratë kishe shqip me shkronja greqishte (f. 105-106)
14) Tabel e 37 shkronjave të posaçëme të abecesë shqipe, si ato që
184 kanë qënë përdorun në radhët e shkruara në f. 104 (f. 106)


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b registered version
15) Urata, fjalë të urta, këshilla fetare, etj. greqisht të këthyera
në greqishten e re (f. 107-154)
Gjuha shqipe perdornn në tekst ësht ajo që flitet në Berat enë rrethet
e tij, po e përzier me fjalë turqishte që sot ose janë çduknn ose dëgjohen
rallë 8).
Sa për vlerën e dorshkrimit, është e tepërme të thom se kjo është
mjaftë e madhe, sa do që mua nnkë më duket edhe aqë sa e pandeh Z. Qafë-
zezi. Natyrisht, vlera e tij është trifishe: I) pse i shtohet një tekst tjatër
prodhimit letrar toskë orthodoks; II) pse na bën të njohun një abece tjatër
shqipe që gjër më sot nukë dihej 9) dhe III) pse ka një vlerë, të thomi kështu,
krahinore, në sa jep të kuptojmë që edhe Berati këtej e tutje do të zërë
një vent të posaçëm në historinë e zhvillimit kulturor shqiptar, ashtu siç
e zënë qytete tjerë të Shqipërisë.
Për sa i përket vlerës gjuhësore, nnkë mund të shprehemi hë për hë,
vetëm posai të këndohet e të studjohet i tërë teksti, mund të thomi se ku
qëndron kjo vlerë.
D. NAMIK RESSULI
8) Nga kjo pikëpamje teksti ka rëndësi për studjimjin e in.fluksit turk në
dialektin e Beratit.
9) Edhe tri abece të tjera duhen shtuar historisë së alfa.betit shqip, që unë
nuk i përmënda në artikullin t' im, pse qe shkruar vetëm me qëllime qi t' u
jepte disa njohuri të përgjithëshme wësonjësve. E para është abeceja për të cilën
na bënë fjalë G. Krispi, e përdoruar prej Italo-Shqipëtarëve, dhe, më sa duket,
më e vjetër nga të gjitha tjerat. E dyta është një abece e gjetnn prej Hahn-It
në Gjirokastër (shih veprën e përmendua, I, f. 257) dhe e treta ajo e Hoxha
Tahsinit që i proponoj për gjuhen shqipe shoqërisë së Stambollit. Po për 'to do
të flasim ndofta në një numër të arthmë.
185


[;.J,M4,tftlbStili,,bi·i4;.J,M4,ttMulfiif.L.ilflE.11dU:lfililE_iUIMtitti'l4t31·1,IJ
FRAZEOLOGJI
PEMA
a) MOLLA - b) DARDHA - c) KUMBLLA - d) FIKU - e) ARRA
a) MOLLA
Mollë e pa-dame = duhen si shpirti.
Si molla - si molla në gem - si kokrra e mollës = shndosb si molla.
Skndoah si molla - shndosh si kokrra e molliis = ahndosh si topi.
Sheh molla mollen e piqet (fj.a.).
b) DARDHA
Dardha ka biahtin mbrapa (fj.a.).
Dardha në Sh'Ndre = punë kote.
Kush rri nen dardhë i ha kokrrat (fj.a.).
Dardhë, s'i ndeje nen te e' ja han kokrren (fj.a.).
Dardhat e pa pjekuna të' pinë dhambë't (fj.a.).
E kam çue dardhë = shamatne
E ha dardhë = i vjen lajiku, ndeshkimi.
Kam ra në dardhë = ra gjallë e ngusht.
Ta,h i dalin dardhat = batakçillëqet.
Une t'i shkundi dardhat, ju t'i hanH = mue mundin, juve gzimin!
c) KUMBLLA
Fm(t hanë kumbllat, e të' mdhajve 1, p1,hen dhambët (fj.a.).
Me i ba rrush e kumblla = m'e shperdorue gjanë.
Si endja e kumbullës = bardh si biluri.
d) FIKU
Sa të kesh fiq, ke miq (fj.a.).
mu prej fikut - mende naltit.
e) ARRA
A rren e gurin e ke në' dorë = a të tanë puna në dorë t' ande.
S'i hahet arra në dorë = i ndyet.
Të' then arren në dorë = batakqf.
186
D. ALEKSANDER SIRDANI


[!·i,MA,rnlDS!t11i,,fi\\~[?l!·i,NA,GDul:E!llll_lill:iifa:llif1:.i!li1Wj&imtt:i'lA?i[·l,IJ
VAJTIM
Pashkë Dedja vajton Prel Lek Sinen prej Lohje; diq në
moshën rinore, njatëherë qi i qeshej në ball prendvera,
tue mos k~në tjeter por njizet e dy vjeç - Me 18 Maji 1928
u da kso jetë.
Deshta 'i herë", Prelë, me të vajtue.
Kur kam ardhë sot n' jet 1) derë
]j] ndimo Zot qyshe· mbeta serë,
Se të tanë kuku Mjshin pri' here.
Kto po thonë se na jem bjerrë;
]j] kem bjerrë nji djalë të ri
Qi e' pat tjeter hisja e ti 2).
Se pa 3) dalë 'i zakon i ri
Qi u lypen asqeri;
Çë ka a i malcuer por ka mundim,
S'mund të' kthejnë shtatin per talim.
Na per ty, Prelë, kem marak:
Me mazerre ti ne dorë,
Natë e ditë tue ndej kallorë 4),
]j] të janë çartë eëmer e mushkni
Je pervlu se kje i rl.
Ta,h të kjdjn plang e të kjdjn shpi
]j] të kjdjn robt edhe robi
JJldhe baba ne pleqn(,
Se krejt i a fikë' hisja e ti;
]j] të kjcfn bjeshkë edhe të' kjdn vrri;
Prelë, ty 'të kjdjn dhen e shtierra
Por per ty thuej i pelset vera 5)
Me të kuvendë thuej ty, Pretë hakun
Gati shqim ke fikë' konakun,
Hisja e jote t' a shkretnue,
Nusia e jote t' a leshue 6),
Tjeter kund ka me u martue.
1) Në ket. 2) Kje djalë dishirit, djalë i vetnn. 3) Pat dalë.
4) Toe bll. roje. 5) S'ka kosh i mrizon verës.
6) Kje i fe-
jnem, e me dekë të ti i kje Ishue nusja.
187


[;.J,M4,tftl5Stili,,bi·i4;.J,M4,ttMOl:iiEilll_flE.1EUfllifillWIUIMtitti'l4t31·1,U
Kur te dalsh ti, Pretë, ksajii derë',
Dridhet praku me qemerë';
E kur të' dalsh ti, r-eu, në' shkallë',
Ke m' e çdritë' të' tanë' ket mahallë;
Kur te dalsh ti n' oborr,
Ka m' u sjellë' shpija rrokoll.
Ti per të' giatë' të' drumit
Tash eë» vend mjedis ka,tundit
More zogu i pllumbit.
Ty njet 7) burg kush t' a levdoi,
Qi burg asht e dritë' n1tk ka:
Nuk ka zjarm të' ndezun
As s'ka plang të' ngrehun
As s' ka shtrat shtrue
As a' ka kishë' me shkue,
Ty kisha të ndimofië,
Nuk ka log as nuk ka krue
Me djel të ri kurr me u bashkue.
Ti në kjosh Prela qi je kenë,
Ti m' u bjer syve me dorë,
M' i bjer burgut me krah,
Merre rruçe» ec në konak:
Gzolien. rob edhe robi,
Edhe baba ne pleqn(:
Bajnë shyqyr shoqnija e ti
Qi na erdh ky djalë i r(;
Nuk a kohë per m' u burgtue
Se a mbushë mali gjeth e bar,
Mbushet fusha me puntorë
Edhe mali me çoban.

Ti, Pretë, a ke marak ?
Ke marak se kje i ri.
Vinë' të diellat me u çeue,
Me msy kishen ti me shkue:
Kur të' shkojsh. tu dera e Kishës,
E kur të' htsh ti në kishë' mbrendë,
188
7) Ket burg.


Converted b Total Image Converter - no stam s are a lied b re istered version
Ti bdn kryq se je i kshtenil,
Ndie meshtarin tue predikue;
More, Pretë, ka me të" prodhue:
Aty asht vendi i bekue,
Ku mbahen famuj me dorë,
Djelm e nuse venë· kunorë:
Doren t' ande t' a teznoshin,
Doren t' ande mos t' a harrosbi».
Pretë, per ke më pate ma mallë,
Tash po due un ty me të pvetë;
Kur t' erdh e liga tue t'u ratuiue,
A lute Zotin me të ndimue,
Edhe priftin me të vojue,
A nise ti per me lirue 'I
- Un nuk mujta me lirue:
Dreshta baben m' e korbue,
Se a i shkreti ne pleqnf,
Se un per te po kam marak,
Se s' i laçë un djalë aspak:
Kush i mban plang e pleqni,
Pra kush mban o dhen e dhi,
Diça vetë qi kjeçë· i rf'I
Ktu ka marrë mordja sallak,
Ka lanë baben me konak;
Po kuku kaba kerd~
Hisia e eme krejt m' a shf !
Tash kjosh mirë me të Lumen· Zojë~
E me shejtin e Shen Kollë,
E me shejtin e Shna Ndue,

Shpirtin t' at me t' a shelbue.
D. ALEKSANDER SIRDANI
189


[;.J,M4,tftl5Stili,,bi·i4;.J,M4,tfWu.I:m.L1l_flE.1idU:lillilEiUIMtitti'l4t31·1,IJ
LETERSf
KSHILLE TE RiVET
PER PUNIM TË VJERRSHAVET
VJERRSHAT - KAMBËT E VJERRSHAVET - VJERRSHAT KLASIKE
Ka dy soje teknike vjerrshtare, tue rnnë mb'ënesh vjerrshnimin "a-
morf" të modernvet i eilli mue më duket se s ka teknikë të caktuemo,
ose ne pastë, si thonë ata qi e perdorin, asht nji e mbëshehtë qi s mund
të zblobet lëtas.
Teknika e vjerrshës lindore - per me e quejtë shkurt me nji eruen -
nuk lypë nji numër të caktuem rrokesh as nji kadencë të caktueme thek-
sash apor rrokesh së giata e së shkurta, por ka uji rithm të veçantë kup-
timesh e fjalësh, paralelizmesh (symetrinash thaniesh), adsonaucash (gjysë
rimash), adliteracjonesb (giasimesh zautoresh e konsonantash); shembujt
ma të famshëm i kemi nder lyrika të Bibljes: paralelizem:
"Levdonie, o djelm, Zotin
Lëvdoni emnin e Zotit.
Shum ma i naltë se të tana komet a Zoti
Mil. i naltë se qiellat lavdi i ti."
(psalm);
dishka aso teknike na mbet edhe nder pak vjerrsbat e Ciceronit, me ad-
sonanca e adliteracjone:
"Oedant arma togre concedat laurea laitdi
O fortunatani natam me consule Romam"
Kësi soji ka edhe shum poezija popullore, sikurse ka shembuj me qi-
nda edhe nder kangë popullore shqiptare.
Vjerrsba prendimore (greke e latine, per me përmendë vetem këto dy
ma të njoftuna) ka nji numer të caktuem kam
bësh (si gjymtyrësh) qi kanë
se e cilla nja pak rroke të giata a të shkurta si mbas nj i ahkemi të prëm,
p.sh.:
"Tis d'ar I sfoë thl;;on ër'tldi xynl;lëkl; mnlkhiisthai"
(Homeri)
"Qnid fiic1lat laëltus ,egëltës quë I srdëre I tërram "
(Vergjili);
vizat vertikale dallojnë kambët, sbejet (-) diftojnë rroket e giata, sbejet (~)
rroket e shkurta. Me giasë vjerrshat këndohesin si mbas metrikës, due me
190 thanë tue marrë para sysh jo theksat tonike e dallimin e fjalvet mbas


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
kuptimit, por vetem kambët, si ba.jmë na sot nder poezi të muzikueme qi
shqiptojmë mbas "battutavet":
trsdar sfoethe oneri dtksyne ëkerna khësthai
qurdfaci atlae ta.ssege tësquo srdero tërram.
Por edhe n'u shqiptoshin natyrisht mbas fjalvet, del se del nji soj
· rithml, i trajtuem prei rreshtimit të rrokevet të theksueme e të patheksue-
me; aqsa tash vonë Carducci nder "odat barbare" desht me e riprodhue
italisht atë fare rithmi vetem me a.në të numrimit të rrokevet e me theksa,
si do të shoflm ma vonë.
Që se ra poshtë latinia, giuhët neolatine buerne masën e rrokevet të
giata e të shkurta 1), e u pësbteten, per vjerrsha të veta, në numer të
caktuem edhe ma. me të prëm se në latinishten e në kadencë të theksavet
tonike.
Por këta nuk do me thanë se vjerrsha prendimore moderne bht nji varg
i zhgatrruem rrokesh qi rrijnë në vedi; perkundra me anë të theksavet per-
bahen mbrenda vjerrshës do gjymtyrë o grupe rrokesh qi na mund t'i
quejm kambë si latinisht.
Nuk asht nji theori kote kjo, pse të pjestuemit e vjershës në grupe
rrokesh, ma mirë se në rroke të dame, ndimon shum në të njehun të rro-
kevet 6 në të ndfm të kadencës së vjerrshës, aqsa kush nuk asht i mësuem
në ketë mënyrë do të rrijë tue njehë me gishta, gja qi e pengon hovin e
krijimit, edhe shpesh herë gabon.
Kemi pra nji pjestim të vjerrshavet, kft rroket perbajnë kambë me
rroken tonikisht të theksueme qi vjen mbrapa, si nder vjerrsha iambike
të moçme:
"Fasëjlas iljle quëm] vidëjtia hosjpites"
(Kabuli - endekasylab iambik)
"Passajva slltjte cilljli il suo] bel canjto"
(Rispetto popolare - njimbëdhetërrokshe)
Kësi soji asht perbë edhe poezija letrare shqipe.
Tue ba nji klasifikim nder vjerrsha, disa, qi mund të quhen klasike,
i kanë të gjitha kambët e veta me ka dy rroke; disa, romantike, i kanë
të gjitha, ase së paku nj i , trirrokshe.
Vjerrsbat kryesore klasike janë pëeërroksbja, shtatërroksbja, njimbë-
dbetërroksbj a.
Asht per t' u vu oroe që ne parë se eroni i vjerrshës merret prei
vjerrshës plane, pse kur vjerrsha asht e këputun ka nji rroke ma pak se
difton emni, e kur a rrëshitse ka uji ma teper; kështft per shembull janë
pesërrokëshe këto tri:
1) Mjerisht edhe në giOJ1ë shqipe, tue fillua prei Jugut, jemi tue bjerrë masen
e gia.tësfs së rrokevet; per me i vO. nji pritë kësa.i katastrofe ginhësore, Re-
vista e jonë i rrin besnike metodit të sMnjimit të rrokevet të gia.ta me 11.në
theksash së prehta..
191


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
mbi maje t' malit (plane, 5 rroke)
mbi maje n' mal (e këpatun, 4 rroke)
mbf maje t' malevet (rrëshitse, 6 rroke).
Vjerrsha pesërrokahe ka dy kambë, mbas të cillavet mund të këtë nji
a dy rroke të pa theksë:
"Pse po/ gjimon
Y/"
(Mjedja - Juvenilia)
"Po shkri/het bo/ra"
(id. ibid)
"Mbi fa/qe t' rru/zallit"
(Fishta - Shqyptari i gjytetnuem).
Vjerrsha shiatërrokshe ka trf kambë, mbas të cillavet mund të këtë nji
a dy rroke të pa theksë:
"Bylbyl/ qi po/ vajton/"
(Mjedja - Juvenilia)
"Jo kurr/ se njlf/ke sMn/din"
(id, ibid)
"I hap/ti e din/ po rru/zulli
(Fishta - Shqyptari i gjytetnuem).
Njimbëdhetërrok,hja
Asht vjerrsbë e perbëme dy mënyrësh:
11) me nji pësërrokshe e nji shtatërrokshe:
"Per me/ ai va// nella/ citta/ dolen/te"
(Danti)
"Tui t' prue/mun das' // e nder/likl/me t' hue/ja"
(Mjedja - Lissus);
b) me uji shtatërrokshe e nji pësërrokshe.
"Nel mez/zo del/ cammln// di no/stra vl/ta"
(Danti)
"E per/doroi/ me cen'// kujde/si e dl./ja"
(Mjedja - Lissus).
K1i.r e para nder dy vjerrsba perbase asht plane a rrsbitse, rroket qi
teprojnë njehen si fillim i vjerrshë1 tjeter:
"K1l vl./!et a//rit xbi/xhilloj/sbin n' dl.eflli"
(Mjedja - Lissns)
Por do vërejtë se të gjitha rroket e dyta të çdo kambe nuk duhen të
theksueme doemos; medjë, sidomos nder njimbëdhetërroksbe e nder poez!na
192 të giata pësërroksheah o shtatërrokshesh, ky ritbm i padam rrokesh së


[!·i,MA,rn1nsm11,,fil·[?l!·i1NA1GWul:E!llll_lilW_~_:llf1:.i!lil:tilHmtt:i'lA?i[·l11]
theksueme ka dy ka dy, kishte m'u ba tepër monoton ase teper i ku,
mbueshem e prandej i merzitshem.
Prandej vetem nja disa nder rroke të dyta e kanë rregullisht theksen,
e tjerat, herë po herë jo, per ndryshmeni rithmi.
Veçanerisht:
a) duhet gjithmonë theksue kamba e mbrame, d.m.th. e dyta kambë
në pësërrokshen, e treta në shtatërrokshen; e prandej edhe e dyta e e pesta,
ose e treta e e pesta kambë në njimbëdhetërrokshen, si të jetë kjo e per-
bame me pësërrokabe o me shtatërrokshe përpara;
b) posë kësai, duhet edhe ndonji theksë tjetër dytenike kftdo nder
pësërrokahe o shtatërrokshe; e në njimbëdhetërrokshe me shtatërrokshe në
fund, nji theksë dytenike në kamben IV.
Vërejtje.
Kur thohet thekë, dytenike, d.m.th. se kjo asht ma e lët, kaqsa mu-
ndet me kenë edhe nji aso theksash qi gjinden në trup të fjalvet të giata,
si per shembull:
E kqyr/she sqe/len qi/ Sira/kuza/ni
(Mjedja - Lissus III),
pse çdo fjalë e giatë vetvetiu ka theksa dytenike krye dy rrokesh.
Po kje se, nder vjerrsha të shkurta, theksa dytenike bje mbi nji rroke
cub, vjerrsha merr nji pofte të njomë per së tepri sikurse n
' ato shtatë-
rrokshe të famshme te Parinit:
'I'orna a fiorir la rosa
Cbe pur diansi languia
E molle si riposa
Sopra i gl.gli di pria.
Prëp lulzon drandofillja
Qi teksa na lëngote
E but po rri pushue
Permbf mat si motit.
Këso vjerrshash me theksë në rroke cub ka mjeft edhe D. Ndrë Mje-
dja. në "Vaj të Bylbylit" ku pershkruen atë përmallim ligshtues qi bje me
vedi njomsija e prendverës.
Përkundra, kur bashkohen pësërroksbja me shtatërrokshen mbraps
per të perba njimbëdhetërrokshen, theksa dytenike në rroke cub të shtatë-
rrokshes (d.m.th. në VII rroke të vjerrshës) jep nji rrithm të gjallë si të
kalit o të qenit qi lëshohet në të katerta:
Di nere cagne bramëse e correnti
(Dante)
Me shaka t' murrme lakmuese n' vrapim.
193


[;.J,M4,tftl5Stili,,bi·i4;.J,M4,ttMulfiif.L.ilflE11dU:llifillWIUIMtitti'l4t31·1,IJ
Prandej tekstat shkollorë e paraqesin njimbëdhetërrokshen në tri trajta,
d.m.th. me tbeksë
mbi VI e X rroke: --, --, _...!//--, _L, ( __ )
mbi IV, VIII, X:
~-, ~Lf/~-, _L, _L, ( __ )
mbi IV, Yll, X:
~-, ~Lff~-, ..!,-, ~L, (~ ~)
Prep per rithm të mirë të vjerrshës klasike do të këqyret edhe numri
i rrokevet qi perbajnë fjalët e ndryshme:
1. - nji vjerrshë, sidomos e giatë, mund të jetë e dobtë kah i giet
fanfarës s' usbtarvët në marshim, kur llsht e perbëme vetem prei fjalësh
njirrokshe plane; sh., me arësye:
po shkojn' me hap të rand tue trand' rreth token;
por pa arësye:
oj ti qi rri n'at' fush ' me 'j lil në dorë;
2. - nji vjensbë, sidomos e giatë, mund të jetë e dobtë, pse e randë,
kfu asht e perbame vetem prei fjalësh dyrrokshe plane: sh., me arësye:
aj merrte pesha t' randa maje krahit 2);
por pa arësye:
u çote gzueshem n' sofrë e kndote kangen.
Porse do diejtë se ndonji herë ka fjalza njirrokshe (si i, e, të, e per-
gjitb11isbt prepozitat e koniunkcjonet) qi perbajnë porsi nji fjalë të vetme
me fjalen qi vjen mbas tyne, si nji proklitikë; p.sh.r mbi tll.
3. - Të vërehet nder njimbdhetërrokshe edhe qezura.
Qeeura llsbt aj soj pushimi në gjJsë të vjerrshës kil mbaron nji grup
fjalësh.
Nuk a mirë qi qeznra në nji rresht njimbëdbetërroksbesb të jetë gjith-
monë po n'atë vend, se poezija del e merzitsbme.
(. - Gjithashtu per mos me dalë të merzitsbme, njimbëdbetërrokshet
nuk do të vazhdojnë gjithnji të njij skemi, d. m. th. p. sh. gjithmonë me
pësërroksbe përpara e me shtatërrokse mbrapa.
Qe si shkon Mjedja tue shartue fjalë të giata nder të shkurta e tue
ndrrue skem e qezurë:
7r-5r
Këtu, Amazone, ilire// e bind natyret,
7r-5r
Fis i Hyjvet t' Dodon's,// Teuta mbretnote,
5r-7r
Kur Pin's ferishte,// per hitf detyret,
5r-7r
Jeten mbretnore// e rregjinin i shtete.
2) E famshme per rithm këei soji Asht edhe vjerrsha e Vergjilit:
Sparsna bastis longis campns splendet e~ horret
194
qi difton atë qetsi deke qi mhretnon në fushë mbaa luftimit,


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
7r-5r
E t' nji mendes kreshnike// t' gjitha zyret
5r-7r
.Adrijatikut// me kujdes ja trote,
7r-5r
E pa leje t' Ilirie// o 'j sbej pagtyret,
5r-7r
Detin shqyptar// i hueji s e kalote,
5. - Tingull të vrazhdë japin dy theksa të f6rta në dy rroke nji mbas
nji, sidomos në fund të vjerrshës, si ajo e famshmja e Dantit:
(i denti) ehe furo alt'osso come d'un can forti
(dhambët) qi si t' njij qeni rrashtës i ran t' f6rtë.
Këtyne vjerrshave klasike temelore mund t'u shtohen edhe vjerrshat
dyfi,he: pesiirrok,hja dyfishe e shtatiirrok,hja dyfishe.
E para bht mjeft e njoftun në letersf shqipe neper hartime të D. Ndre
Mjedes qi fort e ka perdorë e me shum ambelcim nder poezi të rinfs së vet.
Gjithkush i njef ato vargje të "Vajit të Bylbylit":
Por ça ka toka, - bylbyl, ndrron moti;
Ankimi e vaji - nuk asht i zoti
Per gjithmon' zëmrën - me na coptue.
Si shifet D. Ndreu ka perdorë gjithmonë, së paku në gjymtyrë të parë
të vjerrshes së perbame, pësërrokehin plan: toka, vaji, .zemren.
Por me dashtë kush, mundet, tham, me përdorë të këputmen, veç me
kujdes qi jetë gjithmon e këputme, per mos me ndrrue rithm. Nji shembull
mund të jetë ky:
Prroni gufon - prei shkambi s' gjallë
E ujt e qet - në t' bardhin zallë
Si xhevahir - i shkrim per mrekull.
Njinji mund të Mbet me shtatërrokshe:
Kur nder kto vende tona - gjithkaha merrte deti,
E qitshin kryetin malet - e porsa shpinen sukat,
Drangojt, thon', me kulshedren - ktil rrnuen, si 'j bot' në veti.
MA ngushtas lidhen këto dy shtatërrokshe në vjerrshen alekrandrine,
pse në qilloftë e para plane ose rrëshitse, ajo rroke ose ato dy rroke qi i
teprojnë mbas thekset, njehen si fillesë e gjymtyrës"
tjeter:
Bir6, ndigioja kshillin bab's, krënfn tash lëne:
Ne gjesh kund nji magjyp, ti mos han naze e xëne
Mik, se nuk din ehka mundena me pasë nevojë.
Kjo soj vjerrshe përdoret fort nder komedfna pse me atë ndryshment
poftje qi mund të marrë, nuk e len rithmin m'u ndi per së tepri.
Tjeter herë do të flasim per vjerrshat romantike,
185


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a Jied b re istered version
f>UNTORËT E SHQIPES NË QINDVJETIN E XVIII
"PROTOPAPË KAVALLIOTI-VOSKOPOJARI"
FJALORI
• AJ.~avltLxa=SHQIP
·pwµaLL'XU LLATINISHT BAaxLxa = VLLAHRISHT
1069.~QcicryLq. vrasjë
cp6voç
bomici-
<pOVL'XO
fonik6
dium
1070.:n:ihq.
pelë
<p0Qa8a
iu men-
L<l:11:<J.
japë
tum,equa
1011.µµ:n:ay
mbaj
<pOQW
port o
:11:0QtO'U
portu
1072.<pO'UQtO'U- furtunë
<pOQtO'ilva tempestas, <pOQtO'UV<J. fortunë
vq.
maris
eestua
1073.vyxaQX6y ngarkoj
<pOQtC.OVqJ onero
'
V'XUQ'XO'U nkarku
107 4.<pOVQQq. furrë
<pO'UQVOÇ
furnus
t~LQLa:n:ov cirjapu
1075.cn,cpiQ
sifer 1)
<pO'UCJ<ltOV exercitus, odors
oaste
expeditio
ballica
1076.:n:crcr(xyLq. psbikjë 1)
cpo'ilcrxa
vesi ca
µ:n:rncr(xq. besbikë

1O77 .<povtq.
futë
<pO'UtCtÇ
sudarium
<pO'UtÇI
futë
1078.:n:açiU
pëksell S)
<pQacr oto
sepio,
acrtov:n:O'U astupn
obturo
1079.:n:OVQtq. i urtë
<pQOVLµoç prudens
<pQOVLµov fr6nimu
1080.~faovJ..q. vetullë
<pQV()L
superci-
ooixpççv- sufrëxao
lium
t~L<lO
1081.cpq.yLEY fejej ')
cpra(w
delinquo,
crtL'\\jJfoxov stipsesku
pecco
1082.:n:crcrEQq.- psherëtij
<ptaQµL~O- sternuto oorooççou-sturru
tëxu
r(y
µm
tEvt~O'U
1083.11x6J..q.
i bollë
<ptEVOÇ
tenuis
crov:n:t~fjQE supclre
1084.{}i,µµ:n:Qq. tbembrë
<ptEQVa
calx, cal- xq.]..xi-
këllkënju
caneum
VVLO'U
1085.:n:ivvrq. pendë
<ptEQOV
penna
:11:E<l'V<J.
peanë
1086.vvtq.Qt6y ndërtoj
<ptt<lV(I)
prreparo,
avtaQO'U antaru
construo
1087.ALO:n:atq. lopatë
<pt'UUQL
pala ferrea J..ov:n:citq. Iu patë
1088.cpnvJ..
fitil
<ptVAL
ellych-
<pLt'UAE
fitile
nium
1089.:n:crcrtLO'UY psbtyj
<ptVW
spuo
'
CJ'XO'U'XLO'U skuqu
196 l)=sefer; fushatë
2)=fshikë
3)=pshtjell; thurr; gardhonj
4)=fejenj


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b registered version
1090.(>ouavv, ruanj,
<pVAayw
custodio
Blyxi..11.wv vegijn
Bttyx6y
viz(h)goj
1091.cpMt~
fletë
cpuUov
folium
cp(>ivvtt~ frënxë
1092.ao·c
soj ~)
<pU<JLÇ
natura
<pU<JE
fise
1093.cp(>LOuvv frynj
cpvaw
sufflo
IJOU<pAOV sufllu
1094.voa<Jt'(>~ noshtrë 6)
cpvt6v
plan ta
:n:Acfvt~
pllantë
1095.cpoM,
fole,
<pWAL<l
nidus
xou'Y]µ:n:ov kujbu
tÇ€(>6~·
çerdhe
1096.W

<pWV'll
vox
µ:n:O<lt'ÇE boace
1097.vt(>Ct~
dritë
cpwç
lux
AOVV'VLV~ llunjine
1098.<JL<l(>
zjar
cpwtCa
ignis
cp6xov
fokn
1099.:n:U(>X~- përkëdhel xa·caEuw
blandior vttÇvvEQV- diznjerdn
MU
t'OV
1100.yx~ÇOXEµ gëzohem
xaC(>oµm I retor
X~(> Laeaxovhëriseskn
1101.µ:n:(>fo- breshër
xaMÇL
grand
o
yx(>iwn vegrëndinë
O~(>
1102.X~(>XOY kërkoj
XUAEUW
inquiro
xacptov
kaftn
1103.xalC-rÇ haliç 7)
X<lALXL
ere men-
x~Ctç~
hëliçë
tum
1104.cpQE
fre
XUAL'V<l(>L
frrenum
cp(>ivou frënu
1105.xoBa-rÇ kovaç
XUAXLUÇ
faber
cpdBQov
favrn
1106.:n:(>Cçç
prish
xa1w
destruo
ao:n:d(>yxovaspargn
1107.YJOU'V'VL~-rli<i unjët
xaµYJMç
humilis
a:n:ouaou apnsn
1108.xouµµ:n: humb(as)
xavw
perdo
XE(>OV
qern
1109.xaQdtÇ
haraç
xa(>atÇL
annuum XU(>atÇE haraçe
tributum
1110.6ov(>6y duroj
xaQCÇw
dono
X~(>Çwxov hërzeskn
1111.xaQt'~
kartë
XUQt'L
chartre
XU(>t'E
karte
Iusorire.
,
1112.xovtoy•
hutoj
xaaxw
hisco
xdoxou
kaskn
1113.xa'lj!
haps 8)
xa'lj!L
carcer
xa'lj!E
bapse
1114.BLEÇ
dhjes
xeÇw
cac o
xaxov
kakn
1115.µ:n:ouÇ~ buzë
XELAL
labium
µ:n:ouvtÇ~ buxë
1116.vtCµ~Q dimër
XELµwvaç hiems
LUQ(>~
jarrë
1117.vtoQ~
dorë
XEQL
manus
µ4v~
mënë
1118.vyyLaAL~ ngjalë
XEALO'V
anguilla
OXEME
ohëjle
1119.vtolovv- dollondy-
XEALM'VL
birundo
11.ivvtOV(>~ Ilëndnrë
t'LOUIJIJL84<
she 9)
1120.µ:n:Qfoax~bresbkë
XEAO)'V'Yj
testudo
x4-lt~
kë tha
5)=fis
6)=bim
7)=zall; shor
8)=hapsanë; katoa
9)=dëllëndy1he 197


[;.J,M4,tftlbStili,,bi·i4;.J,M4,tfWulfiif.L.ilflE.11dU:lillilEiUIMtitti'l4t31·1,IJ
1121.:n:chq.
patë
xf\\va
anser
:n:dtq.
patë
1122.E~EYL'l- e vejë 10)
XllQ<X
vi dua
~Evtovq. veduë
1123.VtLE
dre
x{Mç
beri
<XEQL
aeri
1124.3µ:n:6Qq. dhborë
XLOVL
nix
VLUO
niao
1125.EcHJLAE, (j}eshile, i XAWQOÇ
viridis
~LUQvtE
vjarde
TJYXLEAA-
gjelbër
µ:n:q.Q
1126.xLEQµ:n:q.- qerbësirëu) xv6toç
footor
xovodtq.
honoatë
cr(Qq.
1127.vtEQ, {ro der(r), thi
xoi:QOÇ
porcus
:n:OQXOlJ
por ku
1128.tdµµ:n:ALq.tëm blë
XOA~
ira
XLUQE
bjare
1129.'l']tQdcrcrq. i trashë
xovtQOÇ
craasua
YXQOCJOlJ grosu
1130.yxavtst- ngaxhitem
XOQ<XtE'IJ{J) iocor
µEVXAAL- menklines-
tEµH
li)
VECJXOlJ
ku
1131.~aAAE
valle
XOQOÇ
eh o rus
x6Qov
koru
1132.vxyo:n:
ngop 13)
XOQtq.(vw satio
vq.cpq.tfo- nëfëtesku
XOlJ
1133.µ:n:dQ
bar
XOQtUQL
fosnum
LaQ:n:µq.
jarbë
1134.AEL'ljnq.** lipsjë 14)
XQELa
indigentia AEL'\\jlLQE
lipsire
1135.µ:n:OQtS borç
XQEO<;
debitum
µ:n:6Qvtsq. borxhë
1136.xQEcrµoy kreshmoj
XQLW
ungo
ovvyxov
ungu
1137.µot
mot
XQOVOÇ
annus
avov
anu
1138.dQ
ar H)
XQl!CJU<pL
a u rum
XQ1Jcr6sµq. hrisosmë
1139.cpLOlJtLO'IJ-fytyrë lS)
XQWµa
color
µ:n:6E
boe
Qq.
1140.vtiQ-&
<lerth
X'IJVW
fund o
~EQCJOlJ
vers u
1141.M
dhe
xwµa
terra fru
· A6xov
lloku
gifera
1142.xwv(
honi t7)
urceus
xwv(E
honie
1143.cpovt
fut 18)
intrudo
x(yxov
higu
1144.xatovvvt katund 19)
pagua, op- XWUQ(l,
hoarë
pi dum
1145.dQq.
arë
prredium, UYXQ01J
agru
ager
1146.~its
veç
XWQYL<X
scorsim
XWQyLa
horjë
114 7.vvtdvv
ndanj
XWQLXW
separo
µ:n:dQtOlJ mpartu
1148.vtsi
nx~
XWQW
eo, profl- vxd:n:ov
nkapu
ciscor
1149.xacrq.Q
hasër 20)
storea,
Qq.yxosLov rëgoziu
teges
lO)=e ve
ll)=fielbësirë
12)=bënj gaxhi; shaka
13)=nginj
14)=mu-
ngesë
15)=krisaf
16)=bojë; ngjyrë
17)=hon; hinkë
18)=fus; këllae
198 19)=vent
20)=rrogoz


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
1150.yx~QO'O'i-gërshërë
'\\jJ<lALSL
forfex
cpoaQ<pLx~ foarfikë
Q~
1151.'\\jJaAALOVV psallonj SI) '\\jla1i.1i.w
psallo
'\\jlov1i.1i.Lxfo-psulisesku
*'*'
XO'\\J
1152.:n:focrx
peshk
'\\jJUQL
piscis
:n:foxov
pesku
1153.rici{}~r~, i athëtë, tul '\\jlaxv6v
pulpa
µcixQ~
makrë
tO'\\JAA
carnis
,
1154.µ0QQ
morr
'\\jlë'i:Qa
pediculus :71:ëVtO'lJ-
pedukliu
XAALO'\\J
1155.yx~vvui- gënjeshtë-
'\\jJevSoç
menda-
µL vr~ovve mincune
(JQ't~
(rë)
cium
1156.~i
zë !!)
'\\jJY]A<l<pL~W palpo
<lXUt~O'\\J • akacu
1157.mex
pjek
'ljn]vw
coquo
XOXO'\\J
koku
1158.rix61i.~
i hollë
'\\jJLAOÇ
tenuis
crov:n:r~f\\Që supxire
1159.tt~Q(µe
thërime
'\\jJ(xa
mica
criQQµ~ sërmë
1160.r~ µ:n:M- të blerë
'\\jJO'UVL
emtio
xovµ:n:~- kumpërare
Q~
QUQE
1161.vyx6Q8 ngordh
'\\jlocp&
pereo
'\\jlovcrfoxov
psusesku
1162.:n:hecrcrr plesht
'\\jJ'UAAOÇ
pulex
:71:0'UQLt~ë ptirice
1163.crcr:n:(Qr shpirt
'\\j!vx~
ani ma
crovcp1i.erov s uflletn
1164.<ptOXYL~ ftohjë !S)
'\\j!vxQa
frigida
<lQQ~r~(µe arrëcime
*'*'
tempestas
1165.xciQ~
karë
'\\j!WA~
penis
:n:ov1i.~
pullë
1166.µ:n:ovx~ bukë
'\\jlwµ(
panis
:n:ive
pëne
1167.~yyeµ:n:e zgjebe
'\\j!wQa
scabies
QQ~VVLë rrënjje
1168.crov:n:
sup
iliµoç
humerum
VO'Uµë(>O'\\J numeru
1169.craxar
sabat H)
wQa
hora
CJ~are
sëate
1170.:n:QoMy prodhoj H) cocpe1i.&
iuvo, pro- <pëALcrfoxovfelisesku
sum
FUND
2L)=psall
·22)=prek
23)=të ftohtë
24)=orë
25)=bënj dobi] ofelis. 199


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
REVISTË E SHTYPIT 1937-1938
PJESA SHQENCORE
Me 3 tetuer 1937 mbushi 70 vjetat akademiku, bashkëpuntori
e dashamiri i
ynë i madhi, Prof. Antonio Baldacci. Por mjerisht na
n'atë periudhë gatojshim në heshtim numrin tanë kujtimuer të nji-
zetepësëvjetorit, e s mujtem me i kushtue nji perkujtim si ja patem
kushtue tjetrit shtatëdhetëvjeçarit e akademikut tinë D. Ndrë Mjedja.
E pra Baldacci e meritote, mbas pësëdhetë e ma vjeç dashtnije
vepruese qi i pat kushtue kësai Shqipnije e studimevet Albanologjike.
Aq ma teper e meritote më sa shtypi i ynë, i cilli s pranë tue
trumbetue nierëz me vëlerë ma pak se mesatare qi porsa të qe-
sin ndonji pershkrim turistik të Shqipnis të paguem mirë e mirë,
Baldaccin e la e e len në nji harresë të çuditshme.
Kemi menden t' i kushtojmë Albanologut të madh nji studim
të veçanët sa ma parë, por nder kaq, do të kryejmë nji detyrë tue
pohue se ma i randsishmi botim permbi Shqipni qi pau driten në
1937, asht vepra qi desht të botojë Baldacci shl në ketë vjetë
kujtimore 1):
ANTONIO BALDACCI - STUDI SPECIALI ALBANESI: vol. III, serie
scientiflca - Roma, Damasso, 1937.
Asht i treti ble i vargut madhsbtuer të Studimevet të veçanta alba-
nologjike, të cillat, bashkë me "Itinerari Albanesi 1892-1902" e me "L' Al-
bania" perb!jnë nji bibliotekë të madhe e nji xehe të pasun po thne per
çdo degë t' Albanologjfs.
Nji ble i madh VIII - 576 faqesh, në të cillin B. vazhdon tue mbledhë
më nji monograflnat e veta albanologjike të botueme që prei vj. 1893 e deri
në 1935, dikft diku të qortueme, të permirsueme, o të plotsueme.
Per të marrë me mend se shka mund të jetë kjo farë vepre viejn
me rreshtua këtft titujt e monograftnavet të ndryshme të këtf blëni:
I
- Prançesk Nopcsa (1877-1933).
II
- Arpad Degen (1866-1934).
m
- Aleseandro Martelli (1879-1934).
IV
- Ulisse Bosio (1863-1933).
V
- Françeskanët në Shqipnf e Atë Gjergj Fishta.
VI
- Njoftime mbf disa qytete të Shqipnfs verore e qandrore: Ti-
vari, Ulqini, Podgorica, Shkodra, Kruja, Durrsi, Vlona.
Vil
- Shqiptarët e Malitzf.
2ao 1) Premessa - fq, VII,


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
VIII
- Vërejtje shtetistike mbi «vilajetin» e Shkodres e mbi Kanunin
e Malevet shqiptare.
lX
- Nji zblim arkeologjik i Konsulit freng A. Degrand në Shqipni
verjore.
x
- Popullsija e «vilajetit» të Janinës.
XI
- Berati e Tomori.
XII
- Rumunët e Shqipnis.
XIII
- Vargu malsuer prendimuer i Akroqeraunvet.
XIV
- Daorsët e Val Daorso,
xv
Tue u endë rreth vendit ku shkarkoi J ul Qesari n
' Akroqerauni.
XVI
- Mendime mbi shkarkim të M. Antonit në Nymfë e mbi bash-
kimin e ti me Jul Qeza.riu.
XVII
- I tetëti udhëtim i im botanik në Shqipnf.
XVIII
Punimet e dy Misjonevet studimta.re italja.ne 1902 e 1903 në
Maltëzf e në Shqipni verjore.
XIX
Mendime paraprake mbi fytogjeograff të Shqipnis verjore.
xx
- Harta fytogjeografike e Shqipnis së mesme e e Epirit.
XXI
- Burimet e florës shqiptare.
XXII
- Vepra botanike e Prof. Markgraf-it mbi Shqipnin qandrore.
XXIII
- Blerimi vjeshtuer i Volovicës në Shqipnf malazeze në lidhje
me influencë të «borës>.
XXIV
- Shënime mbi floren dimnore t'Ulqinit në Shqipni malazeze.
XXV
- Udhtim botanik n'ishull të Sazanit.
XXVI
- Kujtime të njij udhtimi botanik mes Prevezës e Janinës.
XXVII - Konsuli napoleonik Pouqueville e qindvjetorja. e florës shqip.
XXVIII - Ohara e Jul Qezarit.
XXIX
- Rreth bushit t'Orikut.
XXX
- Shënim historik rreth terebintit t'Orikut.
XXXI
- Rreth «Iris illyrikë» të Grekvet, ose «Iris Illyrica» të Ro-
ma.kvet.
XXXII - Vërejtje mbi Wulfenia Baldaccii në lidhje me fisin «Wulfenia.».
XXXIII - Ariu i murrmë në Shqipni.
Dy këso studimesh publiku shqiptar i njef ta.nsisht, pse aj mbi Baron
Nopçen u perkëthye e botue parvjet në Revisten tanë 2), e aj mbi Françes-
kanët në "Hyllin e Dritës" 3);
edhe ndonji tjeter kemi mënden t' i lypim
leje Auktorit per ta. perkëthye.
Per do tjera u kemi folë Iexuesavet tinë herë mbas here kur na i der-
gote Auktori n
' origjinal 4).
2) "Leka", 1936, fq. 364, 457, 546.
3) "H. i D." vj. VII, nr. X.
4) n. XXXII në vj. 1935 fq. 434; nr. XXI, XXII, XXVII, XXJX-XXXI, XXXIII
n. vj. 1936
'Iq, 186.
201


[;.J,M4,tftl5Stili,,bi·i4;.J,M4,ttMulfiif.L.ilflE11dU:lfililE_iUIMtitti'l4t31·1,IJ
Çuditet nieri si mundet ky botanik me hi kaq me mjeshtri edhe n' atë
lulishte të palivrueme e plot bimë të panjoftuna qi asht mjerisht deri sot
historija. e Sbqipnfs, e att me zblue do lule gadi të reja e me i koleksjo-
nne me syntbesë të mirë e me çilë shtigje të ndrejta per kerkuesat e per-
tardhshem.
Per disa 9dsbtje i ka vjeftë Baldacci-t aj njoftim i imët i tokës shqip-
tare qi aj ka shetitë sa herë anë e mb' anë; per disa tjera i vijti në nji
mënyrë shum elegante specja.liteti i ti botanik.
Natyrisht nuk mund të thomi se në lamë të historis miku i ynë asht
i psgabueehem: as nji specjalist att s pshton pa harresa e pa gabime, pse,
nuk po tbam nji synthesë, por as nji mbledhje materjali do si do nuk a
bil. ende per ketë të shkreten histori të Sbqipnfs.
Nder biografina dan në sbej shkencetari i vertetë qi di me njoftë
vëleren e meritimin e kolegvet, por ndonji herë ndoshta. miradija e bil.n
teper indulgjent shpirtin e ti fisnik.
Por doemos do t'i njofim dy meritime e meritime të mëdha.ja: se ka
diejtë me qitë në dritë të madhe nja disa elemente shum të randsfshem të
kësai historije, sikur influksi romak e pasunija e moçme e eksportimevet bi-
more iliriko-sbqiptare; e se difton gjithkund nji dashtni të vertetë e të ndri-
tun per dhen e fisin e Shqiptarvet, dashtnf të cillen asnji konsideratë po-
litike s mundet me e pakue.
Natyrisht kompetenca e Baldacci-t sbkelxen att ku flet per specjalite-
tin e vet, me gjith qi në ketë ble, qi asht per publikun e madh, aj s desht
me mbledhë botimet e veta fjesht shkencore.
Mund të thomi se vargu i giatë i këtyne studimeve gjeografiko-bota-
nike e historiko-botanike, na japin uji ide të kjartë të perfundimevet të
kerkimevet floristike shqiptare të deri soçme, e se perMjnë nji histori të
kësai botanike e cilla, mbas sa e sa udhtimeve vigane, asht po thne ende
në fillim, por permbledh nji materjal të pa masë
.
.Asht mfrë qi publiku i ynë të dijë se mbas ,a vshtirime,h financjare tii
shpis Botuese "Are" tek e mbrainja u lejuene per shitje edhe dy blëjt e parë
tii këtyne Studimeve të Veçanta Shqiptare ~),
Nder këto dit prei Baldacci-t (i cilli vazhdon tue pasunue pa. da bi-
bliotheken tanë akademike) kemi marrë edhe:
IL VIAGGIO BOTANICO DEL PANCICH NEL MONTENEGRO
(1873)
- Memoria del Prof. A. B. letta alla R. Accademia delle Scienze dell' Ist. di
Bologna nella Sess. del 30 Maggio 1920 - Bologna, Ind. Graf. Ital., 1920.
qi intereson edhe Albanologjin, tue kenë se nja disa. aso krahinash
janë kufitare me të Shqipnis o bujnë pjesë të Shqipnfs së moçme e, perkah
flora, perbajnë uji vëllaznf me Makinat Shqiptare.
5) Gjithsej tre bMjt (nja 1500 faqe të mëdhaja) kushtojnë 130 lit. posë postës.
Mnnd të blehen edhe kopjet e mbrame të "Itinerari Albanesi'' (Lit. 130) e
të "L' Albania" (Lit. 30) të gjitha tn Auktori (Via del Mondo 158, Bologna).
202


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version

Disa. estrakte të veta na dergoi edhe nji tjeter mik i yni, akademiku
Matteo Bartoli, i cilli teshmë mund të njehet nder albanolog] ma me randsi
në lamë të linguistikës:
MATTEO BARTOLI - ACCORDI ANTICHI FRA L' ALBANESE E LE
LINGUE SORELLE - [Studi Albanesi, v. II] - Roma, Istituto p. l' Eur.
Orient., 1932.
MATTEO BARTOLI [Reqensjon i:] Gunnar Gunnarsson: Das slavische Wort
fur Kirche, Uppsala 1937 nella collana Upssala Universitets Arsskrift, vol. VII
- [Archivio Glottologico Ital, v. XXIX, fasc. II] - Torino, Loescher, 1937.
MATTEO BARTOLI - L'ITALIANIT.A DEL DALMATICO, DEL SARDO
E DEL LADINO - [Atti del IV Congresso Naz. di Studi Romani] - Roma,
Istituto di Studi Romani, 1938.
Lexuesas tanë e njofin neolinguistiken mbas systhemit të perfaqsuesit
të sai ma të madhit M. Bartoli 6).
Në të parin studim qi këtu kujtojmë, me methodin e vet të sypri-
navet gtuhsore, B. s;9-non me i caktua edhe shqipes, e veçauerisht fondit
latin të sai, atë vend qi i perkat perkah vjetersija, d. m. th. nji epokë mjeft
të lashtë, porsi krahinë e skajshme edhe mjeft e veçueme.
Por edhe dy tjerat botime, sidomos e dyta, per albanalogun janë su-
gjestive sa s ka, edhepsë per shqipen nuk flasin, sepse, po thue, per çdo
argumentim i vjen perdoresh me ja pershtatë analogjisht edhe shqipes, e
kështu me thellua jo vetun «moshen» e latinishtes qi ka shqipja në vedi,
por edhe fyzjonomin e veçantë latitudinare.
Kundershtarë jo të paktë kapasë «neolinguistika
~ e Bartolit, por neve
na merr mendja se këta janë pengua per së tepri mbas kritikës së njenit
a tjetrit imtim. Kur methodi Bartoljan të jetë zbatue jo vetem mbi ata pak
shembuj karakteristikë qi ka zakon Bartoli me paraqitë per kjarsi të the-
sevet të veta, por permbi nji materjal të pasun, përpara kompleksit kriti-
kat do të shuhen.
Këte mund ta shpresojë i Yni me të drejtë me anë t' Atlantit giuhsuer
italjan qi po punon, e me anë t' Atlantit giuhsuer shqiptar qi tesh sa vjet
ka projektue - gja të cillen Shqipnija shum do të ja diejte per nderë
.

Do të flasim këtu per dy monograffna qi - me tMnë të verteten -
nuk e kanë shi vendin në ketë rubrikë, per shkajk të methodit të vet teper
pak shqencuer
, por qi e kanë ndonji meritim porsi mbledhje materjali.
6) Namik Reesuli • Parime dhe metode të neo-lingnistikës - "Leka" 1933, fq.
54, 89, 152.
203


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a Jied b re istered version
E para asht:
LEONIDHA NDRENIKA - I PELASGI E LA LORO LINGUA (cenni sto-
rici e :filologici)
- Scutari
, "Immacolata", 1936.
Edhe Nd. shkon mbas andrrimevet të shekullit të kalnem, kur po thue
çdo k6m mesdhetar kerkote me i dhinë vedit si nji titull flsnikije, e nj i
të drejtë pavaraije të psbtetun n' argument t' autoktonfs, me anë të burimit
të vet pelasgjik.
Sot gjith ato tregime të mëdha qi endeshin rreth pelazgjvet janë lanë
pergjithmonë në rend të legjendavet letrare.
Asht per t' u vajtue qi nji puntuer aq i kujdesshem e plot dashtni
veprimtare per atdhe si Z. Ndrenika, mos të këtë gjetë vepra mit moderne
konsultimi per studim të vet. Por mjerisht studjuesat nder ne as kanë
mjete me se të pasunojnë bibliotheken e vet as mund të gjejnë bibljotheka
publike ndopak të vjefshme 7).
Njinji do të thomi per tjetren monografi "pelaegjike":
PERIKLI
IKONOMI - HISTORIJA E TOMORIT - Dodona Pelazgjike dhe
Tomor' i Zotit të Pelasgjëvet - Vlorë, "Atdheu", 1936.
Materjal të madh ka mbledhë edhe ky, sidomos folkloristik e topono-
mastik, qi mundet gjithmonë me kenë i vjefshem per zgidhjen e çfishtjes
së vendimit të Dodonës, o së paku të përhapjes së kultit dodonik.
Por kishte ba mirë mos m'u ngutë per me xjerrë përfundime, e mos
m'u rrejtë mbas legjendës pelasgjike.
Sidomos do t' u vëhet porosi shkrimtarvet tanë mos të rrehen nder
ethymologjina mbas giasimit të fjalvet: ethymologjija ka ligjët e veta, vertë
nja disa ende të pasigurta, por disa fare të padyshimta, e këto !! perkojnë
aspak me ato të Kamardhës e të tjervet shkrimtarë italoshqiptarë të she-
kullit të kaluem, nierëz sympathikë sa të duesh, por o të pagatuem, ose
teper të vjetruem në punë të linguistikës
.

Tue kalue në lamë të historfs romako-shqiptare na kande këtft me i
paraqitë publikut tinë uji botim shkolluer qi per ne mund të jetë i vjef-
shem. Profesorët tanë të gjimnazevet ndoshta kanë I\\1' u gëzue per ketë
lajm. Botimi asht:
[Scrittori latini commentati per le seuole, 158] - TITO
LIVIO
- IL LIBRO
XLIV DELLE STORIE - introduzione e commento di G. CORTINI - Torino,
S. E. I., 1937.
Gëzohemi per lajmin qi u dha tash vonë se aj shkastar i madh
kulturës shqiptare e i kulturës nder Shqiptarë, Lumo Skendo,
i ka vil themelet nji Institutit Shqiptar tue i kushtue bibliotheken
e vet albanologjike. Do të flasim sa ma parë per ketë projekt si
e meriton.
204


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b registered version
Asht libri në të cillin gjejmë lidhjen e Perseut me Gjencin e rrximin
e të dyvet prei dore së Luq Emil Palit e të L. Aniqit.
Vërejtjet historike, gjeografi.ke e psyhologjike ja.në mjeft të shumta e
të fjeshta. si duhet per qellim shkolluer, sidomos nder shkolla tona kil. në -
xansat nuk janë në gjendje të kuptojnë studime ndopak të thella italisht.
AtJkëtil., natyrisht mund të vërejmë ndonji caktim gjeografik qi neve
na. duket i gabueshëm, sikurse aj i malevet Scodrus e Scordsa (fq. 95, k.
XXXI, n. 3 e 5); por kundrejt gabimevet të pakta e të kuptueshme në nji
lamë kaq të palivrueme sikurse asht deri sot gjeografi.ja historike shqiptare,
gëzohemi tue gjetë do shenime mjeft të përpikta; p. sh. Cortini nuk bje
n' atë gabim të shumicës qi marrin Bassania per Elbasanin e soçem, por
- mbas De Sanctis - e quen Pezana.; vertë orthografija. nuk asht e perpiktë,
por nuk a çudë kurse sa e sa shqiptarë e shkruejnë Pdhana o ma zf Pllana,
e jo, si e lypin sa e sa arësyena., Bëdhana B).
Mbas njij studimi s'imët qi D. Ndrë Mjedja. kishte menden me botue
me kohë në Revisten tanë, vërejmë edhe se "Garavandis" e Li
vit mund
ta. individuojmë në Kurbinin e soçem, neper nji trajtë shum të perdorun
nder Ilirë [Karava.ntinon], sikurse kemi, të disbmueme prei numizmatike,
tra.jten Scodrinon per Shkoder etj .

Në lamë të biografie italo-shqipta.re do të bijë:
P. PIETRO TACCHI VENTURI s. J. - IL CARATTERE DEI GIAPPO-
NESI secondo i Missiona.ri
del secolo XVI - III ed. [e bame prei Amba-
shatës Japoneze në Romë] - Roma., Se. Salesiana. del libro, 1937,
pse nji nder këta. misjonarë asht .A . .Aleksander Valignani jezuit.
Familja. e Va.lignanvet të Chietit ishte e lidhun me anë martesash me
Kastriotajt, pse Porfi.da.
Komnina Golemi, e bija e Muzakut t' An.gjelinës
së motres së Skanderbegut, u martue kah fundi ish. XV me nji Jul Vali-
gnani 9). Nip o sternip i sai me gjith giasë asht ky A. Aleksander, i lëm
në Chieti • si cakton A. Tacchi Venturi - me 20 dhetuer 1538, i cilli mbas
njij jete universitare mjeft romantike, i diplomuem pë drejtsi, u ba jezuit
e ma vonë ma i madhi organizues i misjonevet të Lindjes së Largtë qi
kanë pa.së ato kohna.

Nuk hin drejt per drejt në histori të Shqipnis por shum na intereson:
FLORIO BANFI (pseud. i Dr. Ladisla Holik-Barabas) - NEL CCL0 AN-
NIVERSARIO DELLA LIBERAZIONE DI BUDA DAI TURCHI - ["L' Eu-
8) Shif mbi ketë çAehtje studimin e D. Nd. Mjedee në "Leka" VI-1935. Re-
qensimin e këti libri të Livit e kishte marrë mbi vedi i Ndjeri, por deka e
vajtueme s e la, me na mbajtë fja.len.
9) sh. S. Gopçeviq - Geschichte v. Montenegro u, Alba.nien - Gotha, Per thes,
1914 : Beilage 111, Stammbaum der Kastriota,
206


[;.J,M4,tftl5Stili,,bi·i4;.J,M4,tfWOlfiiEL.ilWfallifilE_iUIMtitti'l4t31·1,IJ
ropa Orientale" an. XVI, fasc. VII-X, luglio-ottobre 1936] - Roma, Ist. p.
l' Eur. Orient., 1936.
Dr. Holik-Barabas asht pernjiheri nji rrmues i
thellë bibliotekash e
arkivash e nji publiqist me vëlerë të jasbtzakonshme.
Me ketë botim, të bam per publikun e madh, por të dokumentnem
ma së miri, aj na difton ç vend xën Atdheu i ti, Hungarija, n' atë luftë
shekullore mes qytetnimit të kështënë-europjan e sulmit tyrk, qi pat Bal-
kanin porsi fushë kryesore.
Hungarija, ma i mbrami k6m i zaptuem, mbas sa luftash së giata e
së mudershme, prei Tyrqsh, vetem nji shekull e gjysë (1541-1686) mbet
nen sundim të tyne pa u asimilue aspak, e mandej kje ma i pari k6m bal-
kanas i cilli ja nisi ati kundrasulmimit qi u krye me lirim të Shqipnis 10).
Shoqe krah per krah me Shqipnfn e Skanderbegut, e ndimneme ma
së forti kundra Tyrqsh në fillim të sh. XVII prei taktikës së shkelqyesbme
të Shqiptarit Gjergj Basta, Hungarija pat rasë tash 25 vjet me 11 pertrf
miqsfn e vjeter me Shqipni kur Kongresi i Delcgetonvet uë Budapest ve-
ndoi qindrimin e Austro-Hungaris në çashtjen shqiptare u) .

Tue u këthye në Shqipni gadi n' atë se atë periudhë kohe, gjejmë trim-
nfn e Kelmendasve të sh. XVII në:
ANDRIJE LUBURICH - VOJVODA JOVAN MRSCIIICII KLIMENTA
KARADJORDJEV DJED I PLA VZKI TURCI (oko 1698) - Beograd, Pe-
trovicha, 1937
.
.Asht nji kungë popullore 186 vjerrsbash në të cilen këndohen trimnit
e vojvodës Gjin Marash Kelmendit, ~yshit të Karadjordjevichvet, të cilit
i ra në hise m'e pre Mujo Çakoviqin, anmikun ma të madhiu e kështëni-
mit të rretheve të Plavës.
Auktori merr rasen e këtij botimi per të diftue me gojëdhana e citata
shkrimtarësh sllav se familja e dinastfs serbe, Karadjordjevitch-t, janë të da-
iun nga Kelmendi ku edhe sot vendasit i diftojnë trojet e banesave të tyne.
Ky botim na çilë nji shteg të mirë per t'a studjue ketë pjesë fisnike
të malevet mbiahkodrake - kater bajrakët e Kelmendit - per banorët trima
e luftarë të të cilavet kanë pasë shkrue disa të huej qysh para 300 vjetvet.
Disa shkrime të nxjerruna nga Etent Jezuit prei arkivavet të shtetevet
të hneja i kemi në Drejtim tonin. Kangët e gojdhunat, lusim ata qi janë
në gjendje me i dijtë ma mirë se na, të kenë mirsin me na i dergue, kë-
shtfiqi giatë kësajë vjete të Mbet nji studim sa ma i plotsnem e të dalin
në shesh burrnija e Jlsnikija e Kelmendasvet të cillët nuk ju shtruen kurr
10) Mbas provëvet qi bjo Dr. H. -B., vetë hangarët muerne pjes1111 mil. të gjallen
në luftë antityrke 1684-86; rnjeft me permeodë se këta perbajahin 40°j0
t' ushtria imperiale, e dMnë 2 milftj florinta, knndrejt 3 milftjvet të dhanun
prei krahinavet trasbigimtare austrijake.
206 11) sh. "Leka", nam. knjt. i 25 vjetoi it., p IT, fq. 566.


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b registered version
egiedhes eë Turkut e dhëne kontributin e vet per Lirin shqiptare qi sot
na gëzojmë.
Prep Z. Lnburiqi na jep nji tjeter botim qi intereson shum edhe hia-
torin moderne të Shqipnfs:
ANDRIJA
LUBURICH - KAPITULACIJA CRNE GORE - DOKUMENTI
- I - Beograd, 1938.
:r-'ji kolekcjon 166 dokumentash diplomatikë (1915 - kallënduer 1917)
mbi Maltëzf, të perkthyem e të botuem (atJ këttl të shkurtuem) per popull.
Kemi me folë në rasë tjeter ma gjfmas mbf ketë botim t' interesantshem .

Nji nieri qi meriton m' u vtl ne vend të mirë në radhë të « miq
vet
të Shqipnfs
» kujtohet në:
ATË FRANO GENOVIZZI S. J. - 1864-1937 - [Lajmtari i Z. së K. -
qersh, 1937] - Shkoder, "Zoja e Paperlyeme'", 1937.
Asht nekrologjija e 'nj
ij meshtari jezuit italjan qi i pat kushtue sherbimit
të Shqipnfs gjith jeten e vet i2). Biografija n' atë thatësi të vet kronologjike,
difton në mënyrë qi të bën pershtypje të thellë, veprimin vigan të këtf
nieri qi si perfaqsues i dashtnfs së Krishtit, ka shetitë mbarë Shqipnin sa
pak kush e ndoshta kurrkush; interesante kaptinat qi pershkruejnë meri-
timet e tija në lamë të Veprimit Katholik-shoqnuer e të Shtypit shqiptar,
sidomos si drejtuer i Elçfs-Lajmtarit .

Së fundi do të çekim këtu koleksjonin e njij reviste historike ktl al-
banologu gjen mjeft shka me mbledhë:
ARCHIVUM HISTORICUM SOCIETATIS JESU - Periodicum Semesbre
ab Instituto Historico S. J. in Urbe editum (1932-1937) - Romae, Borgo
S. Spirito 5.
Xjerrim këtu do shënime:
Nji art. mbi A. Valignanin: C. Snider - I1 P. Val. S. J, në ["Pen-
siero Missionario" 7 (1935), 82-86] sh. AHSI vj. VI, fq. 366.
Mbi histori kishtare të Shqipnis verjore, reqensjoni i art.: M. Vanino
S. J. - Predlozi B. Kasica D. J. Svetoj Stolici za spas i procvat katoli-
canstva u Turkoj 1613-1614, në ["Croatia Sacra" 4 (1934), 217-254], qi
flet mbi "paraqitje të bame prei Atë B. Kashiqit jezuit Selis Shëjte vj.
1613-1614, per ndimë të fes katholike në Perandori Otomane. Auktori boton
mbas origjinalit qi ruhet nder arkiva të Jezuitvet, tetë lutje, italisht, të
12) Kr.: "Leka!', IV -1938: Zi nii familje tii Lekë«, kft çeket sidomos veprimi i ti
kultura!.
207


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
dergueme Papës (posë njënes Kardinajvet të Propagandës), permbf gjendjen
e mjerueme të katholikvet në Perandori Turke e mbi mjetet per ta per-
mirsue" AHSI, vj. V, fasc. II. 346.
Prei art. të vetë A. Vanino-s "Le P. B. Kachitch S. J., ëcrivain
croate (1575-1650)" (AHSI, vj. VI, fasc, II, fq. 216
... ) risulton se Atë Ka-
shiqi hani çmos qi të temelohej nji seminar në Raguzhë per sherbim të të
gjitha popullsinavet t' afërme nen sundim të Turkut.
Nji skedë per Filip Fishten: nji ish-jezuit, Lovo Csapody von Szala,
hungar, kje ipeshkev titullar i Shkupit; diq me 6-VI-1801. (AHSI, vj. VI,
fasc, n, fq. 206).
Por ehka ma fort na intereson asht nji tok njoftime mbf vepren te-
melore të historfs kishtare edhe qivile të Shqipnfs, Illyricum Sacrum, e mbi
tre jezuitt, Riceputi, Farlati e Ooleu me priftin Bica qi punuene në te. Së
pari kemi nji bibliografi të vogel mbi ketë themë:
M. Vanino S. J. Illyricum Sacrum i Filip Riceputi - [Croatia Sacra
1 (1931), 259-292), bibl. në AHSI, vj. II, fasc, I, fq. 174.
id. - Illyricum Sacrum i zacetnik mu F. Riceputi. Izvori - [Vrela i
Prinosi, Serajevo, 1 (1932) 10-79), bibl. në AHSI vj. III, faso. II, fq. 369.
E. Patriarca - Quattro lettere inedite del P. Daniele Farlati... • S.
Daniele d. Friuli, Tabacco, 1934, bibl. në AHSI, vj. V, fasc. II, fq. 342.
Vjen mandej të tanë nji artikull mbi ketë çashtje kaq t' interesant-
shme per ne:
M. Vanino S. J. - Philipp Riceputi S. J. Begriiuder des "Illyricum Sa-
crum" - AHSI vj. I, fsh. II, fq, 204. Per këte e per do tjera studime mbi
Riceputin do të flasim ma giatë nji herë tjeter .

Nji tjeter koleksjon teper i interesantshem qi na u dhurua prei Insti-
tutit Orjental të Napullit Asht ANUARI i ati Instituti prei vj. 1917 e tek-
tej. Shënoimë:
G. Sehire - Dalia Iingus albanese e dell
a sua letteratura, ancbe in
rapporto alle colonie albanesi d' Italia. Discorso del Prof. Cav. G. S. tito-
lare di lingua albanese. (Annuario", 1917-1918, fq, 43-84). Nji monografi
e vertetë, interesante në çdo pikpamje, sidomos historike, perkah dokumen-
tat e faktet qi bje e perkab gjikimet origjinale e plot vertetef.
Prei pjesës qi, po n
' atë ble, i kushtohet qindvjetorit të Mate Ripës,
temelues i Kolegjës së Familjes Shejte të Napullit (qi u shndrrue mandej
n' Institutin Orjental të soçem), xjerrim 13) se n' atë Institut fetar ishin she-
njue do vende edhe per Bulgarë, Serbë, Vlahë, Shqiptarë, Grekë, Epirotë.
Prei katalogut të nëxansëvet nështetas turq qi botohet po at;t, na dalin
këta emna u) :
18) fq. 89
14) datat diftojnë: a) të lemit, b) ardhja n' ln1titut, o) tli •eshttnit e petkat
kishtar, d) besatimi me kushte, e) shogurimi meshtarak, f) të këthyemit
208
n' atdhl:, g) deka.


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
(2) PjeterSumma,ngaShkodra, a)6/III,1734, b)18/IV/1750, c)17/V/1750,
d) 6/1/1752, e) 8/III/1761, f) III/1761, g) 12/IX/1772.
(8) Ndoc Muzhani, nga Shkodra, a) 1740, b) 7 /VII/1759, c) 15/VIII/1759
d) -, e) -, f) -, g) 31/V/1764 n
' Institut.
'
(10) Pjeter Mikeli, nga Shkodra, a) 17
43, b) 19/I/1760, c) 25/III/1760,
d) 8/XII/1764, e) 1769, f) XH/1769, g) 18/X/1783.
(11) Tomë Ma.rja.nji, nga Shkodra, a) -, b) 15/V/1760, c) 5/IV/1761,
d) 21/VI/1763, e) ishte kenë meshtar qyshë përpara se të vijte,
f) XII/1763, g) -. Shënim: me 27/I/1774 u ba .Argjipeshkev i Durrsit,
(12) Ndoc Batuçi nga Shkodra, a) 3/III/17 45, b) 15/VI/1760, c) 8/XII/1760,
d) 8/XII/1764, e) 1770, f) 15/IV/1770, g) 13/VI/1777.
(17) Ma.rk Xrejezezi, nga Shkodra, a) 22/IX/1747, b) 22/III/1765, c)
8/IV/1765, d) 18/XII/1768, e) 1775, f) 4/V/1775, g) -. Shënim:
me 11/IV/1791 u ha ipeshkev i Shkodres,
(19) Frano Borci, nga Shkodra, a) 17
/X/1753, b) 31/VII/1765, c) 18/
VIII/1765, d) 6/I/1772, e) -, f) 27/Xl/1773, g) -. Shënim:
me
23/IV
/1787 u shugurue ipeshkev i Shkodree, e me 11/IV
/1791 u bartë
seli .Argjipeshkvnore të Djoklës (=Tivarit).
(20) La.zer Vladanji nga Shkodra, a) 3/1/1750, b) 7 /IX/1768, c) 25/IX/
1768, d) -, e) -, f) -, g) -. i5)
(21) Ndoc Kambsi, nga Shkodra, a) 14/IV
/1752, b) 30/VIII/1760, c)
23/IX/1770, d) -, e) -, f) -, g) -
(23) Pjeter Gjinaj nga Shkodra, a) -, b) 1773, c) 1773, d) 6/IV/1776,
e) -,
f. -, g) -. i.a)
(24) Gjon Shali (Scialli) nga Shkupi, a) II/1759, b) 21/VII/1773, c)
1/VIII/1773, d) 6/1/1778, e) 7/III/1784, f) 25/IV/1785, g) -.
( 27) Pjeter Grasmhi nga Shkodra, a) -, b) 1778, c) 1778, d) 6/I/1778,
e) -, f) -, g) -.
(31) Gjon Batuçi nga Shkodra, a) 17/II/1765, b) 24/IX/1780, e) 24/XII/
1780, d) 8/I/1787, e) -, f) -, g) 14/II/1787 n' Institut.
(32) Martin Settana nga Durrsi, a) 9/I/1767, b) 3/VII/1784, c) 15/VIII/
1784, d) 25/V/1788, e) -, f) 24/1/1790, g) -.
(34) Pjeter Sha.li (Scialli) nga Shkupi, a) 16/XII/1778, b) 13/III/1794, c)
1/V/1794, d) 8/XII/1794, e) n'atdbe të vet 1805, f) 10/IV/1804, g)-. i7)
(35) Jdk Mazrreku nga Shkupi, a) 19/VIII/1779, b) 13/III/17941 c) 1/V/
1794, d) 8/XII/1798, e) akolyth, ~ 15/VI/1802, g)
(38) Pdl Serreqi nga Shkodra, a) 13/II/1785, b) 1/II/1806, c) 16/II/1806,
d) -, e) akolyth, f) 7 /XII/1807, g) -.
(42) Ndoc Sallaka o Qalaka (Salacha), a) -, b) 14/V/1821, c) 31/V/1821,
d) -, e) -, f) 26/Xl/1821, g) -.
15) Lazer Vladanji Bjanki u bli. ipeskkev i Sapii, në 1827,
16) Pjeter Gjinaj kje mil vonë ipeshkev i Pultit.
17) Pjeter Shali u M argjipeskkev i Shkupit me 30jVIIl1833.
209


[;.J,M4,tftl5Stili,,bi·i4;.J,M4,ttMOl:iiEilll_flE.1idU:lillllGiUIMtitti'l4t31·1,IJ
Si shifet jo vetun janë shënime të vjefshme per histori të djeqezevet
katholike të Shqipnfs, por asht nji kaptinë interesante qi i shtohet historis
së pedagogjie shqiptare: gjith nji rrymë djelmnije, familjesh nder ma fis-
nike sidomos të Shkodres, qi marrin rrugen e dheut të huej per të studjue
në nji institut të naltë, per të kenë mbasandej ma të vjefshem per atdhe
të vet në sherbim kishtar; e këta në nji kohë qi dsht zakon me e njehë
porsi mesjeta e Shqipnfs !
Në nr. II (1919-1920) prei fq. 55 deri 101, kemi perkëthimin literal
të kangvet VI-VIII të poemës "Te dheu i huaj" të Sqirojt, të punuem prei
vetë auktorit.

Do të reqensohen nder numra t' ardhshem:
a) libra. të Shqipnis:
CH. A. DAKO - ZOGU THE FIRST - Tiranë, Lauraei, 1937
P. GJ. FISHTA. O. F. M. - LAHUTA E MALCfS - Shkoder, Françeskane, 1937
A. GASHI - SHQIPNIJA - [tekst gjeografije) për shkollat e mesme - bot. II
- Tiranë, Luarasi , 1937
M. GRAMENO - UNAZ' E TRASHËGIMIT dhe NOVELA e VJERRSHA të
tjera - Korçë, Gazeta e Korçës, 1937
HOMERI (F. ALKAJ) - LIBRI XXII I ILIADËS - me nji parathil.nje ..• •
Shkoder, Françeskane, 1938
M. KuTELI - POETI LASGUSH PORADECI - vëshgim kritik - Bukuresht,
"Albania", 1937
G. MEAzzA e V. BAGGIOLI (A. MAZRREKU) - LOJA E FOOTBALLIT - Ti-
ranë, Ministrija e Arsimit, 1937
Botimi i MINISTRis s' ARSIMIT - LIBËR KËNDIN! - Klasa e tretë - Tiranë,
Luarasi, 1937
Botimi i MINISTRfs s' ARSIMIT - LIBËR KËNDIMI - Klasa e katërt - Ti-
ranë, Luaraai, 1937
Prns PAPA XI - ENÇIKLIKA MB1 KOMUNIZMIN - 19 mare 1937 - Shko-
der, "Zoja e Paperlyeme", 1937
DR. V. SAMIM - RRITJA E SHPENDËVE dhe PROJ?HIMI I VEZËVE •
Tiranë, "Gutenberg", 1938
L. SHALA. - SKI - Tiranë, Laurasi, 1988
H. SHAROFI - EDUKATA FETARE E MORALE [MYSLIMANE] - Pjesa e parë
- Tiranë, Luarasi, 1938
J. VERNE (VALPO) - MISHEL STRONGOF - Korçë, Peppo & Marko, [1937]
Dr. Agr. D. ZAVALANI - DIE LANDWIRTSCHAFTLICHEN
VERHALTNIS-
SE ALBANIENS - Berlin, Parey, 1938
A. DAuDET (T. ZAVALANr) - TARTARIN I TARASKONIT - roman - Tiranë 1
Luarasi, 1938
%10


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
b) revista. :
EKONOMIA KOMBETARE - organ i përmujshëm i Minist;is s' Ekonomia
- Tiranë
KOMBI - Revistë e përmuajshme kulturale - Dr. Ali Kuçi - Vlonë (Atdheu)
KUMBONA E SË DIELLES - E perkohëshme fetare-kulturore, organ i
Famullinave katholike të Sbqipnfs - Shkoder ("Zoja e Psperlyeme")
SHKOLLA KOMBTARE - Revistë Pedagogjike, organ i Minietrf11
11' Arsimit
- Botohet nji herë në muej - Tiranë (Luarasi).
e) botime të hueja.:
ATAQUES AEREOS A POBLACIONES CIVILES [në Spajë] - Salamanca,
Imprenta Nacional, [1937]
DR, V. CA.RRO - LA VERDAD SOBRE LA GUERRA ESPANOLA - Za-
mora, Comercial, 1937
P. CORSI - LA TUTELA DELLA MATERNITA li: DELL' INFANZIA IN ITA-
LIA - Roma, Novissima, 1937
DE IRUN A BILBAO - [Estampas de la gnerra, t. I] - Bilbao, Editora Na-
cional [1937]
F. GAzzETTI - ASSISTANCE ET PREVOYANCE EN ITALIE - 2• ëd, •
Roma, Novissima, 1937
A. V. KRAL - DAS LAND KAMA.L ATATtrRKS - Wien-Leipzig, Bran-
miiller, 1937
L' AGRO PONTINO AL 29 OTTOBRE ANNO xvr E, P. - Roma, Tip. d, Cam,
d. Dep. 1938
LA NDEVA ESPANA AGRARIA - Bilbao, Ed. Nacional, 1937
JEHI I BOTIMEVET TË LEKËS
Zoti Drejtor i Beoietee "Leka"
Në të shkelqyeren Revisten Tuaje (numeri i 25vjetorit, faqe 406)
kendova nje telegramme derguar nga Gjirokastra nga ana e Komitetit
"Skanderbeg" (në 23-61912).
U çudita kur e kendova. Domosdo e kini mar nga "TribuM" e
Romes, ku u botua.
U përgëzoj thellesisht për plotesimin e dokumentasionit Juajë.
211


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a Jied b re istered version
Për kete ~elegramme mar leje të Ju shkruaj ca radhe edhe Ju lu-
tem ti kini miresine t' i kendoni.
Ne" 1912 i madhi gazetar Englez J. Bourchier, korrespondenti i
"Times" në Balkan, i cili ka qene agjenti kryesor i Lidhjes Balkanike,
çfaqi mendimin qe do qe në interes të Shqipe.tareve të bashkoheshin edhe
ata me të tjeret Balkanike, duke dhëne nje sasi njeres të armatosurë.

Për kete qellim bëra nje udhetim në Shqiperf të juges. Duke shkuar
nga Korfuzi, takova atje Ismaël Kemal edhe Luigji Gurakuqin. Ismaël
Kemali me· tha: ((. Në Shqiperi, qe ve'të, thuaju kom
patrioteve t' one të
pushojnë livisjen edhe të jenë të qjete. Se ato qe kerkojme nga Turqia
i muarme. Unë vete në Stainbol të behem ministr, mbase edhe krye-
ministr ».
U çudita kur degjova keto fjale. Unë, qe dije qe bashkepunimi bal-
kan,ik qe shumë i perparuar, nuk mundij të çpiegoj nga mirte Ismaël
Kemali koqe sigurim edhe kaq vetëbesim.

Duke vijuar udhetimin vajta në Jannine, nii Gjirokastre, në Del-
vine, në Sarante. Po nuk gjeta gjakundi nje organizim politik, nje qe-
ndre, nje vatre te· njej veprimi kombëtar,

Duke u-kthyer në Korfus, botova telegrammin, qe Zoterill juaje e
muarte në radhe të dokumentave.
Po nuk qe ënde e thare mellani typografike e botimit, kur si bre-
sher erdhi protestimi nga Rumania. Atje u be nje mbjedhje e Shqipëta-
reve, të cilet thoshinë, qe ay qe botoj kete telegramme, eshte tradhëtor.

Çvillimi edhe vendimi i ketij meeting eeht« botuar në gazeten <<At-
dheu~, qe çpallësh ate'here në Kostance të Rttmanise prej avokatit Z.
Jean Lehova.
Pas ca kohe erdhi në Korf us nga Roma, Z. Rizof, vllaj i am-
bassadorit Bulgarisë në Romë. Kyj mbjodhi ca nga Shqipëtaret e Kor-
fuzit edhe tha qe qeveria Bulgare edhe Mbreti, vet, jane filoshqipetarë
edhe deshirojnë nje afrim me popullin Shqipetar.
Po fjalet e tij nuk patne asnje përfundim.
Keto gjera
i di Z. D" Leonidha Naçi, i cili vipronte atë-here në
Korfti.s.
Ju lutem Z. Drejtor, të pranoni falnderimet e mia, edhe mbetem
me respekt të thell
JORGJ MEKSI
. Gjirokastre, 16-II-1938.
Në "Tribuna" të Romes (muajt e pa-re të 1913) do të gjëni edke
nje bisede qe u be midis Ismaël Kemalit, edhe retheve Shqtpetare të
212 Korfuzit mbi çeshtjen e regjimit politik qe duhet të pre/erohet në Shqipër(.


Converted b Total Image Converter - no stam s are a lied b re istered version
MJES LIBRASH E DOKUMENT ASH
Shpesh vojta në Drejtorin e Revistës Leka e çdo herë dola me njof-
time të reja mbi historfn e Shqipnis. Por ket rradhën e fundit mbeta pa
mend tut> vrojtë at mori dokumentash mbledhun nga këjo Drejtori per ra-
sen e 25vjetorit të pavarsfs kombtare e qi per shkajk mungese së mjetevet
financjare u kishin mbetë të pabotuem.
Të shkretët bashkpuntorë, mbas gjith atij mundi të derdhun per mble-
dhje t' atyne dokumentave, kot kenkan shkrrye nder rrugina e dhoma të
ndertesave të zyreve qi do të mbikëqyrin edukaten e kulturen e këtij po-
pulli per të njerrë ndoj ndimë sado të vogel per botim të tyne.
Por këta nuk i lodhka vorfnija e mosperkrahja. Shka s paskan mujtë
me ba me të shpejtë paskan menden të bajnë me kadali e me methodë në
mënyrë qi populli shqiptar shkallë-shkallë të mbrrijë t' a njohi e t' a çmojë
vehten e njikohsisht t' a shpejtojë ngritjen e livelit kulturuer e t' a njalli
ndergjegjen e punës nga e cila doemos do të rrjedhi mirgjendja e perbashktë.
Shum, po, pa dyshim shum landa historike asht grumbullue në ket
Drejtori e gjithnji shkon tue u shtue ... Pergëzohem me ket Drejtim i cili
ka dijtë të vëhet në perpjekje me sa e sa profesorë e akademikë të shte-
teve të tjera e së bashku me ta na mbledhin ket farë lande të çmueshme
per histori t' onë.

Kam në dorë nji fashikull "Dal Montenegro al golfo di A.mbracia."
të Dr. Antonio Baldacci-t - Vrojtime etnografike -. Asht nji konferencë e
mbajtun në mbledhjen e mbasditës së 5 Tetorit 1899 në të dytin Seksjon
të dymbdhettit kongres nderkombtër t'Orjentalistavet në Romë e botue në
Bollettino della Societa Geoçrefica Italiana, fasc, III. vj. 1900.
E lexoj me vemendje e më pelqehet. Pa dyshim kan per t' a pelqye
edhe shum lexuesa të Lekës. E me leje të Drejtimit u vu.na t'a shfrytzoj
e t'i shkruaj këto rreshta per t'i vu në dijeni vllazent e mij shqiptarë qi
të kundrojnë si shikjohej etnografisht Shqipnja tesh· 40 vjet e si perqiqen
popujt qi na rrethojnë per të na hupë giuhë e kombsf më sa na nuk i bfm
veshit per at punë.
Fillon kështu:
Dy fuqfna dendsije gadi të njinjishme, por burimi e dishiri fare të
ndryshem, trandisin tesh qinda vjetësh popullsft e gadishullit ballkanik.
Njana asht e mbrendshme · natyrisht e Iindun në çdo popull - e lufton
per lirin e vet; e tjetra asht e jashtme, asht politike e lufton per elemen-
ta të tjerë.
E para nuk asht aq e motshme, por ka ba hapa të mdhaj e ka xanë
nji vend perherë ma fisnik, bani fitime qi dukeshin të pamundshem: lum-
nit e kalueme t' Athinës, të Shkupit, t'Ohrit, të Krues i frymzojnë këta
popuj burrnisht e vazhdimisht. Krahas këtyne dy faktorvet nji fuqi tjeter,
jo ma e dobtë, perzfn e nzitë: besimi,
213


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a Jied b re istered version
Bota ballkanike gjith-herë kje në tallaz; kështft kje para e mbas kohës
së lumnueshme greke, kështu asht në dit n'ona. Ndrruen popuj e sende,
por paçarizi mbet e ky fat ka randue në çdo epokë mbi Orjentin si nji
gtljë e pamasë plumbi.
Prei Save në Tunë, në Det të Zi, në Bosfor, n ' Egje e n' Adriatik
pesë popttj kryesorë gjinden perball e seicili sish levdohet per histori e
kerkon nji ardhmeni e nji syperanf mbi të tjerët. Grekë, Serbë, Bullgarë,
Rumenë e Shqiptarë lypin, seicili per veti ket të drejtë per të cilen luf-
tojnë me çdo mjet e me të njajtin zell qi e shtyni kombet e mdhaja t' Eu-
ropës prendimore e qendrore.
Krahinat per rresh Maqedonie ushqejnë e perjetsojnë perçarje e lufta.
Ndoshta kurr s u paraqit kaq e kaperthyeme etnografisht e e dejë per stu-
dim në ket pikpamje këjo krahinë.
Serbët banojnë në Maltzf e në disa ishuj rreth bregut të liqenit të
Shkodrës e mjes Pllavës e Gusfs.
Malizf fillon të perftyrohet në veshtrimin e vet rreth XV qinvjetë me
dinastfn e Zezajvet. N' at kohë princnija e Zetës shtrihej prei rrafshit të
Shkodrës nder male qi naltohen mbi Adriatik o, me ëmen mll. të tashëm,
"Katundsha nahija" l). Që në ket kohë Malizi ruejti pavaretn e vet e filloi
të popullsobet me shpemgulsa hercegovinas të cilët u ikshin salvimeve të
tyrqvet. Typi qi karaktarizon malaziasin ma klasik gjindet në popullsin e
Katundska nahija-es, e cila nahije perban edhe krahinën qi ma mirë se çdo
tjeter spikatë karakterin geonjostik të Malitzf. Këtu banojnë burrat ma të
shndoshtë, të fortë e të ndalshem: vin mbrapa banorët e rrethit qi i bajnë
si kunorë Katundska-es të cilët s janë ma pak tipik, dhe perbajnë Malinezf
të vjeter.
Mbas traktatit të Berlinit Malizi zaptoi krahina me popullsi të per-
zieme o krejtsisht shqiptare. Fjeshtsija e fisit o e kombsfs shkon tue u rra-
llua fill pertej kufive të motshem kah lindja e mjesdita. Në jugë qafa e
Sutormanit ven cakun e kësaj fjeshtsije në të dyja veshtrimet: etnografik
e besimtërj prei qafe së Sutormanit në V. L. ky kufi asht piknisht caktue
prei vije së ndrejtë Sutorman-Zhabjak-Podgoricë, liqë të Rikavac-it,
Në bregdet o ma mirë në tri krahinat e Tivarit, t' Ulqinit e të Krajës
të mbyllun mjes lumit Bunë, liqenit të Shkodrës e kufinit të motshem e
dedit Adriatik, ndeshen serbë, katolikë e mubametanë. Të parët gjinden në
Seoce, Kernicë, Tivar, Veliki e Mali Mikuliq, Pequricë e mbas traktatit të
Berlinit edhe n' Ulqin; të dytët me numer jo aq të madh, pershin katundin
Zubc me disa familje të Sustash e shperdahen në Tivar e rrethe; në fund
janë serbë muhametanë banorët e Tudjemilit, të Mikuliqit, të Mrkojeviqit,
të Medjureqit, të Kalimedit e njeti kft motit ishin orthodoks. Këta të fu-
ndit do të shikjohen sot krejtsisht shqiptarë per doket e zakone të tyne.
Gjinden në Ljeshkopolje banorë serbë qi emigruan mbas traktatit të Ber-
linit, të perziem me shqiptarë muhametanë e katolikë. N' anen lindore në
214
Ky ëmen difton se sllavët pnshtuesa kan gjetë ket vend të banuam prei
l)
Shqiptarësh,


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
fisin e Kuçit gjinden të perziem shqiptarë të dy besimevet. Malaziasit e Ra·
hovës, të Duçiqit, të Medunit e të Fundnavet tesh pasëdhetë vjet fl.itshin
shqipen, por ishin orthodoksë. Sot flasin allavçe por kau shum doke e za-
kone shqiptare si dhe veshën; martohen me shqiptarë të Triepshit, të Grudës
e t' andej kufinit.
Pertej kufinit të princnfs banojnë Serbë të perziem me shqiptarë në
shqiptarë në Luginen Liro në krakinen mjes Velikes, Plavës e Gnsts (rreth
6000 serbë muhametanë e 3000 orthodoks). Banorët e Beranës janë krejt
Serbë.
Shqiptarët. Harta e Lejean-it, megjithsë ka shum lajthime ap roksi-
mativisht paraqet nji skemë mbi të cilin kan të drejtë m' u njo fcë shqip-
tarët. Gabohen ata. qi shtyhen me e rrahë çasbtjen shqiptare
me caktime
ma të largta se janë. Thesalija, Ma.qedonija e as Kosova nuk kjene kurr
plotsisht shqiptare edhe perpara se të fillonte çdo rragatje per çashtje komb-
sije 2). Dihet se në shpatin e Pindit ndermjet të Aspropotamit e Salambrjes
populleija. ma e madhe asht vllahe e n ' anen tjeter helene 3). Dihet dhe se
shqiptarët perpiqen pada me u a za.ptue vendin bullgarvet e serbvet kah
prendimi i liqenit t'Ohrit e të Presbes si dhe ndermjet të luginës së Drinit
të Zi e të Vardarit,
e ma kah veri ndermjet të rrjedhes së poshtme të
Moravës e t'Ibarit e në sanxhakun Novipazar, Paanshmenija e auktorit nuk
mohon trojet e shumta e të hapta të Shqiptarvet në Shkup, Tetovë, Prishtinë,
Perzerend, Gjakovë, Pejë etJ., porse tjerët popuj edhe pse ma me pakicë,
por ma të papritueshem
se shqiptarët,
po vendosen ndoshta pergjithmonë
mbi rrënimet e shqiptarvet.
Fuqija shqiptare pra permblidhet ndermjet të lumit Bunë, të maleve
të verit qi perbajnë kunoren Shkoder-Pejë,
të Drinit të Bardhë, të Drinit
të Zi, të maleve të Gramosit e të lumit Glykys. Kosova pershkue me sy-
përfaqe të shumta serbe, Maqedonija. në rragatje mjes bullgarve, serbve e
vllahve, Epiri i ultë e linduer zaptue prei grekësh e vllahësh a. kan per të
ra nen influencë shqiptare'/
Ilirt ndoshta perba.shin nji singjir giatë dy brigjeve adria.tike deri në
gjiun e Ambraçies (Prevezës) i cili pak ka pak shkoi tae u këputë nen in-
fluksin e qytetnimit grek nder rrethe t' Akarnanjes të Thesa.lis prendimore
deri përball Qerfozit; e ma vonë nën sundimin romak qi u shtri mbi gjith
Ilirjen e Epirin. Mbrapa erdhen zaptimet sllave qi pershkuen me shpatë e
rjarm krejt gadishullin deri në Peloponez e Iane rravët e sundimit të vet
edhe në Shqipni me ëmna rrjedhimi sllav e bastardhuen
giuhen shqipe 4).
Nder sa popuj qi banuen Ilirjen, qe në dit t.'ona i vetmi pasardhës,
populli shqiptar:
Un çoj zanin per dalzotje të tij i cili më ravizohet sim-
pathisht qyshë atëherë kur i del përball Romës per të pshtue token e të
2)
Këta ndoshta mbas luftës së Kosovës, por në histori të mjeskohës nuk :tsht
e sigurtë. E në histori të motshme natyrisht :tsht krejt e knnderta.
3) Këta kuptohet në periudhë të historia moderne.
4) Nuk :tsht e sigurtë a janë shtri deri sa thohet. E per ëmna rrjedhimi sllav
studimet e fundit kan qitë në shesh se aj të mëm :tsht Iliras e jo sllav.
215


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
parve të vet, qi u pshton valve të furishme sllave tue ruejtë tansin e tru-
pit të vet, e qi ngrehet kundra zaptimit tyrk; po, çoj z§.nin dhe nji herë
per dalzotje të nji pinjolli fisnik, të nji populli trim me të cilin pa dy-
shim kemi nji farë lidhnije gjaku, të nji trupi etnik qi errsija e kohvet,
trishtimi i ea e sa stuhfvet i ka mbajtë të bashkuam si çelnikë e si shka-
mbit e maleve t'atdheut të tyne. Une uroj qi ky popull aq padrejtsisht
lanun mbas dore prei gjithkuj , të dali në dritë e të nderohet si nji mo-
nument i. pashoq i vjetersis, i asajë vjetersije qi shënjon cakun e parahis-
toria e të historfs.
Ky popull meriton simpathfn e nderimin ma të madhin të ditunis; aj
qi paraqet fuqfn adrjatike në vestrimin ma të nëltin të vjetersfs asht strukë
nder bjeshkët e veta të theplsuna e nder lugina të mshehta, ku trim i pa-
thyeshem rri i varruam tue pritë deken _i rrethuam gjitbauësh prej an-
miqësh qi Europa i mpron.
Shqiptarët e sodit dahen dy vllaznfsh, Gegë e Toskë. Shiptarët ma të
fjesbtë janë Gegët e sidomos ata qi perbajnë fiset aq interesante e aq pak
të njoftuna t'Alpeve të tyne, të Drinit e të Mirditës. Nder këta gjindet
edhe pjesa ma e bashkuemja per kombsfn e tyne.
Nen ëmuin e pergjithshem Malsorë përshihen fiset e vendueme nder-
mjet detit Adriatik, Malitzi, çoshes prendimore të rrafshnaltjes së Metojës,
mjes Pejës, Gjakovës, Perzerendit e Drinit. Dy nder këto Triepshi e Kuçi
me traktatin e Berlinit kaluen nen Malinezi. I pari (1300 katolikë e 15
mubametanë), shtrihet që në Qafë Gozhdë e Koritë, malet Hum Rahovë e
Soko, lumi Cem e deri tu maja Kuk-buç, e në fund krahina e Fundnavet;
Kuçi (700 katolikë) banon pak katunde mjes Rabovës Triepshit, Fundna-
vet e Medunit. Tjerë shqiptarë gjinden në Maltzi kah lindja e Podgoricës
e janë grudas e hotaa. Numri ma i madh i shqiptarvet !tsht në Krajë mjes
vargut Sutorman-Rumf e liqeni i Shkodrës, giatë vis Tivar-Ulqin-Bunë.
Fiset kryesore të shqiptarvet qi gjinden nen sundimin tyrk janë baj-
rakët e Veriut të Mbishkodrës deri pertej Metoje kil. at;t këtu ndeshen gru-
mbuj popullsije serbe, të cillët edhe pse në gjendje t'ishujvet, gjitlmji lig-
sbtojnë elementin shqiptar sidomo në krabinen e Novipazarit, të Prishtinës
e të Perzerendit.
Në Malsfna mjes dy Drinasb s ka asnji influks të huej.
Dibra formon nji pritë kundra grumbëllit bullgarë të cilët perpiqen
me shperthye në ket anë; pararojat e këtyne gjinden rreth Perzerendit e
shtrihen ndermjet të Sharit e të Iiqëjvet të Maqedbonfs. Elementi shqiptar
filloi të shperngulet nga këjo nahije per n' Itali të jugut mbas pushtimit
tyrk tue lshue vendin popujvet sllavë.
Ka md
216


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
LUIS
COLOMA
- MU.TS
POLEMI
e prendja e madhe kishte ardhë e gjithnji pritte
Salamanka se kuer po kthen Papa Pakuito.
Por as ky as kurrnji nieri i gjall s ishte dukë
q' atherë në qelen e sajë pos rojsit të burgut.
Vetmimi i plotë, i a shtonte plakës mneren qi
i kishte hy, në të pamatun. Shpnesa qi kishte vu
në Lopihijon ishte zhdukë ka dit e tash nisi me dy-
shue ajo edhe në premtime të kapuçinit.
Por Pakuito merrej me çashtjen e Salamankës
ma teper se ajo mund të dishronte. Kishte folë me
gjyqtarin qi me të vertetë ishte nji mik i tij e e
lente plaken n' at pasuguri piklluese, per m' e gatue
zemren e sajë per hapin e mbramë qi donte me ba.
E prendja e madhe në të shumtën e qyteteve
te Spajës ka ruejt at karakter kremtuer të zymtë,
qi të ban m' e kujtue hijen e madhnueshme të kal-
varit të shtrime mbi boten marë. Kumbonët heshtin,
qerret s rotullohen neper rruga, gjindja dalin në petka
të zeza, të thuesh gjith krijimi merr nji frymë me-
• lankonike të madhnueshme. Gjithçka bashkohet ktu
në nji nështypje të fuqishme, qi edhe afetarët i ban
me ndie diçka të dhimbes së pergjithsbme e gjith-
pershijse per dekë të Krishtit, nji dhimbe, qi në
madhni të vet të fuqishme mund të krahazohet ve-
tem me gzimin galdues, qi të njajtit nierz tfaqin
ma vonë per të lëmit e të njajtit Krisht. E kjo s a
nji rasë. Zoti desht qi kto dy ndiesi ma të randsi-
shme të nierit, dhimba edhe gzimi, të kapeshin në
zhvillimin ma të plotë në dy pervjetoret e dekës e
të lindjes të Birit të vet.
217


[;.J,M4,tftl5Stili,,bi·i4;.J,M4,ttMulfiif.L.ilflE11dU:llifillWIUIMtitti'l4t31·1,IJ
Salamanka pështetë per hekra të dritores së vet
kqyrte në mendime të trishtueshme sheshin poshtë.
Para dere së burgut në dy anët e shkallve të gjana
qi të shtijshin mrendë, rrijshin dy tryesa; ishin
mblue me pëlhurë të kuqe e mbi to ishin vendue
çinija të mdhaja ku kaluesët hidbshin elmoshët e bu-
gatshme per të burgosun. Disa prej ktyne u faleshin
nderës me brimë të madhe mbas hekrave të dritores
per dhanti ose lutshin me za të dhimbshem ata ka-
luesë qi nuk qitshin gja në çini. Por kta ishin pak,
pse shëjtnija e kremtija e ditës ndimojsbin me thye
kojen e ngurrsis e të shtrejtsis, qi mbajnë larg ze-
inre ndiosin e dhimbsunis.
Prej mbramje rrajsbin sbkulmet e nierzve kah
sheshi qi me gjith hapsin e vet u mbush plym. Me
gjithkta, gjindja s prajshin tuj rra, por rraseshin de-
ndun per shoqishojnë. E gjith ajo mori e madhe po-
pulli, rrinte në qetsi e me urti. Të gjith kqyrshin
kah gryka e nji rrugës qi të qitte në shesh si të prit-
shin prej andej diçka të jashtzakonshem.
Pa pritë nji nieri e pengoi Salamanken, nji
trim qi pa pushue shkonte tuj çilë rrugë në popu-
llin e dendun. Kishte njeshë nji petk të zf e nji li-
tar ive, mbi krye kishte rrasë nji kapuç të madh, e
në parzem barte nji medajë me tre kryqa mbi nji
sule sermi. Në dorë mbantë nji kashetë qi hera herë
e çonte e shungullonte e britte me za të madh :
"N' ëmen të Shelbuesit të dekun ! "
Lmoshë të panjehuna bijshin atherë në kasheten
e tij, e pa pushue vijonte trimi rrugen e vet, e zani ·
i tij ushtonte pa da në heshti të sheshit.
Mledhësi i lmoshve ishte nji pjestar i shoqnis
së dekës së Krishtit qi perbahej sidomos prej bano-
rësh të lagjes së sajë. Të pamt e atij trimit i qiti
në mend Salamankës ojat fugure të Krishtit qi qysh
në fmini të vet e nderonte aq fort. Sado qi ajo
shpesh herë ishte kenë terratisë e qitë m'auesh, gjith-
nji kujtimi i sajë kishte mbetë i gjall në zemer të
sajë, porsi fara e nji lules në grumull të fshimeve.
218
Ndiesija e parë gzimi iku me të shpejtë, e nji


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
trishtim i pamasë i a pershkoi shpirtin, rrjedhje e
ndergjegjes së keqe. Si pa dashtë solli syt kah fundi
i qelës qi ishte pështjellun në terr të zi, e fantazis
së trazueme së sajë i u hante se po shef ato errsina,
ku ka me kenë gjamë e kercllim dhambësh
i pa-
sosëshem.
Tuj u dridhë solli syt prej atij terri të mner-
shem e kqyri persrf kah sheshi poshtë. I u duk asaj
se prej rrugës kah kqyrshin gjindja poshtë, po avitej
njajo ftyrë e Krishtit, e zbet e e idhnneme, qi ishte
dishmitare e fminis, e rinfs, e e gjith jetes së sajë
me lypë arsye per · mbrapshti të saja.
E shkreta u kap per hekra të dritores, dhambët
e saje shkrepeshin si t'ishte nder ethe, e djersët e
frigës i a mbluene ftyren. Atëherë i bashkoi ato
kercej duersh së thata, e nisi m'u lutë. Të gjitha
nratët e thanat e divoçme qi që prej fminije i mbante
mend, i tha nji ka nji me pershpirtni, e njimi herë
e persriti at thanë të bukur popullore t' Andaluzjes:
"Ku je ti, o Zot, aty ka mshrirë ! " Shoqnija
po avitej kadalë. Ishte e vetmja, qi guxonte ksajë
herë me ba nji proçesjon në javë të madhe. Gjitha
shoqnit tjera per mos me shkaktue trazime populli
e dhunime besimi, kishin da me i lanë tfaqjet bo-
tore qi bijshin në sy, sado qi kjo roje e urtë, o ma
mirë urti e frigshme, ka gjithmonë gadi per efekt,
me i a shtue e me i a forcue guximin anmikut . .A.
nji e vërtetë e trishtueshme qi jeta praktike per ditë
na e dishmon, se nuk do të kishte aq shum të pa-
urtë, o ma mirë të paftyrë, qi s pritojnë me i rnshue
mos të kishte aq shum ''t'urtë", qi e shofin me rrugë
m'u zmrapë para tynve.
Por shoqnija e dekës së Krishtit, qi pcrmblidhej,
të shumten prej banorësh të viseve ma të vorfna të
qytetit e sidomos t'asajë lagje ku gjindej Shtëpija
e Bishtajave, nuk ishte ajo qi trembej kollaj prej
kundershtarve, e edhe simjet mbas zakonit kishte da
me i bajtë figuret e veta neper rruga kah burgu, i
cilli s rrinte gadi kurr pa ndonji shoq të tynve. Me-
rret vesht se nuk i bajshin aq fort prej pershpirtnije,
219


[;.J,M4,tftl5Stili,,bi·i4;.J,M4,ttOGI:m11l_flE1idU:lillf:E_iUIMtitti'l4t31·1,IJ
sa prej nji ndiesije trimnije e pavarsije.
Hijet e errta të natës kishin ra mbi tokë, kuer
nji tingell i pervajshem bujrije qi vinte prej së lar-
gut, lajmoi t'avitunt e shoqnis. Pak per mbrapa u
duken në shesh dy rreshta të giatë trimash, qi ecshin
kadal. Ishin veshë si Nazarej e në dorë kishin qira
të ndezun, qi dukeshin në terrin si dy rreshta hyjsh
endësë. Fill permbas, në të bime të sheshit, duel trupi
i madhnueshem i Krishtit në madbsi të natyrshme,
gozhdue në nji krygjë sermi masiv mbi nji nënshtresë
rrethue prej qinua dritash. Dymdhetë pjestarë të
të shoqnis e barshin truporen e madhnueshme, në sa
tuba fmish veshë si ëjë, me shëjet e mundimeve e
rrethojshin per gjithanë, e mbas sajë vijshin trima
veshë me të zeza, qi pa pushue b~jshin me ushtue
tingujt e vrashdë të bujrijavet të sbtingllueme.
Proçesjoni u ndal, e nji qetsi kremtore ra mbi
ato mija nierzish, qi ishin grumullue rrasët në she-
shin e gjanë. Kuer qe tinglloi pa pritë nji za i
kulluet, i dridhun prej burgut në heshti të per-
gjithshme e ushtoi nji aso jonesh së manjyeshme,
qi n'Andaluzje thirren "zbgjeta". Janë kto pernjimend
zhgjeta qi prekin zemren, e zgjojnë në te ndiesit
ma të bukurat e sidomos njat shkas shëjt të fuqi-
shem, qi nalton shpirtin kah Zoti!... Ç farë zhenije
do të jet kenë ky Mozart i panjoftun, qi ka dijtë
në kater takte me shprehë së bashku ato ndiesi të
ndryshme qi të qesin në mend njiheri të fshamet e
mbrame t' idhta të Krishtit, uenshtrimiu qielluer të
Zojës së Bekueme, lott e ndezuna të Magdalenës, e
dhimben e thell të Sh' Njonit, per ~e mbarue ma-
ndej në nji "Ah" të vet un, qi asht aq i trishtue-
shem, aq i pamasë, aq i pangushllueshem, sikuer do
t' ishte dhimba e nierzis hyjmbytse qi tesh 19 qind-
vjeta rrin në giuj para malit të Kah-arit.
Ai za i kthiellt - mund t' ishte i njij cubit e
kushedi i njij gjaksorit - kodoi me at shprehje të
thekshme trishtimi të zymtë, sikuerse dijnë me n a
dhanë "zbgjetave" vetem në disa vise t' Andaluzjes.
220


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
"N' trupin tand me varr' mbulue
Rrezë gjaku vezullojnë! -
Karajfil i myllt' per mall,
Perla t' kuqe ku vetojnë!" -
Kje porsi 'i kushtrim. Njimi "zhgjeta" të ndry-
shme kumbuene prej gjitha anësh mbi sheshin e gjanë,
por të gjitha tingllojshin në nji ritem të trishtueshem.
Në kaq proçesjoni kishte perparue, e ftyra e Shen
Gjonit, dishepullit të dashtun të Krishtit' u duk në
shesh. Prep, u ba nji heshti e pergjithshme, e ai za
qi kishte kndue parandej, tinglloi per bukuri:
Kqyrnje Shejtin Ungjilltar,
Lum, ç po ndjekë ai Tinëzonë !
Tuj vajtue mbas ti n' Kalvar,
Tuj vajtue per fajin tonë!
221


[;.J,M4,tftl5Stili,,bi·i4;.J,M4,tt0(llfiifililflE11dU:lfililE_iUIMtitti'l4t31·1,IJ
Së mbrami u pa hartina me Virgjinen Mar],
tuj shkelxye porsi në nji nimb lurnnije. Në mes nji
kunore xhixbilluese dritet e ari sbifej ftyra e N anës
së dhimbshme. Zoja e Bekueme ishte stolisë me njat
shkelxim të pasun qi u ruhet vetem sendeve hyjnore:
Gurt e çmuesbem, qi kishte në parzem, mujshia me
kushtue nji gjysë miljooi, e konoshi i giatë mblue
në qindisje ari të kulluet derdhej poshtë e mbahej
prej katej fmijve veshuri ëjë, qi njiheri rribshin ku-
mbonë të mdhaja argjandi.
Porsa hyni në shesh kjo pjesë proçesjoni, kumboi
persri ai za prej burgu:
Por qe erdhi Zoja Mri !
O drit' jete, N
an' qiellore,
Malli i yt, ma shkrini zërnren !
Deh, ti e Lume mos m' lsho dore!
Ç po rigojkan byit e qiellës
Permbi ket fytyr' hyjnore
Kënkan lot qi derdh' per te,
N' ngushllim tëm. Deh, mos m' Isho dore!
Në mjedis të sheshit, u mblodh proçesjoni, e fi-
guret kjeni rreshtue per ball të burgut; sbum prej
qelave ma të skajshme kishin kenë pru ktu ngarkue
me pranga të randa.
Salamanka nguli shikimin e vet të tutshem, të
frigshem, mbi truporen e Krishtit. Ajo vfini oroe
tesh në ket ftyrë, qi i rrinte para, jo at shprehje
rrebtesije të frigueshme, si ja kishte paraqitë fanta-
zija e sajë, por pau perkundra dy sy, qi edhe pse të
shkimun, kqyrsbin gjitbnji ambel, e p~u nji gojë, qi
jo veç pa ankim, por edhe tuj bekue e tuj falë, du-
kej se po hukatëte të fshamet e mbrame.
Në dritore perbri ndien nji të burgosun tuj
kndue:
Shikjo e shih:
Qe Zoti ktu : -
Po kjave ti,
Ke ndjes' prej si!
222
Ça u pershkue në ket ças në zemren e plakës


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
fatzez\\ s ka merr qi mundet m' e diftue pse askush
s mundet m' e pershkrue brimen e nji shpirtit qi
shpengohet prej leqeve të mkatit. Pergri, derptue
prej dhimbe të vertetë, ra Salamanka permbys per
dhe. E nji beri bani kusht, me e rrëfye fajin e vet
tu kamët e nji meshtarit; e të paren prende të ma-
dhe mbas lirimit m' e percjellë truporen e Krishtit
kah burgu, me litar në qafë nen hartine.
Proçesjoni muer me ecë kadalë nëper rrugen per
ball. Së pari u shduk fugurja e Krishtit e mandej
Shen Gjoni e kuer së mbrami edhe truporja e Zojës
nisi me levizë, kumboi prej dritorje së mbrame të
burgut nji za i dridh un, ku ndihej me 'i herë Ion-
di~ja e kangtarit:
Nanë e jon', strehë e t' mjeruemve
Ah, sa ber' t' trishtova ty!
Tesh po e shof morden me sy!
Shtrij konoshin tand mbi mue !
Nji dnesje e fortë, e mnershme i gjegji tash
"zbgjetes'' të të burgosunit të mjerë gjikue per dekë,
e per gjysë i kndirun u ndie zani i Salamankës qi
në kangtar kishte njoftë ,Juanin Miseria, prej drito-
res së sajë.
"I pafaj !... I pafaj !. .. " E si me dashtë t'i per-
gj egjin njaj mendimit të mshehtë, të pasbqyptuem,
shtoi ajo, kah i bashkoi duert e i puthi:
"Po baj be per Zojë të Bekueme !...
"
E kuer në shesh s kishte mbetë por turma e de-
ndnn e popullit, qi po sbperdahej në terri porsi nji
sbem blete, kuer prej së largu shihej veç xhixhi-
Ili mi i zbet i qirave, kuer në largsi s ndihej por tin-
gulli i marrun i kumbonve argjandi, Salamanka
gjithnji me duer të shtrime neper handarë të drito-
res britte:
"Po baj be per Zojë të Bekueme ! ... "
Mandej u shmang në skuten ma të mbrame
të qelës së vet e ndëi galamuq, mjekren pshtetë per
maje të giujve, ma teper se dy orë pa lujtë vendi.
Pater Pakuito hyni mrendë n' at skutuliq me
223


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a Jied b re istered version
nji dritë në dorë.
"Salamankë, çka po ban aty~" pyeti ai i habi-
tun, tuj kundrue ftyren e çuditshme qi i doli para.
"Jam tuj thanë rruzaren," i a kthei ajo shkurt.
"Ruzaren në dorë e djallin në zëmer I'' i a priti
frati me nji za qi kumbonte krejt i jasbtzakonshem.
Salamanka nuk bzani, kurrnji fjalë s duel prej
buzve të saja, kurrnji gjymtyrë nuk lvisi në te.
Pakuito kundroi nji grimë tuj lujtë kryet, at
trup të germuztë; vfmi mandej kandilin në prak të
dritores, në mungesë të tryesës, e pyeti me nji the-
ksim të posaçem:
"A e ke pa proçesjonin, Sa1amankë ~"
"Po, zotni j " tha ajo, e nji dnesje e idhtë e pa
ngushllim shperthei porsi gjamë prei skutuliqi të sajë.
Murgari i u avit plakës, tuj e mshehë çudin e
vet, e pyeti pak si në lojë, pak si t'i vinte keq:
"Çka asht, Salamankë ~ A thue t' asht dyndë
djalli në trup kuer ke pa Krishtin f "
Plaka kjante pa ba za.
"Preja, Salamankë I" tha Pakuito e e mori per
krahi, qi ishte i giatë e i thatë, si kosa e dekës.
"Ty të kan hy të dridhunat, moj grue t.; Na, xeju
pak! ... Ashtu, ulu tesh ktft !. .. Pse je disprue kshtu,
Qindro bre, se s janë tuj të vjerrë 'i herë I"
Në kto fjalë, frati e pshtolli plaken në mantel
të vet, e e çoi tu nji shtrat i shpertbyem, i vetmi
takam qi gjindej u'at vend.
"A e din ti se une kam folë me gjygjtarin 1"
vijoi Pakuito, "Pernjimend qi s e ka shoqin, ky

t, f
M l
dh ..
.. f: ..
d •
"
giyq ar....
a Ra
ane DJI are uz aje
....
Salamanka e la vajin e i dha kres perpjetë.
"Ai më tha mue
.... Në kjoftë, më tha ai, se Sa-
lamanka don me i a pre konopin mbi krye vedit e
ka në dorë të veten. Mundesh m'e sigurue, se nne
kam me kenë gjyqtar i butë per te, po kje se
....
"
Pakuito i nguli plakës nji shikim derptues e
mbaroi, kadal tuj theksue setcillen fjalë:
" ...
Po kje se ajo e terbjek shpifjen kundra Jua-
224 nit Miseria ~"


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
"Do ta baj, po kje se edhe më venë në litar!"
briti Salamanka tuj kcye në tokë. "Per Shejt Shna
N d ue do ta baj !. . . Do ta terhjeki !.. . "
Krejt i butuem, bani murgari nji hap mbrapa.
Ai ishte ba gadi me luftue qindresen, kryeneçsin,
rrenat, bishtnimet, e të gjitha dredhi
t e nji plakës
tanë sherri, e tesh i del para Salamanka vetë, si të
donte Zoti me i a shpërblye mundin shpejt. Kuer e
pa Salamanka si u shmang, i shkoi mbrapa, e t.uj
çue kah ai dy duert e bashkueme me nji londitje
të fort, persriti: .
"D t bA. p t I
M .. b '
. d t b A. I
o a aJ,
a er . . . .
e eso q 1
o a aJ ....
Kam ba bë.; Edhe po më vueren në litar... do ta
t hi
er ki
Je 1 I "
••.•
Vaji e dnesja e kputen aq sa kje tuj ra per
tokë, mos ta pritte frati në duer të veta.
Pakuito e vendoi në shtrat e mbloi me nji ja-
mulli të ndyet e shtrini mbi te mantelin e vet. E në
sa ai po i vinte rreth kshtu me nji kujdes amtar të
ligës, peshperiti neper dhambë:
"E thonë se lisi me nji të rame nuk rrxohet !
Kuer a Zoti qi sill në te, edhe nji frymë e vetme
e ban m' u rrxue ! "
Mandej u ul në prak të dritores e ai, pinjolli
i të Mdhajve të Spajës, ndëi gjith naten çuet tu mkat-
norja e pendueme.
Të dielen e Pashkve, Salamanka u rrfye me
Pater Pakuiton e mori prej duerve të tija në kapelë
të burgut, kungimin shëjt, Folne mandej giatë me
shoqishojnë e rane në godi, qi Salamanka, mbas të
të kremeve të Pashkve, do ta tërhiqte para gjygj-
tarit shpifjen e vet kundra Juanit Miseria.
Prandej e madhe kje çudija e dhimba e kapu-
cinit kuer diten e caktueme shkoi në nade në qelen
e Salamankës per me i dhanë zemer, e e gjet stro-
fullin sbprazët. Prej drejtorit të burgut mujtë me
hetue se naten para per urdhun të naltë plaka ishte
kenë lirue e se dy trima të pa njoftun e kishin marrë
në dorzim.
Frati ngau rresht e në shtëpi të bishtajave, tuj
225


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
drashtë mos t'u 'binte kush terthuer shpnesve të tija.
Por plaka s ishte kenë pa aty, as nuk u ndi ma
kurrgj a per te.
Shum vjet ma vonë, kuer disa vehtje vepruese
të ktij kallximi kishin dekë, do puntorë qi po dlir-
shin nji kanal të qytetit, gjeten nji kufomë pshtje-
llun në do zhele, per gjysë të kalbun.
S kje e mujtun kurr me caktue identitetin e
ksajë plaçkës së mnershme të dekës. Kqyrja zyrtare
e kufomës vërtetoi se trupi i gjetun ishte i nji plakës,
deka e së cilles ishte kenë shkaktue neper të rame
të forta me nji hekur krës, Dora e djathët shter-
ngonte do peca, qi edhe pse të kalbuna, shifeshin se
ishin qepë në trajten e nji skapularit, Prej do she-
jeve të pashlyeme, dikush tha se n' ato teprica mund
të njifej skapulari i dekës së Shelbuesit, sikuerse e
barshin pjestarët e asajë shoqni,
226


[;.J,M4,tftl5Stili,,b\\·14;.J,M4,ttMulfiif.L.ilflE11dU:lfililE_iUIMtitti'l4t31·1,IJ
P. M. PESHKOP! - Kemi marrë fr. 10.50. I registrucm si 1110as po-
rosis s' Ucj. Falnderime.
K. J. D. PESHKOP!
Të hollat e nisuna me 4-//f i kemi marrë.
Numrat l-11 lii janë të pcrshim në vëllim~n 11. të numrit kujtimuer
të 25vjetorit.

A. K. VLONË .
Ju kemi nisë shka na lypët, por ende s kemi marrë
shka /11 lypëm.
B. B. S. S. ROMË - Do të pctpiqemi të /u a ploisoimn sfzka Ju
mungon.
K. C. KORÇI! - Kemi marrë të hollat dhe shkresën. Falndcri!J1C.
M. P. TIRAN~
Porsa c muetem karten t'Uej Ju dergucm. Sfzpne-
sojmë se do i' a keni marrë.
D. N. L. FAND - Luteni ti! na dergoni per shka keni marrë deri
me datcn c lajmit qi na njoftuct per ndalim.
SH. 8. GENi:VE - Nuk ju pcrgjegjem letres s' Uej pse shi n' ato
dit mbaroi si; shiypuni vëllimi 11. e prandej me dergesen c tij do
të keni kitptue gjithçka.
Oj. L. SIIKODER - Qyshë se muerem karten t' Uej kemi veprue si
na shkrucjslii, por gjli deri mbë sot nuk na erdh.
K. B. TIRANË - Faltuierojmë pcr Lajm e per të holla qi i mucrem.
K. O. Tll~,\\NË - le/ren e kemi marrë. Me ket rasë kemi pcr ti! Ju
a çuc dishirin në vend.
T. J. HOMEJSII - Kemi marrë /etren dhe të hollat. Falndcrune-
M. ND. KORÇË - Porsa të kemi mundsin do të përpiqemi të Ju a
çojmë dishirin në vend.
S. K. ELB,\\Si\\N - Per pa u ribotue vëllimi i dishrtiem s kemi muruisi
ti! ju dcrgojnië, pcrposë me e marrë krejt koleksionin e vjelës së ka-
luemc. Pet në lypët kush koleksjonin krejt /u a dërgojmë,

Q. D. KUKËS - Gjith numrat qi na i lypët Ju a kemi nisë.
j. A. K. KUKËS - /u kemi registrue nder pajtimtarë.
T. J. A. KUKËS - Shpnesojmë se do t' a keni marrë vëllimin
c 11.
i cili permban tt e numrat e parë të kësaj vjete. Tjerët kemi per ti!
/u a dergue rregullisht.
OROE ! - Drejtimi mban tagrin mbi çëdo artikull qi boton
ndalon çëdo rishtypje a perkthim, e nuk këtnen dorëshkrimet.
Drejluer pergjegjl!s: • Dr. ZEf PASllKO SARAÇI - Pronar per Sh!H,1ter. "LEKA"


Converted b Total Ima e Converter - no stam s are a lied b re istered version
LJ~L KA"
REVISTË MUEJORE KULTURALE 48 FAQESH
ORCJAN I SHOQATËS L. E. K. A. E I A. A. S.
PAJTIM
P E R
N j
V j E T Ë
PER Nt SI l(~f PNi :
fr.ari s·oo
JASllTA SHQIPNIJE
,. ,. 5'50
PER ANTARt TË SHOQATËS E STUDENTA
,. ,. 4·00
NJI NUMER I POSAÇEM
,. ,. 1·00
Kl'SII UEl{GON TË IIOLLA PER PESË PAJTIME KA TË DREJTË TË
KLiT GRATIS KREJT NUMRAT E VJETIT 1938 :: :: :: :: :: :: ::
Pet Koleksione e Numra të posaçem m'u marrë veshi me Drejtim.
J)AJTIMET er __ nl!__ ~1_-~l!;~·~._E1und të paguhen në DREJTIM e
~u _ Z. LUIUJ. SIMONI; pc_i-_ në qytete të tjera të Shqinis, mund
~;_;- paguhen drejt p~drcjt me mandat-postë, o nder Librarit qi
..
.. .. ..
..
gjlnden n' ~gytct. :: ::
..
.. .. ..
..
- - -· - .. -
-- ·- --
·-
Q1u.r~r,1 ,;. maqmes s'Ue, daktilografike
mvaret nga
.; ...•..... d.,:~ q i k
cn i p
c r d.i.: rsi e riparim me kohe.
1 1
:-~,r c,,d.:, nevoje s.:;el .r j u vetem speçjalistit;
l O N G O N I
Rruga
"Chabeso"
Nr. 21
T I R A N Ë
Longoni Longoni
Longoni Longoni
Longoni Longoni
Longoni Longoni
Longoni Longoni
Longoni Longoni
'
Longoni Longoni
Longoni Longoni
Longoni loilgoni
longoni Longoni
Longoni Longoni
Longoni Longoni
Longoni Longoni Longoni Longoni Longoni Longoni Longoni


PERSHNDETJE SHQIPTARÇE
Kremtimet e të parit 25 vjetuer të pavarsis s'onë kombtare she-
njojnë nji cak udhtimi të bam e nji cak fillimi të njij rruge qi do
të bajmë, pra nji pikë pjekje.
E Shqiptari kur ndeshet në Shqiptarin
nuk rri pa u pershndetë
shqiptarçe.
E kjo ndeshje, qi vjen vetem krye 25 vjetësh, lypë nji per-
shndetje shkalle sypernike.
Seicili nieri në jeten e vet ka vO orce dy llojë pershndetje:
nji me shprehje o shëje të jashtme
qi shihen prei gjithku], e nji
me fjalë qi do të dalin nga zemra.
Shëjet e jashtme
ndrrojnë
si mbas mo-
I
Souvenlr d'Albanle • a fe burrë t
de e kohe e ato qi
paten
burimin
nga
zemra janë gjithnji në
popull e perdoren po
me ato fjalë si motit,
megjithse
shumica,
nuk dijm a u a kup-
ton veshtrirnin.
Këta
po na e ka anda ta
theksojmë
në fillesë
të kësaj faze së dytë
të jetës s'onë kom btare.
Si e dijm pra -
aty kO nuk depertoi
kultura
e kombsivet
të hueja - shqiptari
nder sa· fjalë persh-
ndetjeje qi ka, perdorë
ma të shumen ketë:
"A je, si je, ko jU.:'
Tnpvetjë
krejt të
shkurta
porse
per-
m bledhin
në vetveti
nji mori kujtimesh e
kuptimesh.
Studjozi
vrojtues e sidomos aj
1
"A Jt, si Jt, ku /t 7''
(I03)


qi studjon e jeton jeten shqiptare dhe e ka para sysh historln e
popullit shqiptar ka shka difton e shkruen mbi to.
Veshtrimin e këtyne fjalvet e kam pasë ndie nga goja e njij
mësuesi të Kolegjës Saverjane t'Etenvet Jezuit këtu në Shkoder; sot
po më hjekë zemra t' u a baj të njoftun dhe lexuesavet të së per-
kohshmes s' ish-rixansavet Saverjan .

Jeta e shqiptarit, si dihet, ma të shumen i shkoi me armë në
dorë e në luftime të padarne per veti e per të tjerë: Gadi si i mer-
guern në vend të vet kje i detyruem të jetojë në vetmi mjes shkre-
pavet të zdeshun e luftë të vazhdueshme kundra vorfnije qi s e Jete
të çojë krye, por sidomos në luftë kundra anmiqvet qi dojshin me
e qitë fare. Të vorfnit shqiptar, pa këmishë në shtat, pa të mba-
thuna në kambë, me buk kollomboqi o misri të that në bark, me
nji kolibë o shpellë mali per banesë, pa shtroj' e mblojë e gjithherë
i rrethuem prei anrniqësh së [ashtern e së mbrendshem, tue kenë
në rrezik jete të perhershem i erdh vetvetiu pvetja kur ndeshej
me shokë: "A je?" Natyrisht flll mbas kësaj vinte e dyta: "Si je?"
E në fund: "Ku je?"
f: Tri pvetjevet shqiptari at-herë e sot u pergjegjë vetem me nji
jalë: "Gjall ", tek gjall ! "
... Pra vetem pvetjes së mjedisme, e edhe
kësaj me nji gjysë goje o si po thonë tesh, me "riservatecë."
E pse kështu?
Psehin e gjejmë në nji proces logjik shum të h611. Nuk i
be-
sonte vedit a asht as nuk dinte se ku asht pse lufta e padame kush
e di se ku do ta hiedhte ...
E shka s mujt per sa faqe nieri logjika popullore me pergjegië
drejt per së drejti, do të pergjegjim na sot qi i a mbrrijtem ditës
fatlume të kremtojmë të parin 25 vjetuer të pavarsis kombtare.
Po, shqiptari asht, sot i u mbushë mendja shqiptarvet se janë
e i u mbush dhe atyne qi nuk dojshin të besojshin në shqiptarë
e në Shqipni. Po, seicili shqiptar mund të pergjegjë: jam edhe un
. në numer e në radhë të popujvet gjeografisht e politikisht; jam po,
as nuk më vjen marre të jem shqiptar; jam me ëmen e jam me disa
cilsina natyrore shum të mira; jam i paisun me nji squetsf të madhe
të cilen ne paça kujdes m' e lavrue do të mbrrij shpejt n' at shkallë
qytetnimi ku gjinden popujt tjerë; jam me giuhë e me doke qi më
dallojnë prei tjerë popujsh e jam pinjuell i nji fisi shum të vjeter.
E këjo kenë nuk m'u dha kot, per dishka do të jem mbasi jam ...
E pvetjes së dytë "si je?" a thue do të kondendohet shqip-
2
tari - sikur bani deri në ket ditë - me i pergjegjë vetem me at
(604) gjysë goje "tek gjall"?


E pra, pvetja 1,si je" permbledhë në vetveti nji mori pvetjesh
të cilavet, tesh qi jemi të lir lypet t' u pergjegjim :
Si je në shndetsi e si je në kuletë; si je me ndergjegjë besim-
tare e me ndergjegjë kombtare;
si je per kah vertytet e të parvet
e per kahë rruga qi të çon o të largon prei pertrimjes së tyne?
Pra, si je per kah besa, ndera e burrnija; si je per kah per-
mbushja edetyrvet familjare e shoqnore; si je kah roja e djersës së
popullit kur të lehen në dorë të hollat e Shtetit; si je në tregti e
si je në qeveri; si je nder punime botnore e si je me funkcjonarët
e Shtetit; si je per kah dashtnija e Atdheut e si je me Iigjët shtet-
nore; si je me shkolla e si je me shtyp; si je per kah perparimi
i industris e si je per kah perkrahja e popullit t' ultë; si je per kah
edukata e rijnis e si je per kah ushqimi shpirtnuer i kësaj rijnije
qi janë tekstat shkollorë; e sidomos per kah shembullat në veprime
qi u paraqiten kësaj rijnije; si je kah dashtnija e giuhës amtare e
si je tue u perpjekë qi këjo të zhvillohet e të kapi shkallen e bu-
kuris së giuhve të vjetra; si je me zakone shqiptare e sidomos si
je demografisht; e kshtu mund të numrojmë nji mbas nji mija si-
jëhasti e mund të bajmë nji rrmim shpirti seicili per veti, tue u
pergjegjë nji ka nji të gjithave!. Të sodisim që prei ma të madhit
e deri tu ma i vogli si jemi në të gjitha pikpamjet.
E treta pvetje "kO je" na ep pergjegjen krejt të kjarët: Jam
në Shqipni, në tokë të parve të rnij, n'at tokë kO jetuen gjyshat e
stergjyshat e mi të cilët me vuejtje të vazhdueshme më ruejten giuhë
e doke shqiptare, jam n'at tokë prei së cilës do të nxjerri me djersë
të ballit ushqimin e jetesen per veti e per robt e shpis, jam në nji
Shtet të lir, nen kujdes të njij Qeverije qi flet giuhen t' ëme, qi e
mbajë në kambë une me pagesa qi më ven e qi do të kujdeset per
rojë e mirëgjendje t'ërne, jam nen hije të njij Mbreti qi ka marrë
persiper mprojtjen e gjith shqiptarvet, e qi në rastin e Motit të Rij
në darken e Pallatit më dergoi dhuraten:
... "Ka ndodhë qi kam ba dyshim - a tlzue mos i mungon dishira
për përparim edhe entlzusiazmi për qytetnim? Por shpejt u binda se
kombi i ynë, tue qënë
i vogël, por i lirë e veturdhnues, ka nji ka-
rakter aqë të nallë, sa ay i kombevet ma të mëdlzej. Kjo Më shtyni
qi vjeti 1937 t' na sjellë nji tog reformash, të cilat i përshtaten plotë-
sisht karakterit të tij edhe do të jenë nji fuqi shtytëse në përparim
e qytetnim. Na duhet të btijmë hapa të shpejta e të forta drejt kul-

turës e qytetnimit aksidental. Këtë na e detyron historia edhe pozita
gjeografike e politike e jona dhe karakteri i kombit t'onë. ja, ky lajm
të jetë dhurata e Motit të Ri.
Pij per shëndetin e kombit edhe për përparimin e Atdheut,"
3
(600)


..
..
)
SHQIPNIJA NE GJIRE TE DIPLOMACIS
QË PREJ TRAKTATIT TË BERLINIT DERI NË LUFTË BOTNORE
( Vazhdon
nga vëllimi i parë fq. 481)
Sqelja serbe n' Adriatik
Edhe e dyta pikë e çashtjes së ditës kje rrahë nder mbledhje
të ndryshme të konferencës.
U fol t'i epej Serbis nji sqele shqip-
tare, të lidhun me token serbe nepermjet të nji hekurudhës qi do
të ruhej prej gjendarrneris nderkomtare me leje të baren në tranzit
të gjith mallnat, edhe landa e luftës. Kundra këtij propozimi u vu
qeverrija austrijake, e cilla këshilloi Malin e Zi t' i lëshoje Serbis
nji rrypinë tokë per të gjatë kufinit juguer, kështu Serbija do të
kishte pasë nji të hirn në det. (Jagow Bethmann-it 17.XIII.1912 -
12552) Në Berlin u fol t'u bante nji traktat ndermjet gjashtë Fu-
qivet, Serbis e Shqipnis, per ndertimin e hekurudhës, e ta kishte
në mbarështrim
nji Shoqni nderkorntare. Kapitali do t' epet prej
ltalis, Austris, Serbis e Shqipnis, kontrolli do të bahet prej njij kë-
shilli administruer në të cillin Austrija, ltalija, Serbija e Shqipnija,
të kën se e cilla ka dy perfaqsuesa e tjerat shtete ka nji.
Në mbëledhjen ba me 1 korrik 1913, kje caktue t'i dergohet
nji Notë e perbashkët qeverris serbe perrnbi çashtjen e hekurudhës,
si e kishin pranue gjatë Fuqit: "Nji të him tregtar ka per t'i u
shënjue Serbis nepermjet të njij limani shqiptar, të lir e asnjanës,
të lidhun me tokë të mbrendshme me nji hekurudhë nderkomtare nen
kontrollimin evropjan e të ruejtun prej nji gjendarmeris së posaçme,
me liri të çohen per tranzit gjithfarë mallnash, edhe municjonet e
luftës."
Grey i paraqiti nii Memorjal të ngarkuemit Serb në London:
1. Neutralizim i veçantë i sqeles. Në kje se asnjansija e shte-
tit të pertardhshem
shqiptar ka per të lëjue të bahen fortifikime
per mprojtjen e vendit, sqelja nuk do të fortifikohet.
2. Hekurudha nderkomtare e lirija per tranzit. Gjashtë Fuqit,
Serbi ja e Shqi pnija kan per të marrë pjesë me kapitalet e veta per
krijesen e nji Shoqnis Nderkomtare per ndertim e shfrytsim të he-
kurudhës qi lejon qeverrija shqiptare. Këto fuqi kan per të pasun
të drejtë të hyjnë nder çashtjet e Shoqnls. Perdorimi i lir i heku-
rudhës e i sqeles u garantohen
prej Fuqivet të Mëdha të gjitha
4
shteteve! në mënyrë të njinjishme, me të njajtat qyshke e në çdo
(606) kohë.


3. Kontrollimi e roja e hekurudhës. Kontrollimi ka per t'u ba prej
nJtJ Komisjoni të perbamë prej perfaqsuesvet të gjashtë Fuqive të
Mëdha, të Serbfs e të Shqipnis si mbas kontrollimit
të parapam
prej art. 8 të Konvencjonit të Suez-it të l 8881es. Roja ka per t' i u
ngarkue gjendarmeris, milicjes o nji tjetres fuqi publike shqiptare
nen kontroll të Gjashtë Fuqivet.
4. Transiti i municjonevet. Shtetet qi janë në luftim kan të
drejtë t'u bijnë pre e të vizitojnë anit perpara se këto të hyjn
në sqele.
Fletoret serbe paten ba nji propagandë të madhe në favor të
Sqeles n' Adriatik, por kur Fuqft çpallen se Shqipnija
do t' ishte
nji shtet i parnvarshem e se prandej s ishte vend per nji sqele
serbe, fletoret, ditë në tjetren, ndrruene fjalë: i u suellen qeverris
tuj e sulmue pse Pashiqi nuk kish mendue se sa parja shkon per
ndertesen e hekurudhës, e ma mirë Serbt të kishin ndëjun
në Se-
lenik mbassi kishin hi ma të parët. (Grilsinger, nga Belgrad, Beth-
mann-it. 15 kallnduer 1913 N. 12699 vol. 34 I.)
Kufijt e Shqipnis
Që në ma të paren mbledhje të Konferencës u pa nji antago-
nizem i fort ndermjet Beslidhjes së Trevet e Marrveshtjes së Tre-
vet. E para u themelonte në parimin e kornsis, dishronte qi të
gjitha tokët e banueme prej shqiptarëvet të bashkoheshin
në shte-
tin e rf. Austrija veç kerkonte të shtojë zgjanimin e tokës së Shqip-
nis per të vogëlue pushteten e Malit të Zi e të Serbis, qi paten
kujtue se po bajnë të veten pjesen verore të Shqipnis; e prandej
qeverris austrijake i u desht të liftojë kundra Rusis, qi ishte mproj-
sja e dy shtetevet slave. N' anë tjeter ltalija dishronte qi bregu
jug-prendimuer i Shqipnis të lidhej me shtetin e ri, e kënalli i Qer-
fozit mos t'u zaptonte prej Greqfs, e cilla shpresonte
per vedi
krejtë pjesen verore t' Epirit. Marrëveshtja perkrahte Serbin e Malin
e Zi, sidomos Rusija, ambashjatori i së cilles, Benskendorff, ishte
perkrahsi i flakët i dishirevet
serbe e malazeze në Konferencen e
Londonit. Austrija e Germanija kerkojshin të shtijshin në rreth të
Beslidhjes Greqfn, tuj i lëshue kësajë 38 katundet kucovllahe, mjaft
qi ajo të nderonte komsin e banorëvet.
Qeverrija austrijake në fillim u diftue nderdyzash per caktimin
e kufijvet, pse herë donte qi Shën Gjini e Shkodra t'i lëheshin
Shqipnis herë Malit të Zf. (Jagow Bethmann-it 17 dhetuer 1912-
12552). Qeverrija austrijake
lypi qi Shkodra, Peja e Pezrendi të <J


shkoj shin n' anë të Shqipnis (20 dhet. - 12557 vol. 34 I.) por tu]
pa kundershtimin e Rusis, lejoi qi Peja e Pezrendi t'i lëshoheshin
Malit të Zi e Serbis. Luftimi diplomatik kje ba per Shkoder. Lich-
nowsky lypi të vëhej oroe se Austrija pak fort fitonte tuj i a ruejtun
Shkodrën Shqionis, Mensdorff i pergjegji qi Austrija nuk kishte di-
shire tokësh, do t' ishte kondendue të kishte nji krye ure afer Beo-
gradit e atëbotë do të kishte rnarrun masat per t'u sigurue per ball
Serbls. (Gro. Po. v. 34 I N. 12696 - 15 kallnduer 1913). Qeverrija
austrijake propozoi t'i lëshohen Malit të Zi vendet sllavo-musul-
mane të Gucis e të Plavës, Berana orthodokse e Trgovista, porsi
shperblim per Shkodër. Per t'i a këqyrë Rusls, Austri ja, qi lypte
t'u ngrehte viza e kufinit per të gjatë të Drinit të Bardhë, pranoi
t'u shënjonte ndermjet Gjakovës e Pejës, në mënyrë qi Monastiri i
Deçanit të shkonte me Mal të Zi; i lëshoi Malit të Zi bregun e djathtë
të Buenës perposë Taraboshit (Lichnowsky Bethmann-it 29 kall.
1913 N. 12759); tokët mund të tereshin e kështu Mali i Zi do të
kishte tokë të pllëshme.
(Tschirschky Bethmann-it 2 fruer 1913. -
12780) Po të shkojshin n' anë të Shqipnis Gjakova e Dibra, Au-
strija i epte Prishtinen e Pezrendin Malit të Zi.
Në mbëledhjen e 6 frorit 1913 (Gro. Po. 34. I. - 12799) Grey
per urdhen të Lichnowsky-t, paraqiti nji projekt per kufijt e Shqip-
nis: kufini fillon në grykë të Buenës, shkon deri në nji pikë nder-
mjet Rrushkullit e Samrishit, drejtohet mandej kah Liqeni i Shko-
dres, tuj i a lanë Taraboshin Shqipnis, pershkon liqenin deri te
Liqeni i Hotit tuj i lanë Malit të Zi Hot e Grudë, Shqipnfs Kastrat
Kelmend e Selcë ndersa Plavë, Gucl, Pejë, Monastiri i Deçanit e
Pezrendi, kan per t'i u lëshue Malit të Zi, por jo tokët e Lumës,
të Gjakovës e të Dibres; prej këndej ku fini kalon n' e rrërnakët të
Drinit deri në liqe t' Ohrit. Benckendorff lypi Gjakoven, qi ishte qa-
nderr e marrëdhanjes kahë Serbija e Dibra e selija e nji ipeshkvi
orthodoks, në vend të Shkodres, por në kje se kjo ka per t'u zap-
tue prej malazezvet do t'u mbesë fituesvet. (Lichnowsky Bethmann-it
6.II.1913. - 12799. - Pourtalës, amb. ted. në Pietroburg 10 mare 1913.
12833)
Projekti Rus ishte njiky: kufini niset prej Adriatikut, në jug të
grykës së Buenës, tuj i a lanë të gith Liqenin e Shkodres Malit të
Zi, qi mundet edhe me e terun. Prej Liqenit të Hotit kufini ka per
të shkue deri në Gjakovë, por këjo pjesë e ku finit :do: të' studjohet
prej nji Komisjoni nderkomtar, Gjakova ka per t'i shkue Malit të
Zi, prej këndej kufini kalon per të gjatë Drinit të Bardhë, sikurse
G
në projektin Lichnowsky, deri ku perpiqet me Drinin e Zi, por ma-
(608)
ndej, në vend qi të shkojë kah lindja mbi majet e malevet, sikurse


në projektin
austro-gerrnan,
ka per t'i shkue per vizë Drinit të Zi
deri në Liqenin e Ohrit. Në ketë mënyrë Luma e Dibra
nuk kan
per t'i shkue Shqipnis.
Mbassi
s kje punë të bijshin
në godi perfaqsuest
e dy grupeve
të Pushtedevet,
Konferenca
u shty.
(Lichnowsky
Bethmann-it
15.
II.I 913. - 12857). Qeverrija
austrijake
pranoi qi të çohet nji Komis-
jon nderkorntar
per të studjue
çashtjen
e Gjakovës
e kur në mare
Grey kje ftue t' emënonte
Komisjonin,
qeverrija
austrijake
lëshoi pe
edhe per punë të Gjakovës
(Tschirschky
Bethmann-it
21.III.I 913. -
13002; Pourtalës
Bethmann-it
15.Il.1913.
12857), por tokët shqip-
J
tare do të lëshohen prej Serbvet e prej Malazezvet. Qeverrija au-
strijake u thye edhe në ketë pikë; pse qeverrija ruse e kishte lirue
kontigjentin
ushtarak qi tash sa muej kishte mbarue sherbimin, e
Conrad këshilloi nji veprim ushtarak kundra Malit të Zi, veprim
qi do të kishte ngrehë në luftë edhe Serbin. (Lichnowsky Beth-
mann-it 21.III.1913. - 13002) Konferenca e Ambashjatorvet
në mbë-
ledhjen e 22 marcit, si muer vesht shka kishte caktue qeverrija
austrijake, vendoi t'i dergohet nji notë e perbashktë Serbis, Greqis
e Malit të Zi, ashtu qi ushtrit e tyne të hiqeshin tokësh shqiptare
(Licknowsky 22 mare 1913. - 13003).
Komisjoni kje formue prej kolonelit austrijak Mietzl, prej koi. .
italjan Marafini, prej majorit tedeshk Laffert, prej gjeneralit rus
Potapow, adekt ushtarak në Cetinë, prej koi. freng Fournier, adekt
ushtarak në Beograd, prej koi. ingliz Granet. Ky komisjon filloi pu-
nen e vet në liqe t' Ohrit nder të mbrarnet dit të tetorit 1913, e vijoi
punen në maj 1914, tuj pranue kufljt si mbas projektit austrijak.
Sikurse Austris i u desht të bajë nji luftim të gjatë kundra Ru-
sis per caktimin e kufijvet verorë, njashtu Italija liftoi kundra di-
shirevet helenike, per të caktue si lypet nji kufi juguer. Delegett
grek në komisjonin
e pagjës kerkuene porsi kufi kepin Glossa o
Linguetta, prej këndej, në vizë të ndrejtë, deri në Liqe t' Ohrit, në
mënyrë qi krahinat e Gjinokastrës,
të Korçës, të Gomenicës, të Pre-
vezës e · të Janinës t'i lëshoheshin Greqis- Këta ishte njisoji si me
i hjekë Shqipnis nji të katerten e tokëvet të soçme. San Gjuljano
lypi qi kufini juguer të fillonte në grykë të Kalamasit,
o pak ma
kah Veri, por kurrsesi në kepin Kaphali, pse kënalli i Qerfozit s do
të mbetëte në duer të nji pushtedës
tjeter qi mund t' a bate~:nji
bazë detare (Lichn. Beth. 10.IV.1913. - 13132).
Shtypi grek e e- sulmoi qeverrin italjane pse në çashtje - të kufij-
vet kerkonte teper. Venizelos foli gjatë me Bosdari-n, amb. it. në
Athinë, por kurrgjë s u krye, veç u caktue qi kufini të fillonte në
7
kepin Stylos. (Jagow Quadt-it am b. ted. n' Athinë, 20 maj 1913 - 13312). (609)


Në m bëledhjen me 1 gusht 1913 Grey propozoi:
1. qi nji ko-
misjon nderkorntar të kryejë caktimin e kufijvet jugorë e jug-lindorë,
në mënyrë qi Korça, kepi i Stylos e ishulli i Sazenit t'i epeshin
Shqipnis ; 2. neutralizim i kënallit të Qerfozit; 3. Greqija, me disa
qysh ke asnjansije, ka per të m bajtë në dorë ishujt e banuem prej
njij popullsije greke e të pushtuern tash prej fuqivet greke, per-
posë Tenedo Im bros e Tha sos; 4. Itali ja deklaron se si mbas ar-
tikullit 12 të traktatit të Lausanne-s,
porsa trupet otomane e arti-
ljerija të ken dalë jashta Libjes, ajo ka per t'i lëshue ishujt e ka
per t'i a kthye Turkis (rnbëledhje 1 gusht 1913 - 13675). Komisjoni
mund ta fillojë punen me 1 shtatuer e mund ta kryejë me 30
nanduer 1913. Kje caktue se caqet mbrenda së cillavet komisjoni
ka per të ba hetimet e veta kan me kenë: kahë prendimi, malet qi
nëdajnë bregoren deri në kepin Phtelia: kahë vër-lindja,
viza e ku-
finit të Kazas së moçme tyrke të Korçës. Ndermjet këtyne dy
krahinavet viza e shënjueme në memorjal të delegetvet grek në Ko-
misjonin e pagjës, ka per të kenë kufini vëruer i punvet të komi-
sjonit, ndersa në jug e në jug-lindje,
viza e shënjuerne prej San
Giuliano. Qyshë në mbëledhje të 11 gushtit 1913 u caktue qi kra-
hina bregore deri në K. Phtelia, bashkë me ishullin Sazen, krahina
e vendueme në veri të vizës së propozueme
prej delegetvet grek,
ashtu edhe Kazaja e moçme e Korçës me bregun prendimuer e ju-
guer të Liqenit t' dhrit, tuj u shtri prej katundit Lini deri në mo-
nastir Shën Naum, t'i perkitëshin Shqipnis. Caqet kan per t'u vu
si mbas etnografis e gjeografis. Per vertetim etnografik ka per t'u
caktue gjuha amtare e popullsis,
d. m. th. e foluna nder familje.
Per shka i perket krahinës së banueme prej kucovllahvet,
komi-
sjoni do të vertetojë komsin e tyne; e a me i a lëshue Greqis a
por Shqipnis kan per ta da Fuqlt e Mëdha mbas raportës së ko-
misjonit nderkorntar ; njashtu edhe garantinat
kom tare kan per të
kenë objekt i nji marrëveshtjes drejtë per drejtë ndermjet Greqis e
Rumenis. Nji muej mbassi të marrin fund punët e komisjonit, tokët
e shënjuerne Shqipnis do të lirohen prej trupavet greke. (Lichn.
Bethmann-it, 11 gusht 1913 - 13690).
Komisjoni ishte i perbamë prej majorit ingliz Doughty Wyllie,
adekt ushtarak
tu ambashjata
inglize n'Addis-Abeba,
prej majorit
tedeshk Thierry, prej konsullit austriak të Janinës Bilinsky, prej
kolonelit rus Leokovië, adekt ushtarak n'Athinë, prej nen-kolonel
Lallemand,
prej kapitenit italjan Castoldi qi per shtatë vjet ish
kenë oficer i gjendarmeris
maqedone
e prej konsullit italjan në
Monastir, Labia. Ky i fundit muer prej ministrit të Jashtem t'ltalis,
8
San Giuliano, urdhna të caktuem: "Kcrnlsjoni do të marri para sysh
(610)


rarnjen e luginavet, e me i a caktue të gjith luginen njij shteti të
vetem në vend qi me i nëda; kështu do të marrë para sysh rrugat
e natyrshme qi lidhin krahinat e ndryshme të mbrendshme
me det.
Per të caktue gjuhen e folun në nji familje, komisjoni do të pëvesi
ma së pari pleqt, si edhe fëmijt qi ende nuk kan shkue në shkollë.
Delegati italjan ka per të punue në marrëveshtje
me delegatin au-
strijak e tedeshk, ashtuqi kufini greko-shqiptar,
tuj u nisë prej Phelia
t'i lanë Shqipnis krejtë luginen e Gjinokastrës
tuj kalue permbi uj-
shperdasIspartiacque)
të lumit Kalarnas, e, tuj i lanë Shqipnis Per-
metin e Leskovikun, të pershkojë Vijosën në veri t'Ostanicës,
të më-
rrijë nder malet e Gramoshit
e të ndjekun majet deri nder tokë të
Korçës.
Me 15 shtatuer delegett u nisen prej Qerfozit per në Selanik e
prej këndej shkuene në Korçë. Prej relacjonevet të delegatit tedeshk,
Thierry,
shitet se popullsis i hini trema, shpijat
e shqiptarëve!
u
mbyllen e në kje se mujt ndo' i delegat të hije mbrendë,
oficerat
grek protestuene
tuj vertetue se delegett kishin hi me forcë nder
shpija. Komisjoni pranoi vizën e propozueme
prej Grey, porsi bazë
të njij marrëveshtje
qi mujtëte me u krye ndermjet delegetvet,

cilit si mbaruene punë, me 19 dhetuer shkuene në Firencë, per t'i
krye ma mirë në Institutin Mbretnuer
gjeografik- ushtarak.
Kufini
juguer ka per t' u shënjue prej së moçmes Kaza tyrke të Korçës,
per të gjatë të Malit Gramash kahë lindja e Stukalonje - Kalabarit
deri në lumin Vijosa; prej këndej, tuj ndekun projektin austro-italjan
deri në kepin Phtelja, tuj i a lanë Shqipnis Gjinokastren.
Popull-
sija greke e kësajë lugine mund të transferohet
në Çameri e ana-
sjelltas, tuj u dhanë shperblimet
perkatse me pare. (Gro. Po. 35. -
13964 - 31 tetuer 1913)
Çashtja e Shkodres
Ushtrija e vogel malazeze e dame në dy trupe, me njënin trup
do të hinte në sanxhakun
e Novipazarit
e bashkë
me]nji armatë
serbe do të pushtonte
atë krahinë tyrke; tjetri trup do të zaptonte
Shqipnin verore e do të mësynte Shkodren. Qyteti kje rrethue qyshë
në tetuer të vj. 1912. Bardhanjorët
e nji pjesë e Taraboshit
rane
nder duert e rrelhuesvet.
Në mproje të qytetit gjindej Riza begu
me 25 o 30 mij vetë. Pak perpara
se të kriste lufta Esad Pasha
erdh në Shkodër me nji ushtri shqiptarësh
per të forcue ushtrin qi
aty gjindej. Me 9 dhetuer mërrijti nji oficjer malazias per ta shter-
ngue Rizan me pra luften pse aleatt kishin ba me 19 nanduer 1912
9
nji armëpushim,
por aj nuk desht rne pranue e luftoi në hesap të (611)


vet. Me 30 kallënduer
1913 tuj këthye
prei shpis s' Esad Pashës
ku kish hanger darken,
kje vra.
Hasan Riza Pasha, i
Jem në Bagdad, bani studimet ushtarake
në Stambollë e mandej në Berlin. Shurn i squet, u ba nji nder ma
të mirët oficera t'ushtris tyrke e nen regjim t'Abdyl Hamidit mërrijti
e u ba Pashë. Mbas kostitucjonit,
qeverrija e re e pa me udhë të
hiqeshin prej kuadrit oficerat e pazotsi, e të zmbrapeshin
ata qi
edhepse janë plot meritime per zotsin e kulturen e tyne, teper
shpejt i a kishin mërrijt shkallës
së naltë. Nder këta të mbramt
ishte Hasan Riza Begu qi kje degradue e ba kolonel e kje çue në
Shkoder ku sundonte 30 mij vetë. Ishte i shterngueshem,
i idhtë,
i mënershem në të kryem të detyrës së vet e kerkonte po atë kuj-
des edhe në detyrë të tjervet. 1)
Esad Pasha e muer sundimin e Shkodrës e me 5 fruer u hani
me dijtë malazezvet se ishte gadi t'i shtrohej armëpushimit.
I per-
gjegjen se armëpushimi
kishte mbarue e se luftimet kishin fillue
rishtas. Esadi ishte kryetari i familjes shqiptare të Toptajvet prej
Tiranet e kryetar i redifvet. Sa ngjati revolucjoni
i Tyrqvet të Ri
u ba me ta. Kje antar i Parlamentit porsi deputet i
Durrësit e kje
pjestar i Partis shqiptare.
Mali i
Zi e mbajti gjithnji Shkodren në rrethim e kur i ngar-
kuemi i Austris në Cetinë paraqiti nji Notë n'ërnen të qeverris së
vet, tuj kerkue me te qi popullsija të delte lirisht prej qytetit e qi
të hahej nji hetim perrnbi vrasjen e P. Paliqit, famullitar të Gja-
kovës, e në ketë hetim të rnërrshin pjesë zyrtarë austrijakë, qeve-
rrija malazeze pergjegji se nder tokët e pushtueme prej ushtris ma-
lazeze vetem autoritetet malazeze mujshin me ba hetime (20-III-1913).
E kur Fuqit e Mëdha e fëtuene Malin e Zi t'i a hiqte rrethimin
Shkodres, qeverrija u pergjegji se mbassi grindjet ndermjet besli-
dhunvet e Turkis vijojshin gjithnji, nuk mund u mendonte të praj-
shin luftimet në Shkoder (1 prill 1913). Këta edhe ndodhte pse ko-
manda e naltë Serbe kishte dergue në ndimë të malazezve! në fruer
1913, 1300 vetë prej Durrsit në Shkoder e ma vonë nji trup tjeter
ndirntar 30 mij ushtarësh me 10 topa rrethimi e 24 fushe. (27 fruer
1913).
Austrija mendoi me ba nji dimostratë detare per të gjatë bre-
gut malazez, Franca e Inglizi, per të ndalue A ustrin mos të vepronte
vetun, thirrne edhe Rusin per të rnarrun pjesë, por kjo nuk deshti
të ndimojë nji veprim kundra Malit të Zi. Ishte droja mos po
merrte masa të rrepta kundra Cetinës Beslidhja e Trevet, por Italija
}6Pz) l) G. Berri. L'asseclio cli Scutari. Mila:110 1913 f, 164,


deklaroi se n'i çpalltë luftë Austrija Malit të Zi, kishte per të zap-
tue Vlonen e Durrcin e se nuk kishte per të marrun pjesë në nji
veprim bashkë me Austri. Deklaratat e Italis e qindresa e ftoftë e
Gjermanis i a mbushen menden Austris të shporrej prej çdo pune
së rrezikshme e të presë librimin e Shkodrës. Fuqit e Mëdha, per-
veç Rusfs, derguene n' Adriatik nji flotë nderkomtare
n'urdhen të
nën-amirajlit
ingliz Cecil Burney, qi deklaroi blokun e bregut që
prej Tivarit në grykë të Drinit (10 prill 1913). Diten mbrapa qeve-
rrija serbe e hoq ushtrin, por se hoq Mali i Zi i cilli e mbajti
rrethimin deri me 23 prill, diten qi Esad Pasha i a dorëzoi qytetin
gjenerajlit Janko Vukotië.
Qyshket etë lëshuernit në dorë kjene caktue prej princit Danil
e dokumenti u nënshkrue prej si e prej Esad Pashës, komandantit
t'armatës:
Art. I. Të gjith ushtarët, si nizamët si redift, ashta edhe klasa
e reservavet, kan per ta lanë lirisht qytetin, me armë, municjone
e ushqim.
Art. 2. Qytetasit, per ne dishrojshin, munden me shkue mbas
armatës, tuj bajtë me vedi armët e takamet.
Art. 3. S ka per t'u ba plaçkë; qytetasvet otoman qi gjinden
mbrenda rrethit të kalas, ka per t' i u këqyrë lirija personale. Nuk
ka per t'u u dhanë kurrnji ndeshkim atyne qi mueren pjesë në
luftë, mbassi s kan ba tjeter porveç detyren e vet ndaj atdhen.
Art. 4. Garnizonet e ndryshme kan per të marrë me vedi, posë
teshavet
personale, edhe takamet, çadra, shtroje, kazana qi lypen
per udhtim. Per ketë punë kanë per të pasë qerre e kua! per bajtje.
Art. 5. Zyrtarët, ushtarakë e civila, gjendarët e agjentat e po-
licis qi të dishrojnë me e shoqnue arrnaten, kan per të pasë kalim
të lir.
Art. 6. Armata, kur të [ët tuj u nisë, ka per t'u percjellë prej
nji gjenerajlit e prej disa oficerash malazez.
Art. 7. Robt qi i perkasin armatës serbe kan per t'i u dorëzue
komandantit
të par t'arrnatës malazeze. Haj robvet, haj ushtarëvet
e të gjith të ligjvet e të varruemvet, u garantohen sherbimet qi kan
me mujtë m'u ba. Ka per t'u u lëjue ndeja e perkohshme në Shko-
der mjekvet otoman per kujdes të të varruemvet e të të sëmuetvet.
Si të mbarojë sherbimi i të varruemvet e i të sëmuetvet, këta kan
per t'u percjellë në tokë otomane, bashkë me mjekt, me shpenxime
të qeverris.
Art. 8. Të gjith dokumentat
ushtarakë, zyrtarë e dossiers kan
l l
per të rnujtë me u marrë në dorëzim prej autoritetit tyrk, i cilli ka (613)


per të marrë ata dokumenta civila qi komandanti i parë ka per të
shënjue se janë të domosdoshem.
Art. 9. Të gjith mitralozat, ashtu edhe topat qi gjuejn shpejt
e ata të fushës, me të gjitha municjonet kan per t'u marrë në dorë-
zim prej armatës tyrke.
Art. JO. U epet falja e pergjithtë atyne qi i sherbyene si spijCij
qeverris otomane sa ngjati lufta.
Art. li. Janë falë edhe të gjith ata nënshtetas të huej o mala-
zez, qi mbassi hiken e u struken në Shkoder, mueren pushken e
luftuen me trupat otomane.
Art. 12. Në paçin nevojë trupat tyrkesha per ushqim, kan per
ta pasë prej ushtris malazeze.
Art. 13. Komandanti i armatës së Shkodres ka per të ja dorë-
zue të paprekuri kalan e Shkoders
komandantit
të par t'arrnatës
malazeze, e- s ka per t'i rrënue ato mjete marrëdhanjesh
të cillat
i perdori per mprojtje.
Art. 14. Me 10-23 prill 1329=1913, n'oren tetë ka per të fillue
lëshimi i istiqames
së Taraboshit,
së Bardhanjorit
të Vogel, së
Fushës së Shtoji! (i Hanit). Kodrat e Tepes kan per t'u xanë
prej garnizonit malazias neser n'oren 11, Bardhanjorët
n' oren 13,
Fusha e Shtoji! n'oren 15.
9-10 prill 1329.
S k
h oder, 22-23 prill 1913.
Gerenti vali e komandant
Komandanti i par i armatës
i armatës së Shkodrës,
malazeze,
Princi
trashi-
Gjenerali i Brigatës
gimtar
nenshkrue:
ESAD
nenshkrue:
DANILO
Ndermjet Nikollës e Esadit kje ba nji pakt i mëshehët, sikurse
diftoi delegati malazias, Mjuskoviqi, në komisjonin nderkorntar
fi-
nancjar të Parisit: Esadi paska dorëzue qytetin e paska sigurue jo
vetem daljen e lir t' ushtri vet, por edhe ndimen e Malit të Zi per
të hypë në fronin e Shqipnis. (Shif telegramet e Izvolsky-t qi i a
bani Sazonov-it me 24-27 prill 1913. Diplomatischer
Scriftmechsel
lzvolskys, 1911-14. ed. Fr. Stieve III. 130 e 138)
Permbi çashtjen në se lidhja e rnëshehtë ndermjet Nikollës e
Esadit u perkrah prej Rusis o prej qarqeve! panruse, nji !eter e
Pourtalës, amb. ted. në Peterburg, e 3 majit 1913 N. 140, na ep
spjegime ma të gjana: "Prej nji lajmprusi, të dej per besim, marr
lajmin se qarqet komtare e pansllave të këtushme kan bashkveprue
12
(614)
qi Esad Pasha ta lëshonte Shkodrën. Lajmprusi i em më kallxon


se 15 dit para se të binte Shkodra, u kall mërrijtë në Peterburg disi
personave me pah në lamen komtare, letra prej Nikollës, me të ci-
llat mbreti u bante me dijtë miqvet të vet shestimet e veta e marrë-
veshtjet per shka i perket shtrimit t' Esadit, e lypte ndimë per ketë
shestim të vet. Mbas bisedimesh së gj;;1ta në !amen komtare,
kje
caktue me i ndimue Esadit me pare. Në kje se në shtypin german e
austrijak aty këtu shifet ndopak dyshim athue pat dorë Rusija në
të rarnt e Shkodres, un kujtoi se Sazoriov asht mendembushun
kur
proteston
kundra këtij dyshimi. Un besoi me të sakt se as aj as
Rusija zyrtare nuk kan pasë dijeni per shestim të Nikollës, por qar-
qet pansllave e kan dijtun. Disa vetë qi i perkasin ministris së ja-
shtme nuk u habiten aspak kur erdh lajmi se ra qyteti. Sazonov
i tha kolegut tim italjan, se Esadi ishte nji vali i mirë per Shqipni."
Shum ma e kjartë asht relata e atashehit ushtarak
austrijak në Pa-
ris, koi. Vidalë, me 5 maj 1913 (Shih: Conrad. Ausmeiner Dienstzeit.
III. Boq): "A.sht nji mëshehtsi qi të gjlth e njohin se prej këndej
Izwolsky e dreitoi të rarnt aq në za t' Esad Pashës; ashtu edhe pro-
klamimin si Mbret i Shqipnis. E Izwolsky u tha disa miqve se aj,
kohen e gjatë qi i a len të lir Austrija, don me e shti në punë per
ta keqsue gjendjen." Edhe Eckardt, i derguerni german në Cetinë,
shkruen me 2 maj 1913 se Shkodra nuk u pushtue, por se Esadi,
dhuroi të ramt e qytetit, megjithse kishte ushqim e municjone mjaft.
(Gro. Po. v. 34 II. faqe 715)
Si ra Shkodra në duer të malazezvet, Mensdorff i deklaroi Grey-it
se në mos luejshin Pushtedet, Austrija do të kishte veprue ajo ve-
tun. Pushtedet, para se t' epej qyteti, kishin propozue qi Esadi t'i
a epte qytetin qeverris tyrke e këjo Pushtedevet,
në mënyrë qi Ni-
kolla i kishte la duert perpara popullit të vet. Por mbassi ra Shkodra
Konferenca e am bashjatorvet
caktoi me i çue nji notë të perbashkët
qeverris malazeze, se zaptimi e qytetit nuk i ndryshonte caktimet e
Pushtedevet
per sa i perket caktimit të kufijvet kah veri e kah
ver-lindja, prandej qyteti do të lirohet e do t'u dorëzohet
Pushte-
devet 'qi perfaqsoheshin
prej komandaritavet të forcavet detare qi që
prej 23 prillit kishin blokue bregoren malazeze. Këjo deklaratë kje
paraqitë me 27 prill (Conrad. Aus meiner Dienstzeit III 264) (Lich.
13. IV. 1913-13191).
Lichnowsky i propozoi Asquith-it qi Fuqit t'u epshin manda-
tin Italis, Austris e lnglizit per nji veprim në Shqipni. Ministrit
nuk i u ba fort qëfi,
pse nuk donte të rrezigojë jeten e ushtarvet
ingliz. Giolitti, i cilli ishte kundërshtar
i njij veprimi italo-austriak,
13
dishronte të merrte pjesë edhe Inglizi me nji veprim detar, ndersa
(615)


zaptimi i tokës t' u u lëshonte italis e Austris. (Bethrnann Lichnow-
sky-t 27.IV.1913-13212).
Pergjithsisht
qeverrija italjane u deklarue
kundershtare
e njij
spedicjoni tuj u pështetë n' art. 7 të Beslidhjes së Treve. (Flotow
Bethmann-it 28.IV.1913 - 13222). 1)
Krejt ndryshej
u mendontë
në Berlin, pse nuk ishte puna e
pushtimit të tokëvet, por me u shti në veprim nji vendim i Fuqivet.
(Bethm. Flotow 28.IV.1913-13224).
Por, n' u shikjoftë qetsisht puna, Konferenca e am bashjatorvet
nuk i a kish ngarkue asnji Fuqis nji veper të till, ishte Austrija qi
e bante të veten ketë të drejtë e donte të ngrehi mbas vedit edhe
Italin. Berchtold vetë ishte mendembushun
se po t'u a lypte Aus-
trija ketë zyre Pushtedevet, këto nuk do t' i a kishin dhanë (Lichn.
Bethm. 27. IV. 1913-13217)
Qarqet ushtarake t' Austris mendojshin
me i lëshue Italis Vlonen, e ky mendim u pranonte edhe në Kan-
celerfn e arqidukës trashigimtar,
Franc Ferdinandit.
Ndërsa perpara
u kundershtonte
qi Italija të zaptonte nji tokë në bregoren lindore
t' Adriatikut,
tash perkundra mendohej se Kënalli i Otranto-s nuk
do t' ishte i atij qi të ket pikat e bregores, por i atij qi ka per të
pasë floten e luftës ma të forten. Prandej
n' e pastë o jo Italija
Vlonen, gjendja nuk ndryshon. (Bisedë Tschlrcshky - Berchtold. 27.
IV. 1913 - 13225).
Giolitti kje perherë kundërshtar
i nji spedicjoni në Shqipni.
Perkundra
nder qarqe ushtarake t' Austris u pregatitëte nji nisje jo
vetem kundra Malit të Zi por edhe kundra Serbis. Pse Serbija
kishte per të nga në ndimë të Malit të Zi po e nguci kush këtë,
i) Art. 7 i Traktatit të 6.V.1891.
Austro-Hungaria e Italja, tuj mos pasun per qellim perveç të mbajtunit
e statu quo toksuer n ' Orient, per sit të jët e mundun, detyrohen me per-
dorë fjalen e vet per të ndalue çdo ndryshim tokësh qi mujtëte me i shkak-
tue Jam njënes o tjetres Fuqi qi kan nenshkrue ketë Traktat. Per këta ato
kan per t'i dhanë njëna tjetres të gjitha informatat aq sa me i paraqitë
,njena tjetres caktimet e veta edhe ato të Fuqivet tjera.
Megjithkëtë
në rasë se, mbas ndodhjevet, të mbajtunit e statu quo
krahinen e Ballkanit o nder bregoret o ishujt otoman t' Adriatikut e të De-
tit Egë, nuk ka per të kenë punë e mujtun, e në rasë se, në rrjedhim të
veprës së njij Pushtede së tjeter o ndryshej, Austro-Ungaria edhe Italija e
shotin nevojen të ndryshohet me nji zaptim të perkohëshem o të perherë-
shem prej anës së tyne, ky zaptim nuk mund të bahet perveç mbas njij
marrëveshje parasb kuese (preventive) ndermjet dy Fuqivet të thanuna,
marrëvesbtje e pshtetun në parim të njij sbperblimi dy anësh per çdo dobi
toksore e çdo gja tjeter qi se e cila sosh xjerrë ma teper se statu quo i
14 tashem e nji sbperblim qi të mujë me kondendue interesat e kerkesat e
(616)
drejta të dy Parëvet.


këto qarqe nuk çajshin kryet se mujshin me paraqitë nji qindresë
të fort sllavt e Austris, e në Vjenë u bajshin shestimet e nji në-
darnjes së Serbis, si mbas propozimevet të Conrad-it: Nish e Pirot
t'i lidheshin Bullgaris, Serbija lindore e tokët ndermjet Moravës e
Timok-ut Rumenis, Sanxhaku i Novipazarit e Serbija prendimore
Austris (Kageneck «atashe» ushtarak german në Vjenë 28-IV-1913
- 13234)
Kur qeverrija austrijake i lypi nji bashkveprim ushtarak ltalis
këjo i pergjegji se do ta kish shqyrtue çashtjen, por me nji herë
bani disa vrejtje (riserve). Deklaroi se njij veprimi nuk i kish ardhë
ende koha, pse mund u shpresonte ende qi Mali i Zi të zmbrapej;
kerkoi qi t'u caktonte plani i veprimevet qi per kurrnji arrësye nuk
do t'u zhvillonte në Mal të Zi. San Giuliano dishronte me dijtë ci-
llat do t'ishin kenë rrjedhimet e nisjes, e cilla do të vijte me zhvi-
llue jo vetem çashtjen e Shkodres, por edhe atë të kufijvet jugorë
të Shqi pnis qi aq fort e interesojshin ltalin. (Flotow Bethmann-it
30.IV.1913 - 13240). Ministri donte të zbëloheshin mirë të gjitha
çashtjet, ashtuqi mbas veprimevet Austrija mos të kerkonte të drejta
qi do t' ishin kenë shkajk i nji grindjes ndermjet dy komeve. Pa-
rashtoi qi Austrija të vepronte në Shqipnin verore e ltalija në pje-
sen jugore. Por Ministri italjan nuk e kishte pshtetjen e gabinetit
të vet. (Flotow 30-IV-1913 - 13244).
Qeverrija italjane dha ketë pergjegje disa dit ma vonë, 2 maj.
(Bethmann Tschirschky-t, 3-V-1913 - 13258). Berchtold e Conrad,
n' udjencë tu Franz J ozefi, paraqiten planet e veta: i pari propozonte
nji shgarkim në Shën Gjin, tjetri perkundra, nji veprim qi të fi-
llonte prej Hercegovine. Me 1 maj kjene mobilizue i XV e i XVI
trup i armatës austrijake, i XIII trup, i perbam ma së forti prej ele-
mentash serb, me të gjith reservat ishte nen armë, ashtuqi mos të
mujshin me ba nji demostratë kundershtare. Perandori tha se do të
merrte nji vendim perrnbi ato propozime. N'ltali kjene mobilizue
tri baone kambësorë, nji skuadron kalorsije, e nji bateri. Ky spe-
dicjon i vogel, me 5 maj, do t'ishte gjetë në Brindisi e me 8 do
të kishte hi në Vëlonë, nen urdhna të koi. Gonzaga. Do t'ishte kenë
si pararoja e nji trupit 45 mij vetësh. (Flotow - Bethrnann-it 5.V.
1913 - 13265)
Me 4 maj Nikolla i lajmoi qeverris inglize se po u a lëshonte
Shkodren Fuqivet, e Konferenca e Ambashjatorvet i a pshteti ko-
mandantit të flotës nderkomtare të merrej vesht me autoritetet ma-
lazeze (Lichn. Bethm. 5.V.1913 - 13274)
Me 13 maj komandanti malazias Plamenac u a dorzoi qytetin
Fuqivet.
15
(617)


Italija e Austrija
prap nuk ishin sigurue mirë pse Pushtedet
do të kishin mujtë të caktojnë mbi fatin e Shqipnis,
prandej me
8 maj 1913 bane nji Marrëveshtje miqsore (shif E. Laloy. Les do-
cuments secrets des Archives du Ministere des affaires
ëtrangëres
de Russie. Paris. Brossard).
Romë, 8 maj 1913. Marrëveshtje
e vendueme
për të caktue,
sa ma shpejt të jët e mundun,
qetsin e mbrendshme
e themelet e
njij zhvillimi të rregullshem
të tregtis e t' industris,
mbi tokët qi
perbajnë Shqipnin, Dy Anët qi po bajnë ketë lidhni, janë njij me-
ndje se të venduemit
e qetsis në Shqipni e të shkuemit perherë
ma të rregullshem kahë nji jetë pagjsore, do të jen themeli i par i
sistemit politik në marrëveshtjen
miqsore të tyne (art. 1). Në kje se
zbatimi i masavet të propozuerne per t'u a mërri qellimevet të pa-
ravO.me n'art. 1, ka per të ndeshë në nji nderhyrnje të Fuqive! tjera,
këjo marrëveshtje
miqsore ka per të pasun vëleren e nji beslidhjes
(aleancë) (art. 2). Per t'u a mërrijtë ma shpejt qellimevet të caktueme
n' art. 1. Anët e lidhuna e mbajn të drejten të zaptojnë me autori-
tet të vet token e Shqipnis qi ato e kanë nëda, në ketë pikpamje,
në dy pjesë të nji njishrne (art. 3). Kufizimi i këtyne dy krahinave
per veprim do të caktohet prej njij komisjoni të veçantë në pshte-
tje të mendimit të paraqitun
prej konferencës
diplomatike
mbajtë
në Romë me 2 maj 1913 (art. 4). Në rasë se dergohen prej dy Fu-
qivet ushtri per nji veprim ushtarak në Shqipni, këto ushtri s do
të kalojnë 24 baone karnbsorësh' e 12 bateri me kalorsi e sherbime
ndimtare qi duhen (art. 5).
A KA NJERZ TË MËDHAJ SHQIPTARË?
Gjergj Basta gjeneral i famshem në fillim të sh. XVIII, ishte
-me fis prei Shqipnije, i Jem në La Rocca afer Tarantit.
Tue kenë
komandant i njij regjimenti Kalorije Shqiptare kur Aleksander Far-
nese muer sundimin e Krahinavet t'Ulta në 1579, u ba komandant
i persosun në shkollë t' ati Kapitani
të madh; ky tue njoftë me
nji herë zotsin e Gjergjit, e bani Komisar të Pergjithshem
të Ka-
loris në 1580. Nder levizje ma me randsi, pjesët kryesore Gjer-
gjit i pshteteshin.
Në rrethim t'Anverses 1584 aj pat urdhun me
ruejtë rrethinat mos t'i vijshin ndlrna qytetit; në 1588 pat nji pjesë
16
(618)
kryesore në të zaptuem të Bonn-lt. Në 1590 shkoi me Farnezin në


Francë në ndimë të Lidhjes;
në 1592 pat komanden
e retrogardës
në ritiratë të parë; muer pjesë edhe në fushatë
të Mansfeldit

Francë vj. 1593; mandej shkoi e bani do fushata
n'Ungari,
e u kë-
thye nder krahina
t'Ulta ku në vj. 1596 ju ngarkue
nji punë shum
e vshtirë së cillës ja duel me nam: duhej me shti ushqime
në kë-
shtjellë të La Fëre të rrethuem
prei Henrikut IV; kurr s ka pa nieri
drejtim e kujdes
ma të shkelxyeshem
se diftoi Gjergj Basta n'atë
rasë. Por theatri
ma i bukri i fushatavet
të tija kje pa dyshim
Transilvanija
e Ungarija. Në 1601 ngadhnjei mbi Sigjismund Bat-
tory qi ishte mëkambë Princ në Transilvani.
Vetem treqind vetë i
mbetne Gjergjit të vrarn, ndërsa Battory buer ma se 10 mi ushtarë,
110 flamuj, 40 copë topa e të tanë plaçkat e ushtris. Shpejt kje
rrethue qyteti i Klausenburgut e shtrue nen urdhna të fituesit. Vje-
ten mbrapa Gjergji e mposhti krejt Battory-n tue i marrë Bistrikun
e tue i thye Princ Mojzehin; kështuqi Battory, tue lypë pagjë per-
vujtnisht, hoq dorë prei pretendimesh,
e pat per nderë· të madhe
me xjerrë nji baroni në Bohemi. Në 1603 prep Gjergji shpartalloi
ushtrin qi kishte mbledhë Mojzehi e ndoshta do të kishte shti në
dorë edhe tepricat mos të ja kishte ndalue dimni rrethimin e Te-
meswarit. Në 1604 randoi doren mbi protestantë kryengritsa, por
me rrethim të Kasovis nuk mujt me ndreqë veçse pjesrisht gabimet
e Kontit të Beljoyeuse-s.
Në 1605 me idhnim të madh të vetin,
s mujti me pshtue Strigonin prei sulmit tyrk, por i vuni nji pendë
të pathyeshme në Komorrë e u ra në shpinë barbarvet kur u mbë-
lodhne nder olloqe diemnore.
Per shperblim pat prei Perandorit titullin e Kontit. Historjakët
e levdojnë pse Turqt s mujtne kurr me e thye.
La dy vepra klasike arti ushtarak:
li Maestro di Campo Ge-
nerale, Venedik, 1606 - li Governo della Cavalleria Leggiera, Frank-
furt, 1611.
Arkivat, sidomos të Vatikanit, ruejnë nji shumicë të madhe
letrash e relacjonesh së tija, ku dajnë pernjiheri zotsija e ti ushta-
rake e politike edhe zelli per të projtë Europen e kështënë prei
sulmit' tyrk,
PO
Oaos I Në faqen 582 rreshti 10 asht per t'u gortue: vjeta e shtypjes së ".Ar-
nautlluk ve arnautllar" në daten turqishte 1297 e jo 1937 si gabimisht u vu.
17
(619J


KRYENGRITJA
E MALSiS
..
,
SE MBISHKODRES
:~:JL NIKOLLA I.
Para disa muejsh duel në dritë i pari vëllim i perrnbledhjes
së vepravet letrare të shkrueme nga dora e Nikollës së I. Krajlit të
Malitzi 1).
N' atë vëllim, nen titullin "MALISORSKI USTANAK" "Kryengritja
e Malsorvet", gjindet nji vjerrshë o ma mirë nji poem, ku vetë krajli
me atë shpirt vjerrshtuer qi per trashigirn e pat në familje, fillon
e e shkruen kryengritjen që nga shkaku i fundit qi e ndezi, trimnit
e Malsorvet giatë luftës së pergjakshme, e aty-këtu, edhe ndimen
qi aj vetë nen dorë u dha Malsorvet e frytin politik qi nxuer per
veti prei asai kryengritje.
E këta kuptohet vetvetiu, pse perkrahje e ndima politike epen
aty dhe atyne ku perkojnë interesat politike dhe nga të cilët priten
sherbime e shperblime politike.
Poemi permban 215 tubza katershe, qi pershlnë 860 rreshta
në 22 faqe të librit. Asht krejt tetërrokshe e ka shprehje shum të
zgiedhuna kQ spikatë pasunija e bukurija giuhsore. Permban daten
1911.
Mirë ish kenë t' a perkthejshim edhe na në vjerrsha shqipe
me ato shprehje qi janë bukurija e giuhës së Malsis së Mbishkodres
e me atë shpirt letrar në të cilin Auktori e ka lanë të shkruem,
por per shkajk të kohës së shkurtë qi s na len t' a punojmë si
lypet, tesh-per-tesh, per mos me e lanë të kalojë rasa e 25 vjetorit
të vetëqeverimit, po e botojmë në prozë si landë historike me uz-
dajë qi ma vonë ta· botojmë dhe në vjerrshë si vëlerë letrare.
Lexuesat e kuptueshem, tue pasë para sysh Shkrimtarin dhe
qellimin e botimit tinë si landë historike e jo si reçensjon, kanë
per të dijtë me e nderpretue si -e lypë shpirti i Agimit të Liris së
Shqipnis, e kanë per të çëmue thanjet e gjikimet e njij të hueji i
cili kishte aspiracjone politike mbi vend tanë, e prandej kuptohet
pse i ven në gojë Ded Gjon Lulit fjalë qi dihet se nuk i ka
thanë, e pse në do vende tjera i nalton ma fort të vett se Mal-
sorët e sa tjera shprehje të tija. Megjithktë kallximi i veprimevet të
Malsorvet, shkrue prei njij dore së tillë, e shi në vjeten 1911, i
18 I) Cjelokupna knjizhevna Diela Krajla Nikole I. u Redakciji Dushana Vuksana. Izdanje "Zublja"
(620)
Podgorica.
·


shton vëleren atyne veprave dhe i shumfishon, e, shka asht dhe mi
të randsishem, dokumenton veprimet e Malsis liridashtse e cila kje
nder faktorë të parë qi bani të njifet Shqipnija e populli shqiptar
në mbarë boten.
K.ANGA
Turgut Pasha ep haberin, në mjedis të Shkodres n'atë Bojanë, qi të
gjith trimat Malsorë, grumbullue përpara sbpis së tij, të ndigiojuë lajmin
e gëzueshem per të cilin Malsija i ishte lutë Sulltanit, e Padishahi i fuqi-
shem po u a falte.
Mbae kësaj thirrje Malsorët fluturojnë në Shkoder porsi shqipe, plot
kurreshtë me ndie shka Sulltani ka me u dhanë.
Pesëmijë vetë të Malsorë, të gjith djelmoça të zgiedhun prei së tana
bjeshkvet të Malsis ulen në qendër të Shkodres.
Në mjedis të tyne rrin Turguti e kshtu nisë me u folë:
"Nuk asht njisoji me kenë njeshë e mbërthye n'armë e njiheri të pa
armë; ju jeni beden i f6rt per Perendorin përball anmikut tinë Malitzi,
me të cillin Mbretent tanë tesh sa shekuj luftojnë. Aj sot asht ma i tmer-
shem per perendorin Otomane, qyshse Perendori i Rusis ati armë i fali.
Me ato armë forcue aj tesh juve ju kerenohet, Asht friga se s kanë per
të kalue shuru dit e aj ka, per të ju ra juve. - Por me gj ithkëta, këto
armë qi ju i hani, leni në ketë gjylet e me të shpejtë neser , ma të mira
e të bukra keni per t'i marrë".
Malsorvet u erdh mirë per armë të reja qi do të merrshin, por prei
së moçmesh me u dA u vjen keq, dhe ketë pikllim nuk e mbëshehin, pse të
malsorët u krenoshin me to. Pushka u isbt e shoqe besnike e prandej tesh
mjerohen me e lanë në fund të ndo 'j depoje o nendhece ku do të myket.
Seicilli mba pushken para, duersh, e puthë dhe me te kështu falet:
"Lamtumirë,
moj pushkë gjaksore, mori shpresa e ëme e moçme,
Sulltani nji tjeter po më falë, e thonë se ajo ty ta kalon. Por krizma e
jote shum ma !erg neper bjeshkë ndihet. Ti o shoqe, ke luftue në Javor,
t'asht ndi' krizma neper Gerçë, ke sh kelxye ti per nen Shpuzë dhe prei Ti-
vari; Malazezët ti i ke vrarn , besa edhe shëjet edhe shqipet, e neper liqë] e
këneta rosa e shpend t'egjer krahëpraruem .... Me nafakë më je kenë gjith-
monë e un kurr s t'a kam lanë fëtyren me t'u nxi. Ti më je kenë si pas-
qyrë, ti je kenë uzdaja e ëme ....
Lamtumirë pra, shoqe besnike, urne më pret nji pushkë e re, e ty e
mue sëbashku na kjoftë faqja e bardhë e ndera per gjithmonë!
A thne do m'errsobesh nder depoja të terrshme ku nuk deperton die-
19
lli i shkelxyeshem e ku mbretnon lagshtina?
(621)


Per 'i mend un drue se po, e, prandej o ahmarrse, para se të dahem
pergjithmonë due t'a puthi edhë 'i herë fëtyren tande të shkelqyeshme".
Osmanlliut, hysmetçiut të Turgutit, seicili Malsuer i a dorzon pushken
pergjithmonë, e shpirti i tij diç të zezë i ndtnë,
Malsorët pushken e dorzuen, por të mjerët ende s dijnë shka prei
turqsh ka me u ardhë, se ç e zeia asht kah i pret ...
K11r qe shotin per rreth vedit ushtrm turke me topa shpejtgjuejtsa e
me kalori qi i rrethojnë; habitun Maltorët pëvesin vetëvedin: shkaf asht
këta të papritun qi na shfaqet para sysh~ a por na pren? !
E në kaq Turguti pergjegjë:
"Moj Malsi mori kryeneçe, nder këto krahina të Sulltanit deri më sot
ti mbret i vedit je kenë. As haraç as vergi kurr ti Mbretit s i ke dhanë
e me mzi qi ke prauue ta nj ohish Sulltanin per Mbretin tand. Ti ke ba
gjith shka ke dashtë; me qeverrfn e Sbkodres je tallë, e Valijt t'a bajsbin
qejfin sikur t'ishin sherbtorët të tue. E shka asht ma zf, tesh do kobë
me Austrin miqësi po lidhni e medje deri Mbretin e ri të Malitzf jeni
kah e nderoni. Mbi këto gjana kleri i juej ju ep mësime të gabueme, Ju
andrroui kinse me fitue do të drejta prei së djathtës së Mbretit Sulltan. -
Por ju Malsorë, o gjind të pamend, shpejt nder shpija t'ueja dredhnjn;
shkoni, lavroni e kositni, me i dhanë Mbretit shka asht të Mbretit, pse ju
prep të nënshtruem të Padishahit e jo të tjervet gjithmonë do t'itni. K6b,
t'a dini, kanë per të kenë per jue fjorintat e Austria, e sjellja miqsore e
Malitzi asnji dobi s ka per të ju pru. Ikni në shpi e mos andrroni andrra
të marra diten per diell! E per në daçi me dijtë se nuk e kam per lojë,
shikjoni këto topa ! "
Lëshue zemre Malsorët lanë gjytetin e Shkodres, e e kuptuen se me
dorzimin e armvet edhe lirija u duel dore. Zymsbem e idhshem kah sbpijat
dredhojnë e në zemra të veta mënijnë Turgut Pashen e pabesë, kundra si
shfrejnë idbnimin tue true e namë papra,
Veçse n'idbnimin e drejtë të tyne caktojnë m'u mbledhë në Rapshë,
aty mbas këtij kobi qi i gjet të vendojnë a me luejtë per së gjalli a por
me ndejë e m'u b:1 rajë.
Diten mbrapa mbas kësai ndodhje, sa fillon dielli Rapshen me nxë, nji
mori e madhe Malsorësh e mblon sbeshin e këti katundi. Aty janë baj-
raktarë e fise vojvodësh, priften e pari qi Malsin e drejtojnë. Janë ulun
n'atë ledinë e shumica derdhin lot per armë të bjerruna.
Në ketë nderkohë prei mjedisit të mbledhjes ushton zani i njij frati;
kësulen hjekë e kryqin nalton, per të giat faqevet lodja i rigon, e çne syt
kah qilla prei Zotit ndimen kështu e lypë:
20
"Zot i botës dhe i lirfs, dhënës i të gjitha, të miravet, dora e të cilit
(622)


të ligshtin çon e mizorët i poshtnon , pri ri mishrirshem ata st të tue per-
m bi mbledhje të këtyne martirve të trathtuem prei ma të mbrapshtit të pa-
besë në botë! bekoje ketë mbledhje të fyeme e këta kreshnikë bujarë, be-
kojau dhe caktimet e vendimet".
E në ketë uratë thrret në ndiruë dhe Papën shejt të Romës. E urata
e ti asht e gjall dhe zjarmore.
Atëherë Ded Gjon Luli, Vojvoda. i Traboinit me atë fëtyrë plot rrudha
e la m-; lot çohet e ligjron nj i fjalim të nxët e krejt të drejtë.
"Hak ka turku, o Malsorë, qi në furin e vet na salvon , qyshse na
o~
të pandergjegjë tesh pesë shekuj vëlla me vëlh'i, vritna e Malsija e shkretë
'Ji,,;v.,, 't t MA
gjithnji vazhdon në ketë gjendje vrase. Me Maltzi që me zaman na vëlla- f
o ;,;;, ~i.,~'ll;.,•
zen jem kenë të njaj babe, e prei të njajtit fis na jemi që nga ditët e lum-
f ( /

nuesbme të Balshës. Por mashtruesi osmaullija na ka shkëputë prei preh-
nit të nanës e prandej i'I derdhë gjaku vëllaznner ndermjet vëllazensh e na~~
jemi kenë ushtarë të pashpirt qi mj e më tesh marrisht jemi dermishë k-,-/ J~ ] r
pergjakë me Maltzf.
.
Asht faji i ynë e jo i Malitzi. Malizi Iulzon që ka herë, e sot kraj lni
ajo asht ba e na loja e gazi i botës. Por në daçi m'u penclue e me ndreqë
gabimin, të rrokena dorndorës e të bashkoilena në valle të mbretnis së
moçme të Zetës. Në kjofët se na i pshteAim uzdajët tona në kojshfn
t' onë, kemi per t'u ahmarrë kundra tur qvet per vuj tje qi kemi pësue.
Zoti e trimnija malazeze kanë per të kënun ndima e jonë. Vetem me ata
kemi per të ja mbrrijtë l irfa e bashkimit."
Të tanë mbledhja i a miratoi fjalët Ded Gjon Lulit enë kam bë u çuen
si tue dashtë me hapë fletët e Jeta të vetat. Të gatshem e të dispruem me
ja fillue luftës së pergjakshme per liri të Miilsis. Kreshniku s do të kursejë
(per ket qellim) as kryet e vet. Edhe të gjitil kah Lov çen , çerdhe shqipesh
ku malazezt e krajli i tyne i motnuem jetojnë, sS't i drejtojnë. Të tanë u
lidhen besa-besë per të proklamue kraj l Nikollen zotni të vetin qi t'i li-
brojë prei robuis së turkut.
E në Cetinë derguen perfaqsuesa t' urtë e të mëçern per t' i diftue se
të_tit e jo të tjeter k
iij kanë per të kenë. Edhe me lypë prei si pak ba-
0
rot e armë_pse kundra mizorit nuk kanë veç duert e thata të vetat.
Krajli i pranon dhe i këshillon qi me Sulltanin mos të prishen por
t' i rrijnë të përulun e t' i apin shka Mbretit i perket.
Kurr ma, o Gospodar, na të tit skem per të kenë; ma parë deken e
pelqejmë se me ndejë-:ma robt e dikuj ,
(Nuk po të lypim veç) pak. barot e ndonji pushkë, e po së voni dhe
ndoj kshill; e prei vojvodësh të tue na fal nji drangue qitë na drejtojë; ose
21
nji serdar t' aftë per luftë sa të na gjindet përlinë me këshille e me urti. (623)


~
es
~
c
<

u
·;;:
o

~
""'
.,,
:,:
...,
c
ca
.. >
:::a
o
-o
,..,
"'
A
11~
o.'.fm'i~~"11,,[ml'IW«~lll
o:;
...,
•..
""
~
~
"
..o
~
o
•..
,..,
,.<:I
..,
•..
...,
a,
,..,
...,
..,
·g
::,
~
•..
..,
i:,.
...,
....•
A
la
::,
.!,i
,..,
...,


§
.!,i
"
:~
-o
A
c
~
...,
:<l)
';
•..
<
o
a,
c
ca
"
.c
:;;i
u
-~
"
c
.. .o
«i
e
"
-o
"'
::,
<
22
(624)


Llazoviqi asht motnue, na ep Janko Vukotiqin ose generalin guracak
trimin Bllazho Boshkoviqin. Shum ma i vjefshem kish me kenë per ne Mi-
tro Martinoviqi. .Asht hapë zani në rrethe t' ona se asht trim, i urtë e i
këndueshem. Na ep Mihill Spasin e Vogel prei Fundnash, ose komandirin
Stojan Popoviqin; e na i çil pak dyert e tokës s' ate e të shtetit tand kft
të gjejnë strehë robnija e jonë. Edhe ndoj novicë prei debojevet të tua, e
kurrgjë tjete.r na nuk të lypim, o mbret i ynë i perndritshem.
Na do t' ahmarrim trathtfn qi Turguti na bani porsa të niset ushtrija
e rreptë e tija me dalë nder bjeshkë t' ona, e Malsija e jonë e dashtun ka
. per të kënduem nji kangë të re, nj i kangë të re qindrese qi mje sot nier-
zija kurr a e kanë këndue."
Krajli mbas këso fjalësh kështu. pergjegji:
"Un bashkë ankoj rrezikun qi ju ka gjetë, e sikurse ju mallkoni,
edhe un kam per t' a mallkue Turgut Pashen e pabesë; por tesh 'J herë
dheu i im jeton në pagjë me Sulltanin e uue ndimë armësh as ushqimi
nuk mund ju ap, të tanë Europa pagjeu disbron e rrept në rone syt i ka
ngulë, kështuqi megjithse m' a do qefi, doren s më len me ju a njitë; e
prandej në duer të fatit tuej po ju lëshoj. Porse shka, per mos me ju nisë
pa gja, po ju ap Sirdar Janko Vukotiqin qi të mbajë rendin në kufi e t'u
çojë lajmin robve të tue .e të ju api ndoj mësim qi ju mungon. E Mihilli
i Vogel prei Fundnash diku. ka m ' u zhdukë e kudo qi të kersasi pushka,
aj n' atë vend ka qëf m'u gjetë."
Dergata malsore u largue nga Cetina e vendimin e tyne të guxueshem
edhe krajli plak e bekon prei Cetine. E mbas tyne niset e shkon në Pod-
goricen e bukur Serdar Jankoja per të mbajtë rendin e qetstn në kufi me
shum vëmendje,
Tesh t' u a lamë qi Zanat të na diftojnë neve fill e perpë se ç ka
per të ndodhë nder bjeshkët e Malsfs. Ajo e bjeshkvet të Namuna bashkë
me shoqen, Zanen e Kombit, të na flasin e t'i rrëfejnë Lofçenit çë mre-
kullfna afer tyne ndodhin.
Por në sa topat po ushtojnë, ato dist të zbeta po duken e janë tue u
endë fl~turim neper bjeshkë të Namuna e të Kombit.
Zana e Lofçenit asht ma gjak ftofte, asht ma e usbtrneme në zhaurinë
të poterës. Per atë s asht e jashtzakonehme
ushtima e tronditja e golleve
të saja prei topavet qi i vin nga Lindja, e prei lumbardhavet të Prendi-
mit qi hjedhin gjyle rreptas teposhtë. Me nji za shum ma të kandshem at-
hera, dhe ma me shkelxim sidomos kur tagani i sai nder fleta i vezullon,
këndon kangen fituese.
"0 Zana t' ona të bukra e të padekshme, idhnimin e arëeyeshem'[të
23
fatosavet merrnje në shënim per me u a lanë me fjalë tueja fisnike brez- (625)


.
"""
...,
"'
..., <l)
~ !.>
~ :<l)
...,
:<l)
•..
A
<l)
i:,..


nive të pertardhshme veprat guximtare t' atyne, kështtiqi kujtimi e mundi
i tyne mos të shkojë hupës e mos të jesi i paevart.
Tash asht rendi i yt, o Zanë e Iët, qi prei humnerash së Bjeshkvet
të Namuna t'i fol ish Lofçenit per ato vende ku lufta luftohet!"
"Un kam per të flllue prei Kastratit me pershkrue uji mbas nji luftat
deri në Cem, e per tjerat ka per të dijtë Zana e Kombit.
Qe po digjen katundet e Kastratit, tym i dendun mbrrijn deri tu un.
Turqit rrembyeshem perpnrojnë e askush qindresë atyne nuk u bau. Ka-
stratsit jar:ë të paarrnë, e kanë marrë malin. Vetem Dedë Gjon Luli vetë
i dhetëti me armë në dorë trimui të pashoqe veprojnë. Nikollë Doda u ep
zëmer e ma i pari gjakun derdhë, aj nuk di të mhëshehet as mbas shkrepash
as mbas lisash. Dodë Prëçi, i ati në vend, qi krejt i a pergiet porsi luani
luanit, i trimnon e i nzitë të vetët, gjithkund futet, me andje e zhdervjellsi
të madhe, gjithkund i çelë rrugë vedit. I thejnë turqt me shka kanë e
prei njij numri së vogel nierzish nuk a pa uji e tillë kerdf.
Ah kish t' ishin k rej t Kaatratsit t' armatos un ai këta burra, mbi ush-
tri të Turgutit namin do të bajshin. Qe po shkojnë në Podgoricë per me
lypë ndonji pushkë e me to me këthye mbrapa në ball të luftës e m' u
bashkue me shokë , ·
Në ketë nderkohe ily kullat, njana e Cemit e tjetra e Rapshës ku
sbum zaptije mbrenda gjinden, fntoaavet të Traboinit e të Grudës, të Se-
lishtës e të Pi kn.lës qi i kanë r rethue në të gjitha anët u dorzohen.
Edhe kufij t e Vrn.njes krejt janë të pushtuem , ashtu edhe Dinoshi; e
në maje të Helmit malsori i let dy topa turkut i a ka marrë.
Fill mbas kësri.i fitorje Hoti o Gruda dikah nisen. Se kush asht me ta
- po kam frigë se s jam e zoja me i dallue. Ata gjind të njaj tjeter çete
duken, kësula tjera e veshë të ndryshme kanë, Pafrigshmenija e tyne asht
e tmershme e prisluuen ija e tyne teper e gjall.
A do të jenë fuuduas a kuqas a por orahujanë i ase luftarët mat' aftit
se askush, t' idhtit triepshnjanë 1
. Prei kange qi këndojnë un kishe me thanë se ata vetë janë, gjaku e
dashtnija i shtS-n ata në ndimë JU(\\ u ardhë Malsorve. Donë të shkretët
triepshnjanë me fluturue atje ku asht mjerimi, donë qi hanxhari e dora e
fuqishme e tyne gjithkund t'u mbrrije.
Hoti e Gruda caktue kanë, Tuzit pa vonesë sande me i ram. E të
prenduemen dielli e t'u shtymen nata, humbullon topi si rrfeja prei kalaje
së Shipçanikut. Pushkët. shëjtare fillojnë të kersasin neper qytete Malsorët
me tnrq grihen, coptohen si ujku me ujk.
Në kaq flakët e shpijavet të djeguna porsi diell luften e natës ndrisin,
osmanllija gjithnji qindron e Malsorët yryshin s'e ndalin, Digjet Tuzi, por


Shipçaniku flakë topash viell pa da, dridhet bedeni i ti i f6rt, e Malsorët
msyjnë e sulmojnë. Gja nuk dihet ende, por kur rrexet e para të ditës të
dalin, do të sbifen, do të njehen ata trima të njanës e të tjetrës ane. Ka
m'u dijtë numri i të mbetunvet kur të xejë dielli i f6rt e ka m'u dijtë
edhe kush i mejdanit duel shëndosh e kush s asht ma i gjall mjes së gjallvet.
Bahet ditë e drita e diellit e zblon Tuzin bam ht e pluhun e topi nde-
jun bri flamurit otoman gjithnji veton prei Shipçanikut.
Gjyteti bje në dorë e kshtjelli qindron, turqt nuk donë m' e lëshue
aq kollaj.
Per 'i natë tjeter Malsorët e sht;tejnë të msyrsen, por prei Shkodre
Shipçanikut asqer tjeter në ndimë po i vjen e prandej dy net rresht per
rreth ti u derdh gjak e kot provuan me e shti në dorë. Shka t' i bajsh
kur nuk janë topat e veglat tjera të rrethimit! Pa armë e pa. taktikë lufta
e pergjakshme nuk luftohet.
Prei mungese së këtyne mjeteve lehet kështjelli i Shipçanikut e shi
atëherë taborre mbas taborresh këti i vijnë në ndimë. Ahmet Begu, krye-
tari i kështjellit, nuk xën vend as nuk pushon, por krijon nji plan të ri,
per mprojtje të kalas së vet. Per të mprojtun malin e Deçiqit qi e ka per-
ball çon nji bylyk nizami të sboqnuem me dinoshas, tuznjanë e milloshnjanë.
Traboiuasib , e grudasit bukur i priten, aqsa i shternguen gjith turqët
m'u vft në t' ikun. Dikush merr rrugen e Shipçanikut dikush tjeter kah
Podgorica, e s u bje në mend per shokë të mbetun të cilët i braktisin shtri
mbi dhe.
Prei luftavet per rreth kështjellit të Shipçanikut e në Tuz, e prei luftës
së Deçiqit kryengritja e Malsorvet merr të hapun . Tre bajrakë të Kelme-
ndit, fisi i Shkrelit e i Shalës të cilët i mejnë në gji të vet Bjeshkët e
Namuna qi nen rojë t' ëme gjinden, lidhin besë me Kastrat e Grudë per
t'u mprojtë per anë prei turqvet.
Mungesa e ushtrfs së rregullshme e qindresa guximtare e Malsorvet
Turgut Pashës i qiti shum thyemje kreje. Rrah çashtjen mirë emirë si m+e
pshtue poziten e zorshme ... shpalli lajmin mjes shkodranvet. i)
Topi nga Qafë-kisha i lajmon Malsfs ardhjen e vullëndetarvet e i han me
dijtë Tuzit e Deçiqit se indati po u avitet.
Shkodranët me pak ushtarë marrin majen e Deçiqit dhe ngrehin fla-
mujt në Bratilje e Millosh, në Gjelevik e Dinosh; enë të gjitha viset deri
tu ura e Zharnicës; e asnji vend nuk u mbet pa marrë. Zaptuen suken e
Nenhelmit e Gllavicen, majen e Vraujes e Vranjen, e tesh më turqt kanë
në dorë të gjitha pozicjonet ma të randsfsbmet, Atje burrat e dheut këna-
qen, losin e argtohen, krenohen per vende qi Malsorvet u a hoqen dore e
qi deri dje t' atyne ishin.
26
(628)
1) Shkapercejmë
strofat e pershkrimit të tallaJit-
e të vullëndetarvet kundra Malsis:


Por s e kanë të giatë; Malsorët porsa kanë pa tue ardhë rend mbas
rendi shkodranët me nizamë, janë largue sa me u gjetë ndoj strehë robvet të
shpfs. Kanë m'u këthye po, në të njajtat pozicjone me ndimë qi Kuçi e
Zeta rrafshore kanë per t'u dhanë,
Prei Bratilje lufta do të fillojë, e prei veri e prei lindje rend e rend
deri në Qafë-kishë e Prrue të That. Pikë ma së pari u ran kundershtarvet
nder istiqame ku s gjeten qindresë mësa nder gra: deri petkat u a marrin.
Nuk shpraain pushkë në ta por me gur, me shqelma e tykë pushke i rra-
hin, pse nder ta shkodranë të vertetë - trimnija e të cilvet asht në za -
nuk n gjindshin, vetëm vogjli e jabanxhi merçenarë të Turgut Pashës të
cilvet vetë gjyteti fisnik u a veu gazin. Të perllosun e të trembnn, ikin
gjithanësh, dikush i Podgoricë, dikush liqenit e udhës së Bunës. E Turguti
i fuqfshem bltn seri per shka a tue i ndodhë per rreth, frigohet mos t' a.
mbësyjë Merdita Shkodren.
Lajmon Stambollen qi ndima t'i vije e f6rtë pse ushtarët qi i ka nen
sundim nji grusht Malsorë
i a ka pengue. E sheh të pamunduri t'i mbësyjë
kryengritsit e ta shtypi kryengritjen në Vilajet, i mjafton vetem të mprohet.
E qe në Shëngjin i vijnë avullore mbas avulloresh prei së cilash shkar-
kohen ndimat e lypuna.
Ushtri e mnershme e ka mblue Shkodran me rrethe, por shpirti i
Malsorvet nuk tremet aspak, medje gatohet me e perballue trimnisht, m'u
ndeshë e m'u vra me ta; e me andje sjellë neper mend guximin qi m' e
sbpartallue atë ushtri e m
' e bll, rob.
Tue kenë se Lezhja asht mbësy prei trimavet mirditas, e se Puka e
Luma janë gadi të bashkohen me ta, Turguti nuk niset per Malsi as nuk
ban tjeter hap; dishka të keq ati zemra i ndfn, aj as tesh luftë nuk don,
Madhshtuer, i fuqfshem e i terbuem aj ka ngulë në Shkoder ku ishte i si-
gurët se fitues do të delte. Taimi mbretnuer u epet 50.000 ushtarvet e
këta nuk i a mbushë synin e prandej nguron me mbësy; ushtri tjeter i
lypë Mbretit prei Kosove e Pezrendi per me i u turrë Malsis.
Prei krepavet të thepisuna të Gucis bashkë me Et-hem Pashen Mbreti
nji
0
i ep
ushtri të f6rt me topa. Me ta gjindet dhe nji sasi e vogel shqip-
tarësh. Ajo ushtri e f6rtë pushon e gatohet per luftë mizore, porse kot,
mbassr ajo nnk ka vojvodë qi me i pri. Turguti tremet jo vetem prei Mal-
sorvet por edhe pse dron qi mos të çohet dhe Malizf.
Edhe prei Shqipnije së Jugut e prei Dibre e Berati disi friga i ka hi
e dikur ethe të forta Pashen e kapin.
I vjen keq qi Qemal Begu giu per giu po rri me Krajlin e këshillohet
me te per të zezen e turqvet. E per mlt teper tesh ka dit gjindet përanë
ti kryepari i Grudës, Sokol Baci, luga e gjith këtyne pshtjellimeve, Ai ka lJ


në dorë gjithshka, gjithshka punon me nji zotsi si bash t' ishte bir i Ma-
litzi. I meudshem prei natyre, i pashern, trim e i raudsishern asht prëmun
per kryepar si per divan si per mejdan.
Sulltan Ilaruidi uë fillim të sundimit të vet kishte ndie se askush nuk
pru.hej ma mirë se aj malsuer e prandej në Jëlldiz afer vedit e kishte marrë.
Në meshliz ati ja lëshote fjalen e parë. E sb ka e largoi prei këtij oborri
e e bftni me këthye në Grudë per mos me i perfaqsue ma përauë Sulltanit
Malsorët'I
Ju kishin shpifë keqas se per Austri aj kishte simpati e se me nj
kambë aj ishte në Vjenë e me tjetrën uë Cetinë. Me Sokolin Sulltani idh-
nohet. Marrë në hundë e shi kj ue me sy të keq; aj len Oborrin Mbretnuer
e në Gruden e vet rishtas këthohet, Ra poshtë besa e tij peranë Sulltanit
e përfinë turqnimit ai s mund jetote mi\\, nen peshen e mosbesimit. Në ketë
siklet ka per të provue me i dalë zot vedit.
E merr malin vetë i nandti e xën vend nder bjeshkë të Grudës; Ha-
fiz Pasha nget mbas tyne per të mujtë kinse me kapë kaçakun e mërçe-
narin e Austris. Bahen distt luftime neper Grudë deri qi tymi i shpijave
të djeguua e bataret e pushkvet i ngushtuen Malsorët to hjekin dorë prei
çashtjes së drejtë e neper atë tymnajë e luftë t' i çilin rrugë vec1it per mje-
dis anmikut. E ktir pan se nuk m uj te kurrgja tjeter të baj e kur shpijat
kulm e teme! i u bane e mezja e takarnit i u shkrt, prei majes së njij mali
perdhimbshem lëshon zi\\,, zi't të ujij Juani të shituem:
«Vaj medet, o turq, ç asht tue ndodhë per hater të Zotit 'I ! Vaj, o
Sulltan e zotuija i im, medet per sitka priti me pa sberbtori i yt! Shka
bana; uë shka t'u shmang besa e ente per anë teje?!
Vertë pti farë të drejte, o Perenduer, më ke largue mue sherbtorin
taud. Po të kishem nj iqind jetë un per ti do t'i kishem shkrl. Por ani
due t' a baj emniu e trathtarit e jo atë të ndershmin të njij flije besnike.
Un në tjeter tokë po kaloj ku ligjët e drejta mbretnojoë, e besoikija e ëme
ndaj ty, Padishah i im, nuk ka per t'u pakue. Padishah, kudo qi të gji-
ndem un do të jem me shpfrt sherbtori i yt besnik, por due t' ahrnarrem
mbf Pashallarë të tue ~.
Ushtrfs së f6rt të Turgutit i ka ngelë veprimi, e ajo e Malsorvet ka
xanë vend përë.aë ujnave të ftofta të Cemit; aty- pret. Malsorët e kanë fare
të lët qindresen, pse kanë afer Malazezët per ndoj nevojë ndime e mprojtje,
prandej rrijnë tue ngucë si mos të dojshin me u shty- pertej.
Këjo asht gjendja e dy nahtrfnavet,
tak-tuk shprazin ka 'i pushkë e
tnrqt gjith uzdnjen o kanë pshtetë n ' Et-hem Pashen.
28
(630)
E po Et-hem Pashu ku gjindct'/


Të na diftojë Zana e Kombit i), a mos ka ndeshë ajo fuqi luftarake në
kelmendas t
Ku janë tesh kelmendasit e ushtarët e prijsat; a thue bajraktarët e
gatshem e të paprttueshem gjinden bri Flamujsh 'I
« Punë e vshtirë asht me tregue sa ushtarë janë në Pllavë të grumn-
lluem prei Shkupi e Perzerend i, prei Gjakove e Peje. Un kësaj ushtrije, o
Zanë, po i a njehi zjarruet, meqarexhtt e çadrat e ngrehuna neper livadhe
e per nen mal të Gucis. Numrit të topavet shpejt-gjuejsa t' asajë ushtrij e
une mundem me i ra në te e asht e gatshme per t' u ndeshë me Kombin.
Ah kelmendas, tesh a rendi i juej të shohi bota se ahka vyeni e Si
dini me dekë per nderë e per liri si zakon e kini pasë».
Kështu po flet Zana e Kombit e per bri kelmendasvet u rri. Edhe u
kallxon se Et-hemi xën kreshtat e male vet e mbaesl kam bsorët ma të vjef-
shmit t.' ushtris së ti marrin Suken, mbësyn Gropen e Zezë e Selcen me
të gjith ushtrfn e vet.
Luftë e madhe asht kah bahet në Selcë per rreth hanit, e kelmendasit
gjinden ngusht pse të rrethuem në kater anët. Xhafer Begu dy herë u mu-
ndue qi mos të fillojë pushka prei Jezhnice e prei Sile ku ndodhen dy çeta
triepshnjanë, por zjermi i këtyne, dy herë ja çoi huq ketë mendim.
Kur pau Et-hem Pasha se këtej s po ka rrugë, drodh udhtim ne
majtë per në Vukel , Bajraku i Vuklit u zmbrap teksa perpara asajë fuqi
per m'u bashkue me Nikç perball katundit.
Luftojnë rrept permbi Bogë
(edhe bogasit janë me ta), gjJsa e këti bajraku kanë lahutat mbas shpine
per me këudue giatë luftimit fitimet e Iumnit e kelmendasvet e ka 'j herë
edhe të vetat.
Tesh dy ushtrinat,
ajo e Et-hemit e e Turgutit ndodhen në gjendje
shum të vshtirë, nuk kanë kurrkah i a mbajnë.
Por edhe ajo e Malsorvet gjindet në ngushticë të madhe; të tri palët
shefin se s kanë as ndimë as pshtim e askush s mund t' i xevendsojë; e si
tre fajtorë presin me padurim vendimin e gjygjit e pale a mos po u vjen
ndokah lajmi i pagjës.
Prei kah mundet me u ardhë pagja, kush kish me guxue me u hi
ndermjet atyne të Iamunve në gjak e me u a këputë luften 'I!
Fuqft e mëdha rropaten, mjes vedi idhtë shikjohen: E po desht këjo
me u ndimue, ajo tjetra dinakiaht e pengon. N' Europë s ka zemra; të mall-
kuem janë diplomatët e shpejt a vonë mbi ata xhagajdorë namin bota ka
per të ba. Pa farë ndergjegje perpiqen njani tjetrin me trathtue e janë të
gatsbem si qej të terbuem m'u mbëay, m'u shkye e coptue. Ata po, ata,
askush tjeter, e kanë ngucë Turgutin, ata janë shtS-sat qi Turguti t'i
mbësyte Malsorët. E tesh të trneruem prei gjaku nierzuer të derdbun, me
të cilin kaditen, si kanë m ' e këthye pagjen l Ketë gja se kupton askush,
!) Kombi, bjeshka e Triepshit.
29
(631)


Ë në kaq mjes atyne ushtrive të mëdhaja parija e Grudës rri në beh
per të fillue rishtas luftën.
Oh çë nafakë kish per të kenë per njenen e per tjetren anë me paaë
per të pra lufta e nierzimi i mjerë mos me u fame prei pushke !
O Zana e let e:Lofçenit, të jehojë lyra e jote me lumni, të jesh ti
sot ndermjetsja e njij pagje së shpejt, qi lufta mos të vijojë ma, qi mos
të pliret me gjak nierzimi; mjes dy palvet ven konditen ma të drejten,
qi ushtrinat mil. mos të vriten edhe turqit të këthejnë dalë e Malsin e vo-
begtë ta lirojnë prei pagesash. Ta pranojë Sulltani në mishriren e vet
Malsin 11i bijë të veten, e porsi babë i ambel t' i a fali asajë kryengritjen
e pandigiesen, E per peng të pajtimit të tij mos t' i a marri armët, por
seicilt malsuer ta baj pushken e vet qi ka, prei kahdo ajo t'i ketë ardhë.
Le të krenohet e të lavdohet per te ma mirë se çdo nënsbtetas otoman e
ta bari në krah me faqe të bardhë.
Në kaq Zotit t'i falet nderës, Zotit të luftës e Zotit të pagjës.
E tesh lyra e Zanës së lët të Lofçenit të jehoje me jehe pergëzimeeh,
pse kangët e saja të frymzueme i ka pelqye natyra zjarmore e Malsorvet
e kanë xanë vend në shpirtin e tyne. Krenoju edhe ti, o tokë lumnije,
kange e therorije, krenoju 11e moter në shpfrt e ke Malsin.
1911
Aus dem albanesischen Aufstande 1911
Verlag Radovan V. Milinovich, Antivari
Aman pushkë na epni, se gisht e gjoks kimi na vetë I


H
(9a3)
.,


00
-e-
:i o:,
N
""
I>,
...,
§ oj
. :O:,
~
.,..,
"'
""
ë
o
c,
o
s
Po.
;s
., c; ""
o
p
·;:;
e
"&
t,
...,
~
·~
ec
. oj 'O p •... c.o
o:,
...,
...,
o:,
I>
:o:,
...,
p
eo
•...
~
:<l)
eo
·1
L.


DESHMORI KOLEK BORI
Hapi shqipe të dyjat fletë
Pertnbi at trup, qi dekan Lshue,
Ra deshmuer per atme mbetë

Në lufta të zjarta tue qindrue.
Kundra anmiqve pushken mori
Tue i a ndezun flakë mbi zemer:
Ky asht trimi Kolek Bori,
Synin shkndi, tuten nen themer.
Burrë i fortë e i
rrebtë kah duka,
Gjiihëkahë i pvetun per urti,
Derë e mirë ku shirohei buka,

Po gjithkuej me bujari.
Deri t'enden moti e stina,
Edhe ujnat të rrjedhin sheut,
Do të permendet nder malsina:
Kolek Bori burri i dheut.

Do të permendet, s' do të harrohet;
Qi dha jelen si me le:
Ëmni i tl gjithmonë do të kndohet,
Ra deshkmuer per Shqipe të re.
D. ALEKSANDER SIRDANI
Vxrn: Kolek Bori kje i Kelmendas prej Boge, ra. deshmuer per a.tme me
tjerë Kelmendas në luftë të Bregmatës kah rrethi i verës 1912. Kje i derës
1ë mirë; i pa.ann
tu gjaja, fisnik e trim si zana. Kështft i kndon lauta e
malsf1:
Zot, ket luftë kush ~ ni1i,
Kolek Bori e Pjeter Bici,
Per mbas tyne Nikoll Miri.
Çaj Koleka ish kenë djalë,
Në hyqymet ka çue nji, fjalë
Kam nisë lujten në fushë të gjallë etj.



EPISTOLAR
VETERANASH
Tue shfletsue korrispondencen e veteranit t'onë, Zot. Simon Doda
(Ajazi), i cili pat mirsin me i a dhurue Drejtimit të kësaj së per-
kohshme, gjejmë disa letra të cilat na apin nji njoftim të mendesis
s' at-hershme të shpirtit të shkruesavet qi s janë ma gjall e të veprimit
të marrsit në të cilin kishin psh tetë nji pjesë t' uzdajës. Natyrisht,
na të gjitha per nji herë nuk po i botojmë se nuk dona as të lo-
dhim lexuesat as të mbushim teper shum faqe me nji llojë mate-
rjali tue lanë mbrapa sende qi asht mirë mos të lehen.
Kush asht Simon Doda?
" .. . . •
-~·= "~
L
M
m
Asht nji plak qi ka
kalue moshen 73 vjeçare.
U lind në Lurë në familjen
Ajazi. Per këndime kje prO
në Kolegjen Saverjane t'E-
tenvet Jezuit në Shkoder.
Ra në gjak i u desh të ka-
loj n' Itali ku ndej mjes
shqiptarvet t'atjehit deri në
kryengritjen e Malsis së
Madhe 1911. Kur u dha
falja per Malsi, Simonin
qeveri ja turke nuk e fali.
Edhe në Maltzi nuk kje
lanë. I u desht rishtas të
shkojë n' Itali prei kah kë-
theu në korrik të vjetës
1912. Bashkue me D. Loro
Caken organixuen krye-
['
~-· ~;'.~SLVh,,··,..,., ,;_.c
JI
ngritjen qi kje nder ma
(Foto Marubbl)
t' afertat rreth qytetit të
Dom
Loro Caka
Simon
Doda
(Ajazi)
Shkoders.
~
Q' at-herë e mbrapa e gjej më në krye të çdo levizjeje gjithherë
krahas me D. Loron. Kje krahi i djathtë i Prenk Bib Dedës e i
qeverinavet filoshqiptare qi erdhen nji mbas nji si kohen e Juftës
botnore si dhe mbas lufte. Sot asht pensjonist i Shtetit e merr 4
nap. në muej. Asht flamurtar i shoqatës L.E.K.A. e nji qi nuk kur-
34 sehet kurr per ket shoqatë. Veprimtarin e vleren e këtij veterani na
(636)
e rrëfejnë letrat qi po botojmë e ato të tjerat qi kemi per t'i botue.


i. - F. DE RADA SIMON DOD:ii:S N~ TRIEPSH
I DASHTUNI
LUIGJ, i)
Macchia Albane11e 14 Qerllhuer 1911
Mora letren t' ande nia Podgorica, si dhe e pata marrë të tjetren nga
Napoli, porse nuk më tregon adresen t' ande, kështuqi une të shkruaj me
frigë se këjo nuk do të të mbrrije në dorë. Uroj qi mos të ndodhi shka
po drue.
Prei sa më shkruejshe kam kuptua se gjendja e punvet t' atjehit nder·
likohet si mbas elementavet të ndryahem qi perbsjnë komitetet e ndima-
vet. Vrojto se une e terhjeki krejt gjikimin t' im qi të kam shfaqë mbi
Terenzin para se t'u nissha, mbassi aj me shpalljen e Qeveris së Perkohshme,
IM ba. nji veper krejtsisht Shqiptare e si atdhetar i vertetë, e tashti ju dini
se sot luftoni nen Flamurin Kombtar, e per asnji nder shtete të Ballkanit
qi ju pregatisin kurtha me premtime të shumta.
Merrni ndimat nga çdo anë qi të ju vin, por ehterngoniu nen hije të
Flamujvet t' onë pa mosbesim, pa perçamje, Qi Terenzi të jet mis i Qeve-
ris së Përkohshme asht nji dobi e jo nji dam, mbassi aj asht i rrahun në
politikë europjane, aq ashte vertetë sa krijimi i asajë Qeverije e ka prekë
në tela Europen. E mandej ju krenë e udhëheqsa jeni perherë nder mbledhje
qi do të mbani, bëni qi mendimi i juej të ndiqet; vetem t' a kesh mirë
në mend se zilit e Shtetevet të tjera janë të mdha, pse tue dijt se Terenzi
a.aht Italjan, e nuk dijn se a.aht Shqiptar, frigohen qi influenca italjane mos
të marri të hapun mjes shqiptarvet.
Se asht mandej kryetar i Qeveris ,ë Perkohshme nuk d.m.th. se ka
per të kenë gjithmonë, por të marrmen fund kryengritja, populli ka per
të zgiedhë kush do të rri në krye të mbarshtrimit botnuer, Sot keni nevojë të
ahterngoheui tok, të bashkuam në nji qellim të vetem rreth njij të vetmi Fla-
mur: e seicili jush do të mohojë vetdashjen perball parimit ma të naltë e ma të
shejt t' adhent. Ti qi je kenë në këto ana çiljan sJt vllazenve të tue atje,
qi mos të shikjojnë as besim as partina në ket ças randsfplot. SJt e botës
janë të sjellun prei jush e në kjoftë se i a delni m'u lidhë në nji bashkim
tii fortë Tyrkija do të lshojë pe, e Shqiptarët me fuqi të vet kan per t'u
gjetë me sundue mbi Bosfor.
Tyrku asht anmiku i juej tue kenë se ju jeni shqiptarë - të kështënë
o muhamedan - por jo tyrq: persritni trimnit e gjyshavet qi edhe na i
këndojmë nder kangë t' ona, por mos u dani kurr, asht bashkimi qi ban
fuqin. Mje tesh komitetet u gjindshin të pa mjete, per kundershtime të
qeveris, por tesh duket se puna merr nji rrugë të mirë. Qeverija e Perkoh-
35
J) N' ltall Simoni per arësyena te veta quehej Luigj. Origjinali i këtyne letrave asht italisht,
(637)


shme Asht nji fuqi e aftë politiko, tue kenë se Porta e Lartë ka perball
nji qeveri me të cilen m'u marrë vesht, e ne kjoftë se shtroni qyshke,
kush ka per t'i rreshtue traktatet qi mos të mund shkatrrohen'i a por doni
të kondendoheni me fjalë, e mjaft qi uji nder krenë të kët shperblime e
amnisti të leni të tjerët në duer të fatit të tyne t
Jo, ju sot po luftoni per pshtimin t'uej - qeveri t' uej, shkollë, taksa,
ushtri - bashkas me Tyrki si të federatuem, e ne mos dashtë këjo, ma zi
per te; prei nji qoshje në tjetren të Shqipnis, prei Shkodre në Janinë, të
naltsojë Luani i fjetuu çufen e lodhun të veten e me lurimin e vet të mble-
dhi nen flamuj të Skanderbegut, të Burrit, të Lekës së Madh, të mbledhi
po tham bijt e shkaperderdhuu, e me eanin e vet ka per të ha m'u tmerue
tirajt e Azia.
Ndimat kan per t' ardhë mbassi gjithkah përpiqemi per të ju ndimue,
ne kjoftë ndoj kadali asht edhe pse shum herë nuk po dihet se kuj me ju
sjellë. Veni mend se Zhon Tyrqët tue ujoftë vjeftjen t'uej, përpiqen meju
zbutë me fjalë, por mbrapa kan per të ju mohue gjithshka, pa dallim mu-
hametani o të kështeni, e ju keni per t'u shlye nga historija e botës.
Elementi mysliman të losi po, e mos u frigoni as prei Malitzi, as prei
Bulgaria, a1 prei Grekvet, mbassi Europa s kishte me i lanë me marrë as-
gja prei tokve t' ueja, vetem ju do të rregulloni hesapet me Tyrkin e në
shpi t' uej, predikoni, çilni sJt, ma shum bahet me fjalë se me shpatë.
Ne i a mbrrifshi me marrë Shën Gjinin keni per të pshtue kryengri-
tjen, e Turgutit ka per t'i u dashtë me u Iargue,
Merre nji të puthun prei t' ytit perherë
F. De Rada.
Mb. Sh. - 'I'erensi fisht nji djaloç plot zotat, e ju të gjith do të jeni
mirnjoftsa, pse kje i vetmi qi pat guximin m'u ehtJ nder ju mjes rrezi-
qesh tne lanë dhe grnen e nji gjendje të qetë, per ndiesin e atdhedashtnfs
qi e ka dallue gjithmonë.
Aj fisht republikan me parime e përkrahë per shtetin e armatosun,
ehi mbas rregullimit t' nej me pleqt në krye të punve botnore.
II - LUIGJ GURAKUQI SIMON DODËS NË BJESHKË TË TRIEPSHIT
Grand Hotel
(Montenegro)
Podgoricë, 17-7-1911
SHUM I DASHTUNI MIK ZOT. SIMON DODA,
Të falnderoj per letren t' ande e per lajmet tua qi m" ep. Më vjen te·
36
(638)
per keq qi nuk të pash heren tjeter qi erdha në Triepsh per mbledhjen


e Krenvet, e pra patem çne me të grishë, por na thane 11e nuk të kishin
gjetë.
Nuk dij a do të mund të vi atje per të të pershndetë par:.. se të nisem
per Shqipni të Jugut, ku dhe atje ka plasë kryengritja, kam per të ba çmos
per t' ardhë, ne kjoftë se ka me kenë e muj tun ,
Sido kjoftë kam per të shkrue giatë nji herë tjeter.
Ismail Qemali asht nisë.
Pershndetj e të perzemerta
nga 1 yti
Luigj Gura.kuchi
D. Luigj Bumçi të falet.
IlI - F. DE RADA SIMON DODËS NË NAPULL
Macchia Albanese 23/4/1912
I DASIJTUNI DODA
Ndeja e jote në Napull deri tash më ka çuditë teper, aq ma teper se
ti kishe njoftim per të famshmet pylla të Bib. neper ndermjetsf të Toccit,
e at-herë nuk besoshe, si ndodhi qi rae IP brend 7
Faqe nevojës së madhe mund u shterngova nga ana e eme e bana nji
hap të fundit, mbassi edhe ti e din se une nuk jam fort në gjendje të lul-
zueshme. Lajmi më vjen nga Albani e nne po due t' a plotsoj therorzimin
deri në fund, kam uzdaje qi me të dhanë dhe të tjera n lima, pse s kam
per të ndejë në qetst, por ne mos shpertbeftë kryengritja, këtu askush s'ep
nji sold, e ti e din mirë, prandaj jam i detyruam t'i a hjeki vedit, e at-
dhetarija asht aq ma e sinqertë më ,a a~kush nuk më vjen ndimë posë së
vetmes kuletës s' eme të vorfen ,
Mbassi t' a keni fillue kryengritjen ndimat kau per t' ardhë, por duhet
ba shpejt, pse n' u baftë pagja me Italfn ndoshta ka per të kenë ma mirë
per ne mos me luejtë. Pranclej Iuej sa n1a shpejt per t' organizua nji çetë
kryengrttae së paku tetë o nandë mij vetësh qi në nji ditë të caktueme të
gjindeni në nji vend të paracaktuam si u1bas vendit qi keni per të zgiedhë
me t pritë. Të kini para sysh vendet e forcimit o të grumbullimit t'armvet
e të fyshekvet, parashikjoni gj ithshka, të jeni të mshehtë e msyni paprit-
mas mbi ushtrit Tyrke, tue i sbkaperderdhë, e njikohsisht marrveshtja

jet e gjithmbarsbme e në të tanë Sbqipnin kryengritja të ndodhi per nji
beri tue pastrue token me sbpejtsi të madhe prei Tyrqësh me çdo mjet.
E kur ushtrft të jen të thyemë popullsija duhet t'u lshohet në shpinë o
anash pa mishrfr. Në shpejtsi qindron ngadhnjimi i juej, e mos u rreni si
tjera herë: kueb s do me qindrue do të Jsbojë armët e kalanat, Mos u
37
butoni mbas kalanavet të cilat s keni per të mujtë me i thye, por drejto-
(639)


nju kah vendet e paforcueme, në kaq popullsinat do të rrethojnë kështjellat.
Porsa të çpallni luften perpiqnju me xanë vendet bregdetore ku kan per t'u
paraqitë me të shpejt koracatat e të gjith botës e ju nuk do të kini frigë 1e
do të jeni të shtypun.
Mos
prekni kurr të huejt, ka per të kenë nji arësye lavdurimi per jn
qi ka me terhjekë simpatia e pergjithshme.
Pra, nisu e Zotynë t' a njitt doren, na njitt të gjithve në vepren
1hejte, na kimi per të ndjekë veprimet t' ueja me të dridhuna zemre, krye-
lartë per trimnit t• ueja e mbi të gjitha mendo se per ndima të bollash na
per sa të mundemi do t'i u ndimojmë, por ushqimet duhet t• i gjeni në
vend, edhe tue caktue pagesa pasanikvet qi nuk d6n me dhanë me vullndet,
kur e mfra e Atdheut e lypë, kurrgja , do të na martojë,
Kur të jesh në Shqipni nuk ke per të harrue me më diftue adresën
t' ande kështuqi të mundemi me të dergue ndoj ndimë qi kemi per të
mujtë me mbledhë.
Propozimeve per pagjë qi kini per të pssë prei Tyrqvet pergjegjni qi
të lirojnë token e aleanca ka per të kenë e mundun, të ju dorzojnë qytetet
e kështjellat e mbrapa ka per t• n bisedue se sbka me bil.. Mos u frigoni
prei invazjonesh, ne u djergtë Austrija, asht Rusija, Inglizi e Italija, e kështu
per të tjerat shtete balkanike. Ne luejtë Malizi, të mbarnemen kryengritja
i duhet të këthebet dalë, Austrija kishte per t' a pru në mend. Pra, trim-
nisbt përpara.
Të perqafi gjithmonë mik i yt i dashtun
F. De B.ada
Zef Ndoc Ndreca I Mirditas
Preng Marka Prenga
38
i cili rnuer pjesë në çdo mbledhje e
qi mbas fjale s'lmzot Prend Dochit
ngrehi flamurin e kryengritjes në
(640)
levizje per Liri të Shqipnis.
Mirditë (shih Iq. 514).


KANOË POPULLORE TË MARKO BOCARIT
'! t
"Kujtoni se vetëm me therori e me gjak nji komb mund të fi-
tojë lirin e vet e të këpusi vargojt e robnls."
Fjalët e mbrame ti! Marko Bocarit,
39
(041)


Kapetanët e Maresë
Qenë lidhë besa me besë
T'i hidhen Tumbeqesë.
Do shohmë kush do qërdhesë. 1)
Pall' e Markos do presë,
Dhe pall' e Marko preu

Brënda në taborr këceu
Nobeçitë ç'i gënjeu
Treqint kokë vrau e preu.
11
Medet, o shokë, medet,
Shkon Markua si termet,

Pashanë 2) kërkon e s'flet,
Ndë çader nuk e gjet,
Zu prej mjekre nji lanet.

Aman' mor cili je ti?
- Derr' i derrit nuk e di,
Jam Marko Bocari.
Derri Turk vuri një thirrmë:
O Turq, në besoni Dinë,
Se kaurret më mbinë 3) I
Një Arab me karabinë

Goditi barakn' e mirë,
Marko Bocarin shainë.
Mesollongj andaj të thonë:
Çë bërë Marko Sulotnë,
Që s' del me si kish zakonë.
( Mbledhë.:në
Katundin Vuno të Htmarës)
K. K.
I) do q!rdhese • fjale greke • do të fitojë.
2) Marko Bocari desh! me zanë gjallë Xheladin Beun, Komandantin e ushtrie turke qi gjindej ne
Karpenisht me Mustafa Pashen e Shkodrës e me Omer Vrionin nga Berati, I ra naten anmiq-
40
vet me 350 trima Suiiotë me 9 Gusht 1823 e në ket luftim u vra.
(642) 3) mbinë = mbytën


KRONIKË E AGIMIT TË LIRIS
(vazhdon nga bl!nl I pari! fq. 347)
Megjithse nuk deshtem të shkapercejmë diten 28 Nanduer 1912,
çashtja e Shkodrës e caktimi i kufijve na shtyjnë dishka ma pertej.
Në sa Vlona asht e blokueme prej Greqije, Duka i
Monpensier me flamur të njij pushtete së madhe thyeka
blokimin e marrka n' avullore të vet kryetarin e Qeveris
ISMAJL QEMAL VLORA
Riprodhim "Foto Me.rubbi11
N' e djathtë:
IsA BoL&TINr, LUIGJ GuRAKUQr, MARK KAKJ\\.RRIQI e dy djelt e Isa Boletinit.
N' e majtë:
41
Dy djelt e lsmajl Qemalit QAZIM dhe E-r-HEM VLORA, HASAN SHARNA, (643)


së perkobsbme per të shestue nji mënyrë veprimi per
lirimin e tokve të zaptueme.
Persona qi na premtou artikullin mbi ket ngjarje
sot gjindet per punë të veta jashtë Shqipnije, prandej
jemi të detyruem t' a lam per nji herë tjeter.
Shkodra gjitbnji qindron e rrethueme. Rasë shum e
mirë per nji çetë të këtij qyteti me drejtue veprimet per
dobi të nanës Shqipni e cila ma vonë, kur paraqitet rasa e
Koplikut, ka per t'i pa tue i dalë zot çashtjes shqiptare
me armë e me të holla.
Nji gjysë lajmi hapet neper dhambë per shpallje të
Vetqevcrimit, por shkodranët s guxojnë të sb perthej në në
brohoritje gëzimi as të marrin ndo 'i vendim tjeter në krye
të vet, Janë të rrethuem, vuejn, presin,
HASAN RIZA PASHA
Kryekomandari qi mpron Shkodren kundra besë-
lidhunvet balkanas, e deshmuer i Flamurit
Shqiptar.
t:SAO PASHI! TOPTAN!
Kornandar i Redifvet
42
(644)


PROTESTA DEGLI ALBANESI
PROTESTË E SHQIPTARVET
DI PIANA DEI GRECI
TË PIANA DEI GRECI
I cittadini di Piana dei Greci Al-
Qytetarët e Piana dei Greqi, Shqip-
banesi: Nell ' ora tragica ehe attra-
tarë: N'oren tragjike që po përshkon
versa la madre patria non possono
Mama-atdhe nuk mund të rrijnë pa
rimanere insensibili al grido di do-
e ndie thellë në zemër zanin e pik-
lore ehe viene dai fratelli Albanesi
llimit, që vjen prej vllazenvet Shqip-
d' oltre Adriatico.
tarë pertej Adriatikut.
11 principio « I Balkani ai popoli
Parimi « Balkant popuj vet balka-
balcanici » sta per essere calpestato
nas » asht tue u-shkelë në dam t'at-
a. danno della gloriosa ed infelice
dheut të lumnueshem e fatzi të Skan-
patria di Skanderbeg e di Marco Boz-
derbeut e të Marko Bocarit, i cili ka
zari la quale ha eccitato gli appetiti
ngjallë dishiret e lakmit e marra të
e le insane cupidigie degli slavi e
sllavëvet e të grekëvet.
dei greci.
In forza del principio di nazlona-
Në fuqi të parimit të kombësia,
lita i serbi, i bulgari, i montenegri-
serbt, bulgarët, malazezt, grekët fl-
ni, i greci ottennero Ja loro indipen-
tuen pamvarsin e tyne me përkrah·
denza con l' aiuto dell' Europa civile:
jen e Europës së qytetnueme: drejtë-
giustizia vuole ehe nella presente
sija e lypë që në shkatrrimin e ta-
dissoluzione dell' Impero turco l' Al-
shem të Perandoria turke Shqipnija
bania torni agli Albaneai, i quali,
t' u kthehet Shqiptarvet,
të cilët,
checchë ne pensino i pessimisti di
çkado të mendojnë pesimistat ugurzi,
cattivo augurio, nelle periodiehe ri-
ndër kryengritjet e përkohëshme kanë
voluzioni hanno sparso il loro sangue
derdhë gjakun e tyne e kanë ha fli
e ha.nno saerificato la vita e gli ave-
jeten e gjan për të fitue lirin e pam-
ri per eonseguire la liberta e l' indi-
varsin, e drejtë e padyshimtë e nji
pendenza, diritto incontestabile di un
popuJli, që mbas sa shekujsh robnije
popolo ehe dopo parecchi secoli di
men të pa prekuna karakteristikat
servaggio conser va intatte le sue ca-
e veta etnike e të gjalla traditat e
ratteristiche
etniche e vive le sue
veta e gjuhen e vet, dishmitarë të
tradizioni e la sua lingua, validi tes-
foqishem të gjallnis së mbluem të
timoni della vitalita latente di una
nji kombi të fortë e bujar.
nazione forte e generosa,
Nell'. iniziare la presente sotto-
'I'ue nisë ket nenshkrim, qytetarët
scrizione, i cittadini di Plana dei Gre-
e Pia,na dei Greci, Shqiptarë, janë
ci, Albanesi, sono fiduciosi ehe la
plot me shpresë se zani i tyne në
loro voce di energica protesta eontro
sliej protestimi të fortë kundra të
la violazione del diritto delle genti
dhunnemit të drejtës së kombevet do
trovera eco presso il Governo ehe,
të gjejë jeh pranë Qeveris e cila,
fedele alle nobili tradizioni del popolo
besnike e traditavet bujare të popu-
italiano, sapra sventare Je iusidie
llit italj an, ka për të d
ij të të · nda-
dei politicanti sleali ehe mercanteg-
lojë pusit e politikanvet të pabesë
giano l' avvenire dei popoli.
që tregtojnë t' ardhmen e popuivet,
43
l'iana dei Greci l912.
Seguono le firme,
Vazhdoj-në ncnshkri-met.
1912, (M5)


KONGRESI I TRIESHTËS
Pezullue lufta ballkanike filloi tjetra, diplomatikja.
Rreziqet e
coptimit të Shqipnis nuk shiteshin të larguem. U shpallë Kongresi
shqiptar në Trieshtë per në daten 1-4 Mare 1913 me ket program:
1) Kerkesat per nji Shqipnf të madhe, të tfll qi të mund jetojë e pa-
mvarshme politikisht e ekonomisht.
2) Tue marrë para sJsh se Vllahët qi jetojnë në rreth të Shqipnfs di-
shrojnë të jen unjisuem me Shtetin e rij të lir, na tue i pelqye me zemer
i pershndesim vllsznisht së bashku me të tjerë kombsije së ndryshme qi
dishrojnë me jetue në Shqipnin e re.
3) Tue dijtë se fuqft e mdba kan njoftun si parim formimin e nji Shqip-
nije të lir e se dhe qeverija e jonë asht diftue asnjanse në ket luftim, na,
n' emen të Drejtsfs, lypim qi t'u epet fund luftës e rrethimevet.
4) Shkoqitje mbi formen e qeveris.
Pre gatitja
Me 28 fruer në nji salon të «Hotel de la Ville» rreth ore 20 u mbajtë
mbledhja pregatitse nen kryesin e Z. Stef Curani, kryetar i Komitetit.
Perfaqsuesa të të gjitha visevet të Shqipnis gjinden aty pa dallim be-
sitni. Fletorarët nuk lehen të marrin pjesë. Asht mbledhje krejt private.
CuRANI paraqet oren tragjike në të cilen Shqipnija pershkohet. Difton
nevojen e bashkimit per mirvojtjen e kongresit e në fund grishë Z. Ko-
nitza qi të marri aj fjalen.
KONITZA i ban të vetat fjalët e Curanit e thotë se tue u frymzne ve-
tem nga interesat e Atdheut e tue u mbajtë nder mbledhje të gjitha rre-
gullat e bashkimit do t'i diftohet botës së qytetnneme pjekmenfn politike
të popullit shqiptar.
DERVISH
RIMA çilë gojë tue e pershndedë nxetsisht Qeverin e Perkoh-
, shme të Vlonës e thotë se mbarë kongresi s do të njohë tj eter Qeveri posë
asajë të shpallun nga Ismajl Qemali. Këta ndodhi pse Gasper Jakova Mer-
turi kishte shpallë me do shokë nji shtesë qeverije në Veri të Shqipnis.
Edhe LEONIDHA Losr nga Korça, proteston kundra çdo qeverimi tjeter.
FAIK KONITZA shpreh mendimin qi mos me i dhanë randsi me pro-
testa nji pune së pamend.
JAK KOÇI shpreh dishirin qi tue u mbajtë kongresi në nji qytet ku
44
(646)
flitet giuha italishte t' i siellet nji pershndetje në ket giuhë qytetasvet


\\
me të cilët Kombi Shqiptar asht i lidhun me sa mënyra dashtnije e marr-
dhanje të kahershme.
Kongresistat e pelqejnë mendimin e Koçit, por Curani thotë se ishte
ma urti t'i u dergonte nji pershndetje Frano Zefit, Perendorit t' Austri-Un-
garfs i cili asht mprojsi ma i madhi e ma bujari i kombit t' onë. Këjo
pikë njalli nji moskënaqst nder disa qi thane se do t' ishin të gjith të
pranshem.
0RAZIO
lRIANNI
- ardhun nga Amerika - tha: "Na jemi mbledhë këtu
per të mprojtë interesat e Shqipnfs e çdo punë tjeter asht rendi së dytë.
Në mbarim të Kongresit mbassi të kemi rrahë çashtjen per të cilen jemi
këtu e marrë vendimet kemi per të krye detyrët e nierzfs."
Fjalët e urta t' Iriannit u priten me duertrokitje e mist u shperdan per
t'u mbledhë neser n' oren 10 p.d,
Dita e parë
Mbledhja bahet në salonin Tina di Lorenzo në pallatin Dreher ku kah
ora 10.30 vrehet nji numer i madh Kongresistash.
Mbi tribunen qi ngrehet në fund të salonit janë ngrehë flamuri i Shqipnfs
e aj i Austri-Ungeris. Të gjith ngrehen në kambë e uji breshni duartroki-
tje e Rrnoftë pershndesin Shqipen e rinjallun të Skanderbegut. Nuk janë
pak ata qi derdhin lot në ket ças të mallngjyeshem. Kah ora 11 ujitet në
vendin e kryetarit Stef Curani e u drejton nji pershndetje gjith të mble-
dhnnvet, falnderon në ginbë frengishte perfaqsuesat e shtypit. Lypë të pa-
raqesin !eter-njoftimet e dhanuna para dreke. Pezullon mbledhjen qi do të
rifillojë punimet n' oren 3.30 mb.d,
Rendi i ditës asht zgiedhja e nji Kryetari, dy Nenkryetarë, e dy Se-
kretarë qi kryeparija do t'i zgidhin mjes kongresiatavet.
Këndohen ëmnat e delegetenvet. Janë pranë:
Fazil Pasha Toptani
Filip Pema
At Fan Noli
Fuat Be Toptani
Stefan Ashiku
Dr. Shunda
Raki Be Qafzezi
Dervish Rima
Zef Kurti
Izet, Be Ohri
zër scf{fro
Pashke M nzhani
Mazhar Be Toptani
Frano Chinigë
Nush Preka
Ndrek Kiçi
Prano Muzaqi
Gasper Shkreli
Nush Serreqi
Luvigj Jakova
Jak Koçi
Don Pj etër Tusha
Terenzio Tocci
Fai:k Be Konica
Ahmet Gjyli
Frano, G. Kastrioti
Dimitri Shadima
Kolec Deda
Epaminonda Ballamaçi Moise Chinigo
Çinto Çoba
Marchese d' Auletta
Filip Kraja
Luvigj Kodheli
Kol Serreqi
Nikolla Ivanaj
Mark Kakarriqi
Pjetër Maurea
Lek Kiri
45
Zef Sbantoja
At Foti Ballamaçi
Gjergj Shllaku
(647),


'
Gjek Shestani
Mehmet Luli
Abdulla Struga
Filip Matoja
Shan Koleka
Ali Shefqet Beu
Mark Shestani
Filip Bushati
Pul Mashi
Gjergj Zubçaj
Ndoc Dema
Dimitro Ilo
Jak Markuci
Hysen Draçini
Mibal Lehova
Ferrara Gaetano
Gjon Hila
Filip Peciu
Ferrara Giovanni
Sotir Kolea
· Hil Mosi
Vasil Diamandi
Tom Stambolla
Spartaco Camarda
Engjell Todri
Stefan Ka_ç.!!UPi
Aleksi Drenova
Jusuf Maliqi
Jak Vukaj
Pjetër Koxhabani
Tossun Halil
Pal Gjergji
Spiro Arapi
Zef Kraja
Zef Marshani
Filip Gjeka
Jaja Aga Jakova
Cin Pema
Thanas Kandili
Pjetër G iadri
Pjetër Marashi
Pandeli Evangjeli
Ndoc Simoni
Kol Vukaj
Nikolla Candzu
r». Kristo Batazo
Zef Gjergj aj
Vasil Dogani
Nyzhet Be Vrioni
Ndoc Marashi
Filip Zadrima
Ferhat Be Draga
Orario Irianni
Stef Curani
Pjetër Kakarriqi
Anselmo Lorecchio
Loro Ashiku
Amet Be Gjilani
/ Bajram Doklani
Hamdi Be Ohri
Ahmet Be Prizrendi
Nicolla Paço
Idriz Bannshi
Isla,m Dib~
Sokrat Shkreli
Nush Paruca
~Albert Ghica
Hysen Rahmi
Dimitri Mola
Doher Paço
Qerim Be Begolli
Pashko Spathari
Ndrek Luka
Ibrahim Kabashi
Hysen Avni
Shaqir Mustafa
Riza Voshtini
Lonida Loai
Këndue ëmuet dahen Jeterzat per votim të Parts, Del Kryetar Hil
Mosi, Nenkryetarë Faik Konitza e Dervish I-lima, Sekretarë Fazil Toptani e
Pandeli Evaugjeli. Mjes duertrokitjesh
xanë vendet parija e re. Hi! Mosi
falnderon per besim qi diftojnë kongresistat ndaj te e i a lshon kamben
Z. Faik Konitzës qi mjes perslmdedjesh merr Kryeparfn.
Ky i drejton nji falnderje Austrfs e Italia per përkrahje qi i apin
çaahtjes shqiptare, falnderon dhe Trieshten per mirëpritje, shpreh dishirin
qi t'u dergohen telegrame: Kontit Berchtold , Markezit Di San Giuliano e
qeveritarit të Trieshtës.
Propozimi u pranue dhe u zbatue.
Telegrami
dergue Ministravet
të Jashtem
Kontit Berchtold
e Markezit
San Giuliano:
"Shqiptarët të mbledhun në kongres në Trieshtë e perfaqsuesa të gji-
tha visevet të Sbqipnis si dhe të koloni vet të ndryshme shqiptare t' Austrfs,
t' Italis, t' Amerikës, të Misirit, të Rumanfs e të Tyrkfs nji zani kan marrë
vendim me i paraqitë Sbkelq. s' U. nderimet e tyne e me i diftue nji berit
dhe miradin e tyne të thëll per interesë vepruese qi Shkelq, e Juej ka dish-
mne per atdheu e tyne. Rumenët të mbledhun bashkohen në këto nderime."
Kryetari i Kongresit
46
FAIK KONITZA
(648)


Mbas leximit të telegramit Kryetari propozon qi t' emnohet kryepar
nderit i Kongresit, Gjon Kastriota Skanderbeg Markez i Auletës. Propozimi
pritet me duertrokitje e pranohet.
MARKEZI
GJON KASTRIOTA falnderon per nderë qi Kongresi po i ep,
ashtu dhe Shtetet e mëdha qi diftojnë miqsf per Shqipni, lajmon adezjonin
e Komitetevet t' Italo-shqiptarvet,
e e mbyllë fjalimin tue pershndetë Fla-
murin shqiptar qi u rinjallë mbas sa shekujsh tue brohoritë «Rrnoftë Shqip-
nija!» të ci'len brohori e persrisin në kambë shum e shum herë gjith kon·
gresistat.
FAIK KoNITZA grishë të gjith të mbledhunt qi të pershndeain Qeverfn
e Vlonës, proteston rreptsisht kundra gjith anmiqvet të Shqipnis e rreshton
veprat barbare qi kryhen në token shqiptare prei fuqivet zaptuese.
KONTI TAFFE, i biri i ish kryeministrit
t' Austrie, flet gjermanisht.
Difton se i shtyem nga dashtnija e nga disbiri qi me diftue sympathfn
e miqve të Vjenës gjindet n ' at mbledhje. Nuk do të jet nji i huej por nji
vila i shqiptarvet. Austriakët - thotë - kurr s e kan qitë mbas shpine ça-
shtjen shqiptare e kurr s i kan Janë vetem shqiptarët nder vuejtje të tyne, e
si shqiptarët edhe austriakët don nji Shqipni të madhe e fortë. (duertrokitje)
PROF. ZEF SKIRO qet poshtë thanjet se shqiptarët janë barbarë e re-
fratarë të qytetnimit, tue u a paraqitë anmiqvet kolonit e lulzueshme të
shqiptarvet
qi gjinden në shtete të ndryshme. Difton vuejtje qi kombi
shqiptar hoq giatë sa shekujve e qindresen e tyne 'në ruejtje të kombsfs.
Paraqet dobfn qi u vjen Austrfs e Italia nga nji Shqipni e madhe e e mbyllë
biseden tue thanë: Na epni dhetë vjet liri e keni per të pa kush janë shqip-
tarët. Këto fjalë priten me brohoritje të vazhdueshme.
A.T FoTI BALLAMAÇI paraqet pershndetjet
e solidarsfn e Vllahvet të
shtypun të Maqedonia. Falnderon njallsat e Kongresit qi i pranuen të
marrin pjesë e difton se vllazent e tij njij gjaku e nj ij feje d6n të jetojnë nen
Flamurin shqiptar, pse vetem nen popullin bujare fisnik të Shqipnis ata kan
per të gëzue lirin e plotë. (Duertrokitje e brohoritje Rrnoftë Rumanija !)
Merr fjalen baron FRANÇESK NoPCSA e flet shqip. Krahazon kohët e
kalueme kur Shqipnija e Ungarija ishin të beslidbun e nga ato nxjerrë
shëje të mira per ardhmenin e Shqipnfs. Shton, se nuk do t'a lshojë zemra
nierin nder mjerime e se shpejt edhe çashtja shqiptare do të zgidhet.
Ky fjalim u pershndetë me "Rrnoftë Ungarija !"
Princi ALBERT GJIKA, i pritun me shum kureshtë prei gjith mbledhjes
thotë: Vllazen shqiptarë, tesh 14 vjet qi siellem tue i thanë Europës se ju
jeni, e shkoj tue i rrëfye vuejtjet t' ueja e tue i njoftue disbiret shëjte e
41
të drejtat t' ueja. Sot ju keni perkrahjen e Austris e t' Italis,. por asht dhe (649)


nji dhe tjeter qi s do të barroni, Franca! E vertetë se këjo a lidhë me
Rusf, por s do harrue se ka nji pasuni historike e cila nnk e len të qesi
në harresë çashtjen shqiptare. Difton se qeverija rumene per t' i dhanë
zhvillim kulturës shqiptare ka per të çilë shkolla shqipe. "Por une - thotë -
jam ushtar e shaj diplomaci e prandej ju tham: A e doni ju, pasardhsa
të dejë të Skanderbegut, nji Sbqipnf të madhe me kater vilajetet Kosovë,
Monastir, Shkoder e Janinëf Të rrokim armët! Un jam gadi të sherbej at-
dheut të gjyshave të mij si nji ushtar i thjeshtë. S na duhet konferenca e
Londres as marrdhanjet diplomatike por Flamuri, pushkë e fyshekë."
Fjalët e fundit njallin entuzjazem të madh.
Lexohen nji morf telegrame e letra adezjonesh ardhun nga të gjitha
viset,
Seicili adezjon pershndetet nxetsisht.
Brohori të mëdha njallen sidomos nji telegram i Bib Dodës, princit të
Mirditës e nji tjeter i gravet të Borgo Erizzo-s.
Kryetari difton se mbas rendit të ditës duhet të zgiedhet nji komitet
pleqnije e paraqet mendimin, per të fitue kohë, qi t'emnohen ata qi paten
ma shum vota para dreke në zgiedhje të kryeparfs. Propozimi pelqehet e
dalin mis të Komitetit të Pleqvet Zotnft Stef Ourani, Mark Kakarriqi,
Orazio Irianni, At Fan Noli, Filip Kraja, Dom Pjeter Tusha, Zef su-«;
At Foti Ballamaçi.
Ora shënjon 19 e mbledhja caktohet per neser n' oren 10 p.d. Para
se të shperdahet mbledhja vjen nji telegram nga Raguza qi difton se Kristo
Meksi ka shkapercye blokun e Vlonës e mbrenda ditës do të vijë në Trieshtë.
Dita e dytë
Mbledhja hapet mbas ore 11.
Kryetari lexon emnat e atyne qi folen dje dhe pvetë a mos u la ndoj
emen jashtë.
Lexon telegramin qi Markezi Di San Giuliano i dergoi Kongresit si
pergjegje telegramit të djeshem:
"Faik Konitza, kryetar i Kongresit shqiptar Trieshtë,
Ju falnderoj me zemer e ju lutem të falnderoni dhe bashkatdhetarët
tuej per ndjesina qi më diftuet. Pranoni urimet e mija të slnçerta per li-
rimin e përparimin e Shqipnis. San Giuliano."
Per disa minuta vazhdojnë brohoritjet.
Lexohen shum letra e telegrame tjera, nder të cilat nji nga Spalato
kft protestohet kundra asajë zyrë qi nuk ka pranue të rrahi telegramin
shqip, nji tjeter nga Bari prei nji grupi shqiptarësh 11' ikun të cilët lypin
48 ndim en e Europës, Pelqehet fort nji pershndetje e studentavet Maqedon
(650)


të shkollave të Bukureshtit,
nj i leter prei Kotorri qi ep lajme mbi qi-
ndresen e Shboders.
AT FAN Nou me nji bsedë të giatë shprehë kënaqsfn tue vrojtë bashk-
atdhetarë të të gjitha krahina vet të vllaznuem në dashtnf t' Atdheut. Kë-
naqsf e kryelartsf i shkakton pranija e shqiptarvet t'ltalfs të cilët edhepse
tesh sa shekuj lerg Shqipnije kan të njajten dashtni per Flamurin korqbtar
si ata qi u linden dhe u rriten n'atme të vet.
U a kujton kongresistavet
se këjo asht nji orë gëzimi e trishtimi:
Shqipja u rinjall mbas sa qindvjetash por ajo asht e shitueme. Shqipnija
mbas sa vjetsh martirizimi po vebet dhe nj i
herë u'udhë të lirfs e të perpa-
rimit; sa gjak i pafaj po derdhet e sa zjarmi asht tue shkrumue vende
shqiptare! Historija - thotë - na kujton se sikur Skanderbegu pat miq
Papen e Romës dhe Uniadin e Ungaris ashtu na kemi mprojsit t.'onë në
Vjenë e Romë.
Persritë disa strofa kangësh gegnishte e tosknishte qi ndezin ndigiueeat
qi s mund priten pa e brohoritë per çdo frazë e vazhdon: Pse jemi mbledhë
në ket vend? Shka mund bajmë per Shqipnf kundra atyne qi d6n të na
humbin 1 Shka do të bajmë per të pasë nj i Shqipnf të vertetë, jetsore e
të perbame nga kater vilajetet 1 Kur të vendoset pagja në Balkan a kan
per të ju caktue Shqipuis të gjitha vendet kt1 flitet shqipja? Shka janë e
shka paraqesin ma teper se na popujt e Balkanit? Shka kan ba Grekët
në njiqind vjet lirije qi m'u ngrehë ma nalt se na? Në dy dit E. Pasha
shqiptar, shpartalloi ushtrfn greke; tesh kater muej kot e rrethojnë Janinen
kundra nji grushti shqiptarësh qi e mprojnë. E në Shkoder a nuk janë
shqiptarët qi po qindrojnë 1 A do të presim fatin nga diplomacija t Konfe-
rencat diplomatike e kongreset nuk e pshtojnë Shqipnin; të flasim giuhen
tradicjonale t'onen: armët, në sa kemi kohë, dekë o fitim! aq ma kryelartë
kemi per të kenë sa ma fort të kontribuojmë na vetë per pavarsin t'onë.
Ky fjalim u brohorit shum e ebum herë. Ora asht 12.30 e pra mble-
dhja sbperdahet per t'u bashkue në 3 mb.d.
Faik Konitza me antarët e parts: shkojnë në ndejen e princit Ho-
henlohe e në Bashkt per të paraqitë falnderimet per ospitalitet qi u dhan
shpiptarvet.
Mbledhja e mbasditës
Merr pjesë MARKEZI r AULETËS qi pritet me brohori e nderime. Le-
xohen disa telegrame e shum tjera korispondenca ardhun nga Basbkit e
shqiptarvet t' Italfs. Sbperdahen kartolina permendore me ftyren e Kontit
49
Berchtold e të Markezit Di San Giuliano botue nga Anselmo Lorecchio,
(651J


ZEF 8Km6 proteston n' emen të shqiptarve t' Italfs kundra Malitzi J.
cili më sa lypë pada ndima per vedi n ' emen të drejtsis e të nierzis nuk len
të hije në Shkoder Kryqi i Kuq italjan.
Protesta pritet me brohori e urrejtje knndra rrethimtarvet.
AVOKATI LABOVA, drejtuer i gazetës shqipe "Atdheu"
në Rumani,
prftni pershndetjet nga Dobrugia e permendi se fitimet e para të balkanasvet
kjene të ndimueme nga shqiptarët qi në mirbesimin e tyne i çilen rrugen
Malitzf e tjervet.
P ANDELI V
ANGJELI paraqet urimet e vllazenve të Rnmanfs.
Publiçiati V
ASIL DJAMANPI,
rumen nga Janina, numron të drejtat etnike
e politike të Vllahvet.
Këndohen tjerë telegrame-nga Rumanija e Vjena, ashtu dhe nga Kruja
e Lezhja. Këto njallin kënaqsi e brohori.
PAL GJERGJI nga Borgo Erizzo bje parimin "Balkani balkanasvet" e
thotë se këjo fjalë s llsht veç nji mblojë per të coptue Shqipnin. Mbyllë
biseden me fjalët e Zef Garibaldit qi i shkruete Elenës Gjika vj. 1866: "Ça-
sbtja e shqiptarvet asht e ëmjal " Në fund shpreh mbushmendjen se vetem
me armë shqiptarët do t' ahmsrren.
KOL'Ë IvANAJ flet per kufijt e Shqipnts e bashkohet me mendimet e
oratorve të mëparshem. Shton se në këto kohët e fundit kur aj u gjindte
në Beograd, Venizelos asht perpjekë me Serbin qi Shqipnija mos të kufizojë
me Bullgarin; pse po të kishte nji njitje me shtetin e rij shqiptar kurr
s kishte per të lanë qi ato dy shtete të rriteshin në shpinë të Shqipnis.
Desht të flasë dhe mbi formë të Qeveris, por Kryetari e ndalon.
KANDILI, nji puntuer qi banon në Bukuresht, flet me nxetsi e njallë
shum brohoritje, megjithse persritë sende të thanuna prei tjerësh.
H1L:t Mosr i permendë Kongresit se flitet per Shkoder e Janinë por
per Kosovë e Manastir jo.
IDRIZ MANUSBI nga Kosova thotë se flitet per nji Shqipnf të madhe.
Fjala nuk asht aq e pershtatshme. Do të flitet per at Shqipni qi na e pa-
raqet historija, giuha e zakonet.
Fjalët e Mannshit priten me simpathf të madhe.
RAKI FLORINA flet per vilajet të Monastirit, thotë se po bieret shum
kohë në bisedime. Gjith kongresistat janë njij mendimi se Shqipnija per-
bahet prej kater vilajetesh.
~q)
0RAZIO IRIANNI nzitë mbledbsat qi të marrin ndoj vendim,


FAIK KONITZA shprehë mendimin qi Kongresi të hajë nji memorjal
Fuqive të Mdha tue diftue se në Gjakovë, qytet per të cillin aq shum po
flitet në qarqe diplomatike, nuk janë veç 12 shpi serbe.
DERVISH RIMA kujton se kush ka Gjakoven ka në dorë nji nder çilsa
të Shqipnfs.
AT BALLAMAÇI difton dishirin e rumeno-maqedonvet qi lypin të jetojnë
me flamurin e Shqipnis.
Mbas kësaj bisedë mbledhja shperdahet per t'u bashkue neser mjes.
E treta ditë
Çilet mbledhja me leximin e telegramit të kontit Berchtold:
"Faik Konitza kryetar i kongresit shqiptar, 'I'rieshtë. Shum i thekun
nga ndiesinat e paraqituna në telegram t' uej n' emen të shqiptarvet mble-
dhun në kongres në Trieshtë luten të pelqeni me falnderjet e mija të sln-
çerta dhe urimet ma të mirat per perparimin e Shqipnis e të popullit shqip-
tar." Berchtold,
Me brohori e duertrokitje pritet ky lexim.
AT FAN Nou me shum arësyena historike, etnike e ekonomike difton
se së paku lypet qi Shqipnija të perfshijë kater vilajetet.
Oratori brohoritet nxetsisht.
KoL1t Iv ANAJ lypë shkoqitje nga kryetari pse i u pre fjala dje aq keqas.
,
FAIK KONITZA pergjegjë se s ka detyrë t' api shkoqitjen' asnji mënyrë,
e at-herë Ivanaj i hjedhë mbi tavolinë kart-viziten.
Inçidenti mbrenda ditës u ndreq e s foli kush ma mbi ket pikë.
MARK KAKARRIQI
don qi Shqipnija të kët kufijt e vet natyrorë, pse
per ndryshej nuk do të mund jetojë.
Edhe ky asht mendimit t' i dergohet nji memorjal Fuqive të mdha e
shpreh mendimin qi të lypet interventi i Anstris e i ltalis qi të hiqet bloku
i Shqipnfs i cilli asht burimi i gjith vuejtjevet të popullit shqiptar.
Grishë gjith kongresistat qi t' apin besen shqiptare "o dekje o liri."
Të tanë nji goje pergjegjin tue persritë po fjalët e tija.
DHIMITER MOLLE qi banon në Filibe bje pershndetjet e urimet e shqip-
tarvet qi banojnë në Bullgari.
ORAZIO lmANNI flet n'emen t'ltalo-Shqiptarvet
e të sbqiptarvet qi ba-
nojnë në New-York.
Une - thotë - jam kenë kundërshtar i fortë i trilidbjes, sot ndie de-
tyren të rrëfej se ndrrova mendim, mbas perkrahjes energjike qi po i epet
51
Shqipnfs. Por s duhet të harrojmë se_fuqija e parë do të dali nga bashkim]
~853)


shqiptarvet, 1 kena per të mujtë me çne zanin- po s kjtSm të lidhun në nji,
Gegë, Toskë, Kristjanë e Muhametanë. Të basbkuem në ket mënyrë ka per
të na u ndie zani gjithkund, dhe anmiqt kan per të na. nderue, Mos të ha.rrojmë
fja.len e turkut qi thotë: "Shqiptari i shkjeptë mbrrijti deri në Ba.gdat !" t'--,
BAJRAM DOKLANI porsa çohet me folë pritet me brohori. Asht veshë
me petka. kombtare. Ep nji pasqyrë të gjall mbi gjendjen e Atdheut, flet
energjikisht sl luftar qi asht e ban be se do ta hajë nji vorr aumiqësh to-
ken shqiptare. (brohoritje të giata)
DERVISH HrMA këndon uji statistikë të shqiptarvet
qi gjinden nder
vende t' okupueme.
STEF CuRANI shef nevojen e njij Sbqipnije të panaçetun, Lypë qi të
jen mbrenda kufijvet të Shqipnis dhe qytetet me popullsi të perzieme e per
ket qellim lutet qi në memorjal të permenden dhe vendet kft banorët shqip-
tarë kapercej në gjysen ,
ZEF SKIRO përmend relacjonin mbi kufijt e vërtetë të Shqipnfs të Lordit
Fitzmaurice i cili kje mis i komisjonit qi Europa dergoi per të shqyrtue punët
e Shqipnis. Mbrapa këndon nj i leter dergue Krajl Nikollës nga Z. D' Es-
tournelles i cili në 1879-80 kje Sekretar i komisjonit të kufijvet të trak-
tatit të Berlinit mbi padrejsit qi u bane në korriz të Shqipnfs.
Qe teksti i letres:
Paris, 10 Tetuer 1912
Madhni,
"Tridhet e ma vjett që nga. traktati i Berlinit e Komisjoui Europja.n
per caktim të kufijvet në të cilin mora pjesë si sekretar, do të më zgidh-
shin nga mshebsija diplomatike, per në mos detyroftë Madhnija e Juej gjith
nierzt e ndersbem me protestue kundra. shpalljes së luftës persrt Turkfs. Lypi
dishmfu e shokve të mij të Komisjonit qi kau pasë misjonin epa kandsbem
si në 1879 ashtft në 1880 per t'i a hjekë Shqipuis tokët qi Ju nuk i keni
fitue; thrras dishmin e shoqit t' im ingliz, sir Vincent Cailard qi asht ende
gjallë. Na ishim bashkë në Podgoricë mbi rrenime të vajtueshme qi zjerm-
dhansat t' Uej kishin ba. Na të gjith ishim pak o shum të turpnuem tue
prekë me dorë se pagja botnore ishte në rrezik vetem per interesë t' Uej
e per atë qi Ju quejshi lavdi i Juej; na e kuptuem se lufta qi Ju njallshi
nuk ishte ambicjoni i Juej, por indnstrija. e Juej.
Do kobë kaloi, Ju rishtas filloni, Ju po babi sbkajk qi t'i epet prep
zjarmi botës per të pjekë kështëjat t' Ueja,
Ja nuk kini kundershtarë në Mbretnin t'Uej, në Maltzf të faruem; asht
nji mkat, pse do të kisbi marrë prei tyne ndeshkimin qi meritoni e gjygji
52 i botës së qytetnueme Ju a ruen,
,654)


tr:
(I)
e
I\\)
e+
o
;:!.
r
o
-ë'
o
;,;·
t:I
e-
•...
"'
e-e-
I\\)
o
e
~
e-
§: ~ .
; ;;
c:
::,
~ ~
6
::,
~
:,
r ~


Vetë në mos tjeter, do të kem permbushë nji detyrë tue Ju shkrue
shka Ju nuk mund kuptoni e shka asht ndiesija e gjith atyne qi e njofiu
dhen t' Uej të mjeruem,
D' ESTOURNELLES DE CONSTANT
Senator francez, e ish-sekretar i Komisjonit Europjan
të kufij vet të Mali
tzi.
(Nga "Rivista del Balcanl" 15·10-1912)
Mbledja e mbasditës
N'oren 3 çilet kongresi, këndohen telegramet ma me randsf. Pritet
me shum sympathf nji pershndetje e redaktorvet të fletores "Liberta"

Goricjes.
Merr fjalen Ingjenjeri HAESSLER nga Viena i cili ban si nji mësim
gjeografi.je në giilhë frengishte, grishë kongresistat të çojnë zanin per të
kerkue kufijt e vertetë të Shqipnfs.
PAL GJERGJI, ndigiue me shum vemendje, rreshton faktet ma të per-
mallshmet e historfs shqiptare po t'at,yne vendeve qi po i hiqen Shqipnfs.
Bashkohen këtij mendimi dhe Fazil Toptani e Dervish Hima.
Rishtas bahet fjalë a do të kufizojë Shqipnija dhe me Bullgarin e
gadi të gjith kongreaistat janë këtij mendimi qi po asht mirë të kemi njij
shefitar qi mos t'i kercnohen Shqipnis anmiqt e sajë.
FAIK KONITZA dif'ton mendimin se .nder gjith aleatët vetem ndaj Bull-
garin shqiptarët kau per të pasë ma pak ankime.
N. D. MOLLE mbas këtij fjalimi difton se Daneff si këthej nga Londra
i paska thanë me fjalë sympathike se shqiptarët kau per të pasë nji atdhe
të lir e të madh.
Votohet mandej tue çne doren qi Shqipnija të kufizojë me Bullgari.
Shumica e madhe e pelqen.
PRINC A. GJIKA vren prishaqefas pse po flitet per kufij.
KRYETARI i bje në fjalë: ... këjo asht çashtja ma me randsi.
GJIKA pa i vil vesh ndalimit thotë se s duhen shum fjalë. Shqipnija
s ka si rrnon pa kater vilajetet. Fuqit e mdha e kau proklamue Shqipnin
të pavarshme. E per kufij a nuk mjaftojnë studimet e shkrimet e Lordit
Fitzmanrice'I Inglizi a burrë fjale: atij t'i siellemi,
FAm KoNITZA.
I jemi sjellë, por aj asht i smuet. Mandej asht i mva-
rrun partfs liberale qi ban uji politikë kundra interesave t' ona ...
GJIKA. Prandej t' a laro në njen' anë diplomacin ... Shi këtë desh ta të
ju tham, o vllazen shqiptarë, në kaq mos të humbim kohë nder fjalë kote


me të cilat asgja s bahet, lypet "Flamur, pushkë e fyshekë
l" (duertrokitje e
brohori)
LUIGJ JAKOVA pvetë Parin per tre delegetent shqiptarë qi gjinden në
London a janë vertë të derguem nga Qeverija e Perkohshme e Vlonës e
dishron me dijtë se shka kan nxjerrë, o së paku shka kan ha deri më sot.
FAIK KoNITZA pergjegjë se të derguemt janë vertë prei Qeveris

Vlonës, por nuk mund të dije gja mbi veprimtarin e tyne.
DoM P.TETJIJR TUSHA i pritun me brohoritje enthuzjastike, pse i njoftun
tesh sa mot në fushatën atdhetare, flet mbi vllaznim të tre elementavet be-
simtarë qi e perbajuë Shqipntn pa të cilin vllaznim nuk mund luftohen
anrniqt e perbashkët të kombit. Ndryshimet fetare heshtin perball rrezikut
qi i kercnohet vendit të Parve t' onë: s asht besim i drejt aj qi i a ven
detyrë besimtarit mos me luftue e me dekë per Atdhe të vet.
Shfaqë dishirin qi t'i dergohet uji telegram Konferencës
së Loudres
tue i diftue se bloku i bregut të Shqipnis krejt i pa dobi per Aleatët, asht
shkajk mjerimesh së mdha per shqiptarë të vorfen. (brohoritje të giata)
Per pak minuta pezullohet mbledhja e kur rifillohet, ahperthen pa·
pritmas nji brohoritje e giatë e shum e nxet: htn në salë
KmsTO MEKSI (uji nder 18 Senatorë të Qeveris së Perkohshme) i cili
me përdhuni të blokut kishte mujtë me dalë Vlone e me i a pru Kongresit
pershndetjet e Qeveris Shqiptare.
Mbledhja
pret pershndetjet e të pares Qeveri me gëzim e brohori të
jaahtzakoushme e nuk din kur me i pra ovacionet.
JAK Koçi, shkodran flet giatë mbi pikpamje politike e ekonomike të
Shqipnis, mbi mirnjoftje të shqiptar vet ndaj dalzotsat e çashtjes shqiptare
e në fund mbi punime per t' n ba në Shqipnin e lanun mbas dore nga
Turku tesh sa shekuj.
ABDULLAH STRUGA, i njoftun per atdbetarizem e trimnf, difton gat-
shmenin e tij per të protestue me armë në dorë kundra keqdamjes së kufijvet.
FAIK KONITZA difton se çashtja e kufijvet asht e këputun.
Dr. PATTA.TO, ardhun nga Amerika, flet mbi nevojeu e vllaznimit të
të vllahvet me shqiptarë.
Mbas tij zgjatohet gjithnji mbi çasbtjen e Vllahvet:
Dr. SHUNDA prei Bukureshi. Difton syrnpathfn e Rumenvet per shqip-
tarë e thotë se vllazent e tij, Vllahët, kishin me dishrue qi Fuqft e mdha
t' i bashkojnë" nen Flamurin shqiptar. Premton se ky vllaznim ka per t' u
pa në veprim fill mbas lufte kur Qeverija rumene ka per të fillue me hapë
shkollat shqipe në Sbqipnf. (brohoritje)
Mbas këtij fjalimi mbyllet e treta ditë,


E mbramja ditë
KRISTO MEKSI i pritun prep me brohori të jashtzakonshme, lexon nji
bisedë të giatë mbi të drejta të Shqiptarvet, difton tansin e mendimeve e
të dishireve të mbarë kombit e perfundon tue urue qi të plotsohen dishiret
e shqiptarvet me ngadhnjimin e çashtjes Shqiptare. (brohoritje të giata, por
pak si rryeshem pse mbledhja pritte dishka ma teper nga perfaqsuesi i Qe-
veris së Vlonës).
LEONIDHA Losr. Na po rrahim shplakë e po brohoriaim "Rrnoftë Qe-
verija" por dona të dijm a asht gjall ajo Qeveri dhe ahka asht tue veprue t
KRISTO M1msr. Në Vlonë janë shndosh emirë, po han epo pin ! Mbas
këtyne fjalvet njofton se s asht e pamundun t' i nxieren fjalë tjera.
FRANO KINIGO flet mbi martirizimin e shqiptarvet në këto 50 vjett e
fundit e nalton heroizmin e Kombit qi gjithnji vazhdon të therorzohet per
t'i dalë qellimit qi me perba uji Shqipni me kater vilajetet. E mbyllë bi-
seden me uji hymn per madhntmin e Kombit.
LUIGJ
JAKOVA naltson Auatrfn "të vetmin shtet mik të siuçert të Ship-
tarvet i cili per këta ka preh taganin"; mbaron tue i dergue nji pershnde-
dje Frano Zeflt, Qeveris Austriake, Mbretit të Rumanis e Trilidbjes.
KRYETARI, shtye prei Prof. Skiro, ankohet se Z. Luigji në ngutsi fjale
ka lanë pa e pershndetë Mbretin e Italfs, njinji bamirës i shqiptarvet.
TERENZ Toccr, i njofton si pjestar i kryengritjeve të fundit qi jetoi
per sa kohë nder male me kryengrttsa, pritet me brohori të giata. Flet ita-
lisht per t'u kuptue dhe prei së huejsh:
"Jam uji ushtar e pra si i tfll edbe këtft due t'i rri rregullave t'ush-
tris, por më leni të shfaqi çiltas mendimin t'im. Këtft flitet teper, brohori-
tet në vend qi të rroken armët; s lypet tjeter veç me shkue në Shqipnf,
e, me fitue o me dekë !"
Flet mandej per at gazetë të Trieshtës qi shkrou se kongresi asht ba
prei Austrije e jo prei shqyptarvet, shtyhet e thotë se aj kongres i duket
si nji kongres nderkombtar e jo shqiptar, pse flitet në shum giuhë.
Mbledhja pshtjellohet, kryetari i a pret fjalen, por aj vazhdon tue
diftue se nuk gjindeshin në rrugë të drejtë.
Në sa mbledhja pshtjellobet Kryetari kot perpiqet t' a ndalojë ligje-
rnesin. Dikur i këshillnem nga italo-shqiptarët qi të prajë, aj e len salen
dhe del tne thanë: "uji shqiptar i ndersbem nuk mund të gjindet kondend".
Në mjes të perziemit të. gjithm
barshem
_
Kryetari ankohet fort per ket
inçident. Mbledhja shtyhet per mbas dite.


Mbi edhja e fundit
Sala nuk asht e mbushun si tjera herë.
0RAZIO !RIANNI mundohet me shue rrjedhime të pakënaqshme nga in-
çidenti i paraditës tue pershkrue karakterin zjennuer të Terenzit. Kalxon
shkurtas veprimet e tija e qellimet e fjalve të tija qi lypte spjegime prei
Komitetit mbi padin qi i hante gazeta "Indipeudente".
Propozon qi t'epen
spjegime. Ligjeruesi pvetë a asht e vertetë se ndonji nder italo-shqiptarë
qi asht mis i këtij Kongresi ka pasë ndoj çmim nderi nga Mbreti i Malitz i.
FRANO KINIGO, "Jam unë!"
IRIANNI. Shka ke në mend me ba 1
Krnrno. Me e këthye në Cetinë (brohorime të nxeta)
AT FAN NOLI thotë se asht mirë t' epen spjegime prei Komitetit
or-
gauixues.
STEF CoRANr, Kryetari i Komitetit, difton se "asht marri të mendohet
se Shteti qi lëvdohet per ma i orgauixuemi në financa të shpenzojë 50.000
korona per nji kongres shqiptar"; por mbassi mjetet na mungojshin n mue-
ren nga nj i
mik i nji ministri 1000 korona me të cilat kjene ba shpenzimet.
ZANE: Vetoni me 1000 korona i
Gazetarët qi s kan kuptue shqipen pvesin pse nuk u perkëthehen fjalët
e Curanit.
Kryetari nuk do m'u shtye në çashtje të Komitetit organixues.
Gazetarët kercnohen se do të baj në të njoft un neper shtyp se nuk
u u dhane pergjegje mbi sbka lypen.
Kercnimi bau efekte Kryetari e perkëthei frengisht rrëfimin e Curan it,
DR. ScrADINA flet mbi arësyena qi lidhin në vllaznim shqiptarët e
armenët.
EPAMINONDA E AT FOTI BALLAMAÇl flasin mbi vllahët nga të cilat bi-
seda duket se dlshrojnë të ngrehin Shtet në Shtet.
Flet rumenisht po në ket drejtim Bandeld, Drejtori i fletores "La
Dottrina" qi del në Bukureshë.
, Si mbas propozimit të Drejtorit të fletores "Atdheu", Lehona, merret
vendimit' i dërgohet nji telegram nderimi Ministrit të Jashtem të Rumania.
INGJ. IDRIZ propozon qi memorjali qi del nga Kongresi t'i dergohet
dhe Delegetenvet të Qeveris së Perkohshrne të Vlonës qi gjinden në Londer.
Sxmo. Në mbylljen e siper të Kongresit, falnderon Triesbten per pri-
tje nierzore të sajë, pershndet Flamurin e Vlonës e u dergon nderime Pe-
rendorit t' Austris, Mbretit t' Italia e gjith atyne qi diftohen miq të Shqipnfs,
Kryetari lajmon mbylljen e Kongresit e lexon memorjalin qi do t'u
67
dergohet Shtetevat të radha.
~)


Memo:rJali
qi u u dergue Shtetevet
mdha mb;ylljen
e
Kongresit:
"Shqiptarët
të mbledhuri
në Kongres të Trieshtës e perfaqsuesa të
gjitha besimevet e të gjith elementavet të vendit të tyne si edhe arumenët
të bashkuem me interesa e vuejtje të perbashkta kau nderen t'u parashtrojnë
nierzisht Kancelarivet të Shtetevet të Mdha vendimin qi vazhdon:
"Shqiptarët njofln me miradije të thëll vendimin e marrun nga Fuqft
e Mdhaja qi të krijohet nji Shqipni të pavarshme, por lusin Shkelq. t'Uej
qi të bahen hapat e duhun per t'u dhanë fund sa ma shpejt mnerimevet të
fllluem .
.Asht krejt e nevojshme per popullin shqiptar qi bloku në bregun e
Shqipnfs e gjendja e luftës të largohen sa ma parë në mos në të gjith
Shqipnfn, së paku n ' ato vise t' atdheut të tyne të cilat të gjitha Shte-
tet nji mendje i njehin si pjesë të Shtetit Shqiptar. Na jemi të shtyem
të bajmë ket lutje të dhimbshme jo vetëm per dashtni t' atdheut, por edhe
n ' emen të parimit pergjithsisht të njofton në boten e qytetnueme, qi asht
i nevojshem edhe kohen e luftimit, qi të priten mizorfnat e kota. Per në
vazhdoftë këjo gjeje, asht per t'u drashtë se princi europjan të cilit sa ma parë
do t' i ngarkohet kujdesi i misjonit të lartë per të rinjallë Shqipntn, mos
të gjejë në ket shtet veç nji grumull rrenime.
Si nji dishir tjeter i parashtrojnë Shkelq. s' Uej mbushmendjen e tyne
se nj i Shqipni e formueme me krahina pa kurrfarë vjeftje ekonomike,
zdeshë nga qytetet e mdhaja qi mund të bi1hen qendra qytetnimi kombtar
shqiptar, do t' ishte nji Shqipnt në pamundsfn per t'u zhvillue normalisht,
e prandej nuk do t' ishte veç burim vishtirsfsh së mdha e të reja po mjes
t' atyne Shteteve".
Votue në Trieshtë, 4 Mare 1913
Çdo pjesë e memorjalit u pranue · prei ~
"asht per t'u drashtë se princi europjan etj." njallin protestime.
- Po çfarë princi europjan o azjatik !
- A s' asht kenë hjekë nga programi çashtja e formës së Qeveris 1
A s'u tha se kush flet mbi ket gja qitet jashtë! Cili vot ep të drejtë të
permendet
0
forma e Qeveris e cilsija e princit t' ardhshem 1 ...
- FAIK KONITZA: A doni ndoshta uji princ nga Madagaskari j
Brohoritjet nuk lanë të ndihen protestimet.
Në banken e shtypit flitet keq per Drejtorë të Kongresit. Thohet se
perkëthyesat
kan pasë dhe kan kujdes të perkëthejnë shka u pelqen rre-
gulluesavet të Kongresit.
Korespodenti i fletores "Matin" tue pa se sa kujdesi i siellet përfaq-
58 suesavet të shtypit të Vjenës thotë:
(660)


"Më duket se në ket Kongres gjithshka asht monopol i Shtetmadhorfs
s' Austris ... "
FAIK KONITZA falnderon Kongresistat per mirsjelljen e tyne, asht/i
dhe shtypin të cilit i shpreh keqardhje per pakënaqsfn e tyne; brohoritë
Qeverit e Trilidhjes e grishë gjith Kongresistat qi të mbyllet Kongresi tue
u këndue hymni i peraudorfs s' Austri-Ungaris.
Pak vet çilen gojë në kaugen e fundit.
Kështu Kongresi u mbyll.
(Nxjerrë nga "Tl Piccolo" Trieste, 2-5 Marzo 1913 e nga.
"Diftlrne e vrime mi Kongres Shqy p taar t'Trie.shtës 1-4 Ma.roit~}.
PERSHTYPJE
MBI TË
--
PARIN KONGR~ SHQIPTAR
Diten e mbylljes së Kongreait, djaloçi shkodran ftjell Todri, shkruen në
"Gazzettadi Venezia" nji artikull, shkurtimi i të cilit permban këto mendime:
Këjo mbledhje 150 perfaqsuesash shqiptarë në token austriake zgjou dyshime
të shumta ... me disa paragjikime dhe unë erdha në ket vend, por vrojta
që nga bisedimet e para se rrahe] vetem çashtja jetsore e pavarals shqiptare.
Kje zgiedhë 'I'rieshta per ket mbledhje pse vend ma i rrahun prei
shqiptarësh e jo i influencuem nga ndoi parti politike, pra u mblodhën ve-
tem nga dishiri i lirimit t' atdheut.
Perfaqsuesat e shtypit austriak, italjan, françez e german pan se kon-
gresistat ishin të frymzuem nga bujarija shpirtnore në rrahje të çasbtjevet.
Kam ndjekë me vemendje të gjitha mbledhjet e nga këto due të rrëfej
pershtypjet mbi personat e karakteret e tyne. Janë 150 të ardhun nga shum
krahina t' Europës e t' Amerikës ku jetojnë në mergim të vullndetshem, me
ta dhe nji grup Vllahsh ... Posë ndryshimit etnografik kongresi permblidhte
dhe ndryshime besimi. Por nji kje ndiesija e të gjithvet: "madhnija e at-
dheut përball çdo di shiri së huejsh".
Mjes kongresiataah bujarë qi vuejten per liri, dallohet Hamdi Begu qi
per 14 vjet ndej në burg per faje politike; Filip Kraja qi në kater o pësë
vjett e fundit pat perkuizicjoue të padame në shpi, kje keqperdorë nga aukto-
riteti e burgosë; në fund i u desbt të dali atdheut per të mujtë me i vjeftë
ma' teper. Ashtu dhe disa dj elmoça të këndueshem të cilët në shpinë të de-
tit gjeten rrugon e pshtimit ... ; tesh së voni Kolec Deda, 20 vjeçar, krye-
zyrtar i stacjonit t' udhës Vir-Tivar,
pse protestoi kundra keqsjelljes së
malazezvet ndej grat shqiptare, kje qitë jasht shteti si trathtuer, Flas per
pak vet e, guxoj të tham, per ata qi nuk vuejten aq teper ... Por sa e sa
të mjerë vuejn sot vetëm pse e lypin uji atdhe të lir ...
Në ket kongres u bisedue mbi çashtje të mbrendshme, mbi formim vi-
lajetesb e mbi kufijt. Në fillim folen shqiptarët e Italia së Jugut e të' Borgo
69
Erizzo-s. Fjala e fundit u mbet shqiptarvet të Shqipnfs,
(afit)


Kongresi me vota të gjitbmbarshem
diftoi se lisbt njitë me Qeverfn
e Vlonës, levdoi qindresen e Shkodres e shfaqi dishirin e njij Shqipnije të
vërtetë e të plotë me 4 vilajetet.
Kongresistat pershndeten në Don Gjon Kastriotiu , i cili kje edhe krye-
tar nderi i Kongresit, kryetarin e të trembdhetit brez të madhit Skanderbeg.
Nen kryesin e të kulturuemit Faik Konitza, u zhvilluen mbledhjet me
shum dobi. Çdo frazë kje e peshueme, çdo mendim kje paraqitë kjarsisht
e burrnisht.
--------
Shkodra në dorë të Malitzi
U ba si u ba .e Shkodra i u
lshue në clorë të Malitzi.
Mbas shtatë muejsh rrethimi
disa nder krenë muhamedanë
të qytetit në mbledhjen qi u ba
1Jë xhyniry/cim (doga nen) e Shko-
ders me 22 Prill 1912 në pra-
ni të Kryekomaodarit shfaqen
mendimin qi mos t' i lshohet
Shkodra Malitzf, pse posë qi
( Foto Marubbi) ushqimi nuk mungonte dhe per
Dalja nga kazerma e Shkoders
ndoj javë, pritej ditë në tjeter
ndoj veprim i Fuqive të Mdha, Kryekomandari u a këputi fjalët shkurt tue
u a rreshtue nji mbas nj i shkajqet e pa tjeter u diftoi se puna ishte krye
e se neser n' oren e caktueme ushtrit rrethonjee do të mersshin në dorzim
60
·----~-..>-----···
(66?)
Ndertesa e xhymrykut të Shkoders
( Foto MarubbiJ


qytetin. Shi ket natë erdh Princ Mirkoja e bujti në kala me disa oflejera të vet.
Ma giatë shih në "Kalendari 1914" Vepra Fijore N. XII. fq. 12.
Per qyshket e dorëzimit të Shkoders shih në faqe 613.
Mas pak ditësh dhe Malaziasit u larguen e Shkodren e lshuen në duer
të Komisjonit Nderkambtar,
* *
Ushtrija nderkombtare në Shkoder
IN THE ~NAME OF THE INTER-
N' :fl:MEN
T:li: FLOT:li:S NDERKO-
N ATION AL FLEET REFRESEN-
MTARE, QI PERFTYRON PUSH-
TING THE GREAT POWERS OF
TEDET E MDHAA T' EUROP:i!:S,
EURO PE.
A PROCLAlVIATION.
PROXLAM.
ON THE WITHDR.A.
W
AL OF THE
MAS TË DALUNIT
'.l'Ë FUQIIVE
FORCES OF RIS MAJESTY
KING
TË NELTMADHNIIS
S' TII KRAJL
NICOLAS OF MONTENEGR01
THE
NIKOLLËS TË MALIT TË ZII, GJY·
TOWN OF
TETI I SHKODRES KA.A. PER T'U
SOUTARI
MARRË
NË DORË
E PER T' U
WILL BE TAKEN: OVER AND AD·
MARSHTUE PREJË
NJI KOMISJO·
MINISTERED BY A OOMMISSION OF·
NIT
ZYRËTARËSH

FLOTËS
FICERS
OF THE INTERNATIONAL
NDERKOMTARE,
QI PERFTYRON
FLEET,REPRESENTINGTHEGREAT
PUSHTEDET E MDHAA T'EUROPËS
POWERS OF EUROPE, UNTIL SUOH
DERI SA.A. TË NGULET NJI SUND
TIME AS AUTONOMOUS GOVER·
AUTONOM NË SHQYPËNII. ME KET
NMENT IS ESTABLISHED
IN AL·
PROKLAM PO I BAHET ME DIIT
BA.NI.A.,
GJITH TË CILLIT, SE DO T' USH·
ALL PERSONS
ARE
HEREBY
TROIIET
URDHNAVE
TË ZYRTA·
W
ARNED THAT THEY MUST OBEY
RËVE TË KOMISJONIT NEN LAIK
THE ORDERS OF THE OFFICERS
TË KANUNIT USHTARAK,
OF THE COMMISSION UNDER PE·
NALTY OF MILITARY LAW,
SIGNED BY THE ABOVE-
FIRMUE PREJË KOMISJO-
MENTIONED COMMISSION
NIT PERMltNDUN
SYPRI
THIS 1/14 MAY 1913.
ME KET DITË 1/14 TË
MAJIT 1913.
CECIL BURNEY
VICE· ADMIRAL.
P.J.TRIS GIOVANNI.
CONTRAMMIRAGLIO.
M. NJEGOVAN
KONTREADMIRAL.
E. LADGIER
CAPITAINE DE VAISSEAU.
V. KLITZIN()
FREGATTENKAPITAN.


Memorandum i
Malsis së Madhe 1)
Të neoshkruemit kreen t' Bajrakut tui vuu oroe.
a) se pes Malet e Mishkodres: Hoti, Gruda, Kelmendi, Kastrati e Shkreli
permrenda atyne kufive nder t' cillt sod me sod gjinden t' caktueme, janë
per kah gjaku, giuba, kanuni e tokët oja me fise tjera t' komit sbgyptar:
b) se kah janë nji besimit me Dukagjin, Pukë, Mirditë, Kthellë,
Malci të Lezhes etj. e se prandej ndollin t' ndryeshuemt prejë Malit t' Zii;
c) se interesat e gjallnimit t' tyne gjinden t' lidhuna e t' pershkrue-
me me ato t' krahinës t' Shkodrës, njaq saa e shumta pjesë e Malcorve
dimnon nder vise t' shtaj me prejë Sbkodret deri n ' gjytet t' Kavajës, e qi
prandej t' kaluemt e tyne nen sundim t' Malitzi kishte me u pertrii rrenim
t' madh n' ekonomi;
d) se këto Male per tri vjet rresht kau derdhë gjakun vetun per
liri e perparim t' koomit shqyptaar, e se vetun mas ktii gellimit luftuen
sivjet krahas me Malazez, der qi mas t' marrunit t' Tuzit njoften mendimin
pushtues e jo librues t' Malitzii;
e) se Malazezt gjith kohen e luftës me Turki kau bindë marë she-
kullin e gjytetnuem me mizorii e dbunii t' kryeme mii sbgyptaar e mii ka-
tolik t' Shqypniis t' cillve u kan djegë kishë, rrendue eltert, mytë meshtarë
grii fmii e graa, plaçkitë gjaa e pasuni e rroposë me top e me zjarrn, ku-
ndra çdo arsyjet e vullnetit t' Europës, gjytetin e Shkodrës;
f) e se prandej mnija e sa qind vjetve ndermjet komit shgyptaar e
popujve Sllav t' Ballkanit, sot gjinden ma teper t' egercueme, po marrim
lejen me ju u paraqitë lutjen neper dorë t' Madhniis s' ate atyne Pushtete-
ve t' Mdbaa t' Europës, t' cillat ja kau vfiu detyrë vedit me u perkujdesue
per lirim e perparim t' Shqypnies, si per Malet, t' permenduna sypri, me
ata kufij nder t' cillt janë gjetë deri sot t' pershtrime, t' perbëjnë nji pjesë
t' vetme me Shqypnie t' librueme. Per ndryshe, si n' kohë t' kalueme, nder
ata kufij ka me rrjedhë prap gjak nierit.
18 Maj 1913.
Vinë duert e Krenoet të Malci,.
Telegrame
Napul, 18 Maj 1913
ADMIRALIT
BURNEY
Shkoder
Ky komitet qendruer italo-shqiptar, ndermjetës i ndiesivet patriotike
të 200.000 Shqiptarvet t' Italia, u paraqet nderimet mamës atdhe të lirueme,
përfaqsuesvet t' Europës ahmarrse e qytetit kreshnik të Shkodrës, të sigurët
62
I) Ket memorandum krënt e pesë Bajrakvet të Malcis së Madhe u a dorzuen në gjuhen
(664)
ahqype përfaqsuesvet të Fuqive! të Mctha në Shkodër për me e paraqitë në Kuvend të Londrës.


se Shqipnija e iirë dhe e pamvarun ndër kufijt e vet të natyrëshem do të
bahet element paqje, qytetnimi e ekvilibri në Balkan.
Kryetari i Komitetit Qendruer Shqiptar
FRANCESCO MAURO
II
Milan, 30 Maj 1913
SHKELQESillS S:it TIJ
MARCHESE DI S. GIULIANO
Ministër i Punëvet të Jashtme
Romë.
Të na lejojë Shkelqesija e Juaj me i paraqitë pikllimin t' onë të thellë
per lajmet e trishtueshme qi na vijnë nga Shkodra - Ushtrft malazeze e
serbe me dhuna e shkaqe po shkelin ende token e atdheut - Mali i Zi mban
ende telegrafon me Shkodër - kjo punë jo vetem fyen e trishton, por sjell
dam fort të madh, pse krijon mjeshtrisbt arsyena të rendit botuer, të cilat
per faqe i japin të drejtë sundimit të shterngueshem nen të cilën asht vu
popullsija, e ndalueme të kryejë çfardo të çfaqunit patriotik.
Të ndodhunit e pa rrugë të huejvet mban gjithnji në robni vllaznit
t' onë, me gjithë premtimet e madhnueshme të Iirfs e me gjithë mprojen e
flamujvet të Turqvet. Pranoni Shkelqesi zanin t' onë të pikllimit.
FILIP
KRAJA e KRISTO FLOQI
r\\,,.
Dergata e Qeveris së Perkohshme në Shkoder /\\
Raport i ZZ. Gurakuqit, H. B. Vrioni dhe E. B. Vlora
Qeveris së Perkohsfime në Vlonë. Gusht 1913
Kemi nderin të Ju shtrojmë përpara raportën këtu ma poshtë mbi
punën që u-munduam të bajmë në Sbkodrë pas barrës që na kishit dhanë
që të venim n ' atë qytet e të veshtrouim se me ç' mënyrë mund të nisej
e munt Iidhej një marrëdhanëje e ngushtë e e drejtë ndë mest të Qeverriës
li' onë e t' atyne viseve të Sundimtariës së Shkodrës ku nuk arriin fuqia e
Komisiës Ndërkombëtare.
Si arrijtëm në Shkodrë, ku patëm një pritje aq të mirë sa që do t'i
mbetemi kurdoherë mirënjohës gjith popullit t' atij qyteti, mendimi mil. i
parë i yni qe që t' i paraqiteshim Komisiës ndërkombëtare për t' u-marrë
vesh me 'te duke i treguar qëllimin t' ënë. Jemi të gëzuar të themi se të
63
nderëshmit Pjesëtarët' asaj Komisie patën mirësiën me u-sjellun fort ujerë- (665)


1sbt me ne; të gjithë na sbiguruan se e shihnin me sy të mirë punën
t1 onë e na uruan një përfundje të gëzuarshme,
--
PRENK BIBDODA
derës së Gjomarkajve në Mirditë
64
Në sbvillim të vëprës s' onë muarëm përpara sysh këtë parim, do-me
(818) thanë, t' u këshillonim si gytetasvet të Shkodrës si banorëvet të Fshateve~


e të Malevet ma parë bashkimin e lidhjen ndë mest të ltyne e pastaj edU
marrëveshjen me qeveriën t' onë.
Duke mhajtun përpara këto dyë pika, c' në ditët e para nisëm të
bajmë shumë të pjëkuna e marrëveshje si me të Kërahtënë si me Muha-
medanë të Shkodrës e me disa edhe nga Krenët e Malevet të Dukagjinit
e të Mirditës. Si erth Prenk Bibdoda në Shkodrë, ku të gjith populli e
priste me padurim e që pati nderime të mëdhaja, të pjekunat e marrë-
veshjet t' ona u-bëan ma të dënduna e ma miqësishte. Ditë për ditë mble-
dhje të mëdhaja u-mbajtën ja në Klub
të Shkodrës ja në shtëpië të
Prenk Bibdodës e në të gjitha bisedimet që u-baau, u-pa sheshazi në të
gjith dëshiri i paqit, i bashkimit, i lidhjes. Qëllimi i ynë ishte si e si të
pjekim e t' afrojmë ndë një mendim e ndë një dëshir të vetëm Krenët e
Malevet, të Fnshavet e të Qytetit të Shkodrës; këto qëllime e dëshire i
gjetëm në të gjitha mendjet e zemrat kështu që puna e jonë u-lehtësua
tepër e na dha premtime të mira. B~~ri mo i math e ma i lartë i bashki-
mit e i marrëveshjes në krahinën e Shkodrës asht sot për sot i përnderë-
shmi Prenk Bibdoda i Mirditës, i cili....JLërveç~mnit e nderimit që ka kudo
n' ato vise, ka edhë një mënyrë fjale e veprimi aq të nxehtë e t' arsye-
shme qll afron, lidhë e baelikon.
·
Pas të gjitha vërrejtj~t
që bfiam n ' ato ditë sa ndenjëm në Shkodrë,
pas marrëveshjevet e bisedimevet që patëm me krenët e të parët e vendit e
pas premtimevet e shigurimevet që muarëm prej 'tyne, munt të thomi me
gëzim se krahinën e Shkodrës e gjetëm e e laam shum ma mirë se e besonim.
Po e përsëritim edhë një herë se të gjithë kanë dëahir për paq e për
bashkim e se për të kryer këtë qëllim krenot e të parët e Malevet, të Fu-
shavet e të Qytetit për së shpejti do të mbajnë një mbledhje të madhe ku
shpresojnë të hedhin themelin e një bashkimi të plotë nga i cili do të
rrjed~..: pastaj edhë marrëveshja
me Qeverriën t' onë të Përkohëshme.
Mbledhja do të mbahet ja në Sbkodrë ja në Lesh, e sgjedhja e vendit do
të bll.het si të këthehet Z. 'Tij Arqipeshkopi i Shkodrës, i cili pritet të
vijë në këto dite.
Mbarojmë duke Ju sjellun shëndetet e urimet e të gjithë vendasvet
t' asaj frrahme me gojë të të përnderëahëmit Zotëni Prenk Bibdoda, të të
përnde;'ëihëmvet Pt,shkopë tëLeshit,
të-Zadrimësete
M1rd1tës e të gjithë
kryesiës 11ë Klubit, të cilët na kanë porosituri të Ju shigurojnë se, ai janë
të lidhun me zëmrë, ashtu presin të lidhen shpejt edhe me punë m-;_~e~
v~rriën e Përkohëshme.
--
-·--· --
'
---
--
Ju ngjatjetojmë me nder të matb e mbetemi
T' uajët
Luigj Gurakuqi.
Hy,ein Vrioni.
Ethem. Vlora.
("Pcrlindja e Shqipeniëa" 10-23 Ouabt 1913)
..
---


AN DERR
mbas rredaktimit të mbramë t' auktorit
Pezull prei qiellit jluturote e shkreta
E si dielli në mjesditë rreze shperdake;
Engjell nder cucat o nji çikë giake,
Qi veç qielli numron nder valle t' veta.
Arit i kishte jlok't, e kish si zhgjeta
Driten e syve e mollzat rrumbullake,
E buz't e vocrra me të niyeme gjake,
Qi kur i pash krejt i mahnitun mbeta.
Mandej si njeri, qi prei gjumit ngrihet,
Mora zëmer e e pveta me trimnl:
"Engjell a vajz' je ti, o bukurija ?"
Qeshi goca nji her', si vashë qi pihet,
Uli kryetin teposhtë e me dashini :
"Moler e nan', tha, m' ke - jam Shqyptarija".
(Botue ne 1909)
"Shqyptari"
D. NDRE MJEDJA
E ketë anderr D. Ndreu i a mbrrijti ta shohi shgjanderr.1:: pau
Shqipnin të lirueme zgiedhe së huej, por deka pak muej perpara
s e la të marrë pjesë si veteran në kremtimet e të parit 25 vjetuer
të Liris per të cilen qysh në rijni të vet pat punue.
Ani, kështu e kanë nierzt e mëdhaj: punojnë e therorzohen per
tjerë e kënaqen kah shohin se pasardhsat u a gëzojnë mundin më
sa ata flejnë nen dhe.


SHQIPNI, LIRI, FLAMUR
Kush ka ndjekë me vemende shtypin e pjekun kornbtar, ka
mujtë me kuptue se shka do me thanë Shqipni e Liri, por mbassi
shumkush nuk merret aq haptas me shtyp shqiptar
- e mjerisht
edhe arësimtarët
- po permbledhim disa mendime qi asht mirë të
njifen prei çdo shqiptari e t'u spjegohet edhe të rijvet qi janë kah
na rriten.
Këta e bëjmë pse po na thohet se dikund nder shkolla kur
ndoj auktoritet pvetë mbi Flamur e Atdhe nuk po epen pergjegje
të kënaqshme, shëj se nuk u epen mësime të hapta mbi këto pika.
Atdheu - e per ne Shqipnija - asht aj vend gjeografik në të
cilin banon populli shqiptar e qi asht pasuni e të gjith shqiptarvet,
pse të gjith prei këtij vendi do të nxjerrin jetesen.
lirija asht mos-pengimi në zhvillim të jetës së njij populli si
mbas prirjes së tij shpirtnore
e landare. Natyrisht
tue pasë para
sysh prirjet e mira se ato të ligat nuk naltsojnë por rrxojnë.
E ket Shqipni e ket liri e kemi të permbledhun e të shembu-
llueme në Flamur e n' auktoritetin ma të naltin qi per ne asht Mbreti.
Pra, Flamuri e Mbreti permbledhin
në vetvedi perftyrimin e
këtij Kombi.
Sot kremtojmë
diten e Flamurit e pra të persrisim shkurtas
shka patem shkrue dikur mbi Simbolin Kornbtar.
Kush ka qef të dije ma giatë të shikjojë në Leka vj. 1931, fq. 323;
vj. 1932 fq. 334; vj. 1934 fq. 409; vj. 1935, fq. 441; e simjet në faqe
145, 147.
Sejcili komb ka ngjyret simbolike e shembllesat
e veta qi ma
fort i pershtaten e qi e ciltojnë ma perpiknisht karakterin fizik dhe
shpirtnuer si të vendit ashtu të popullit.
Na kemi shqipen e zezë dykrenshe me krahë të lir në shtrojë
të kuqe.
Shtroja e kuqe toka, e shqipja e zezë popullit.
E kuqja njehet n'araldikë
si ngjyra ma fisnike, e ka Martin,
zotin e luftës, per planet. Perfaqson zjermin e rubinin; di fton dasht-
nin e Zotit e të robit, e prandej bashkim. Ket veshtrim e shofim pa
pra në drandofille të kuqe e cila merret prei gjithku] si shernbllesë
dashtnije;
shembllon marren, gjak të derdhun në luftë, lakmi hak-
marrjeje, guxim, trimni, fuqi, madhni, bujari, fisnik! të shqueme,
67
zotnim,
(M)


Ngjyra e zezë asht ngjyrë trishtimi e shembullori frigë, trnnerë,
jaz, idhnirn, kryengritje, hakmarrje, disprim, dekë; ose, si xëvendse,
të hekurit e të djamantit, fuqi, fitore, qindresë nder perpjekje, randsi,
urti, burrni e besë; asht edhe hjeroglyfik i duresës, i heshtimit, i
pervOjtnis.
Sa per shqipen kemi gojdhana të mbetuna qysh prei kohnave
prrallore të mythologjis. Qe si kallxohet në Toskni: (e marrim nga
dorëshkrimet e Bardhilit):
Kur mbretëronte Kroni (Saturno) Gjyshi i perëndive në Kronja të Del-
vinës, nga frika e fëmijës që të mos i rrëmbenin fronin i përpinte posa
lindnin, kështu që e shoqja e tija Perëndesha Dhea ose Gjea ish e mallë-
ngjyer për fëmijët dhe me mëzi nji herë mundi të fshehë djalin e saja Zeu-
sin ose Uyjinë në Palavli e Kronit i dha të përpijë një gur të mbështjellë
me shpërgeoj. Pas pak kobë u a dha djalin e saj në Finik Shqipoojavet
t'a shpien në Krit në shpellë të Kuritevet që mos e shohë Kroni.
Këto shpesë e muarnë djalin dhe u a dorëzuanë Kuritëvet e rinin
pranë shpellës që t' a ruanin.
Zeusi kur u rrit mori shqipet e tija dhe ardbi në Shqipëri ku luftoi me
Titanët, dhe Gjigandët në malet e Akroqeranvet në këte kobë i mbanin
shigjetat e arta dhe i ndihmuan Zotit që të shtjerë nga Froni Kronin. Passi
u mund Kroni, Zeusi Gjigaodët i hodhi përtej Vjosës dhe vëndi i tyre u
quejt Gjigandija ose Gegërija. Titanasit dhe Kronin i hodhi në fund të ma-
lit Tartarit pran Dukatit dhe në për vëndet e tyre vnri Lapidhët ose Arbërit.
Përkëte dhe i madhi artist i Greqisë së moçme, Fidia, qi ka bërë Shtatin e
Zeusit i ka vënë Fronin e tij mbi krahët e Shqipes e cila mbanë nëpër
thonj shigjetat e rrufesë.
Dihet mandej se shqiptarët kanë trashigue nga kohët e paga-
nizmit shum bestytnina mbi shpend. Posë emnavet qi edhe sot gji-
nden në perdorim, kemi bestytnin e shporavet
të shpendvet në të
cilët analfabetat lexojnë sa e sa sende të pertardhshme.
Tue u ndejë gjithnji kohnave prrallore:
Në sbulimet e Dhodhonës që u bënë prej K. Karapanos në vitin 1875
gjeti të kalitura në për gurë Shqiponja dy krenore të cilat si pas të moçmë-
vet përfytërojnë ate Zeusin.
Arbërit per nderë të Zotit mnarë si emblemë e shenjë të tyre Kombë-
tar dhe fetar shqipen dhe e vunë në Flamur të tyre. Veçanërisht quhen
shqiptarë se rronin në për shkëmbenj dhe Tembujit e tyre i bënin në ma-
jat e shkëmbenjvet për të adhuruarë Hyjin Rrufeshtenës dhe Shqipet që
ishin ëngj ëj
it e tij ,


Tue kalue në kohna historike gjejmë se ketë shëj, princesha
Olimpijana
e Tosknis e shpuri në Maqedoni dhe pastaj me anen
e Lekës së Math u perhap në gjith boten e njoftun at-herë. Shqip-
tarët Mbretin e tyne Pirron, e quejten Shqipe se kish guximin e
shqipes dhe aj u perg'jegj:
"Në kjosha un Shqipe, ju jeni fërnijt e Shqipes".
E Shqipja dykrenshe me giasë u shpik per të diftue njisin e
perandoris romake me gjith se ajo ishte e dame në dy pjesë. 1)
Kështu nder sa shëje qi shprehin ketë kuptim, gjejmë 2) atë
t' ushtarvet Kornut, prei Kornuti n' Ilyri, me nji shqipe dy krenash
qi këqyrin shoqi shoqin.
Prei Perandorësh
e trashiguen me ngjyrna të ndryshme sa fa-
milje bysantine
sikurse Komnenët e Monferratit, Laskarët, Çerno-
viqt 3) e .me shum giasë edhe Kastriotët.
Dukagjint e kishin shqipen e bardhë e Kastriotët të zezë.
Prei fjalve të vulës së pleqvet të Shqipnis qi u botue në mblojcë
të blenit I. të Lekës shifet se ka nji veshtrim bashkimi dy mbret-
nish; e per Shqipnin ka veshtrimin e bashkimit të dy vllaznivet qi
e perbajnë ketë komb: Toskë e Gegë.
Sa per koken e kaprrollit e dijm se shum me vend shpeitsija
e Skanderbegut
në shkrepa të malevet kundra anmiku, i u giasue
shpejtsis së kaprrollit.
Me arësye pra Ushtrija e jonë kombtare nder Flamuj të vet e
ban me nderim edhe ketë shëj të Herojit t' onë historik e jo le-
gjendar si janë tue na e paraqitë nder biseda e nder shkrime.
Të shohim tesh a i pershtaten këto symbole të ndryshme e a e
perftyrojnë karakterin fizik e shpirtnuer të Shqipnis e të shqiptarit.
Shqipja e zezë në shtrojë të kuqe fizikisht na perftyron bjeshkët
e nalta në të cilat shqipet kanë çerdhet; e këto bjeshkë janë mu-
roja e asajë toke kO mbretnon dashtnija e bashkimi. Këta e rrëfejnë
të gjith ata qi paten rasë t'udhtojnë neper bjeshkë të Shqipnis e të
shohin grykat e humbneret qi n'ato bjeshkë gjinden. Tue mos pasë
fjalë qi të shprehin trishtimin
e provuem thonë: "Janë bjeshkë qi
duken se donë me të perpl gjalle." Edhe gojdhanat
e tyne janë
plot me "drangoj, kulshedra, orë e valle".
Tue vrojtë doket kombtare shohim se dhe karakteri shpirtnuer
asht i perftyruem shum mirë: Kuq: dashtni, prei së cilës. len bash-
kimi
e prei këtij forca, trimnija.
1) Di Crol
lalauza - Encicl. Ara.ldico
- cavalleresca.
2) Notitia Utraque Dignitatum cum Orientis turn Occidentis ultra. Arcadii Honorii-
que tempora - Not. imp. or: Insignia Viri Illustris Magistri Militnm in prresenti.
69
3) D. Carolus Du Fresne Dn Cange - _ Familise Bysanthinre.
(671)


Sa e rrajosun kje në zemra të Parve t'onë dashtnija, mjafton
të shikjojmë
nji nder doke qi na !ane trashigim:
besen e mikun.
Shqiptari
per mik ka shkri jeten; mjerë kush i a pret mikun në
besë, pse heret o vonë shtrëit e paguen....
Kur per mik shtyhet
aq fort, per vila, per fis e per komb të vet shka ban ?
Shka kjene të Parët t'onë per trimni e difton historija.
Mjaft
të shikjohet perjudha
e kohës së Skanderbegut
me pa sa nana
mbeten pa djelm e sa nuse pa burra!
E historija e kremtes së sodit a nuk na shtje në mend se nji
grusht burra, me perdhuni të sa anmiqve të mbrendshem
e të jash-
tem na fituen Lirin qi kremtojmë?
Ket gja e dijn anmiqt t' onë e prandej bajnë çmos me na da
e perça. Neve na perket të veprojmë të kunderten: të perpiqemi të
të mbretnojë dashtnija e vllaznimi në ketë tokë burrash.
Tue kenë pra Flamuri,
shëji ma veshtrimploti
qi perftyron
mbarë kombin, perdoret nga të gjith popupujt si ma i madhi shëj
nderimi e prandej që nga djepat e art o të xhevahirt të mbretenvet
e deri nder vorre mermeri ma të kushtueshem
të tyne, nuk gjindet
mblojë ma e ndershme
se Flamuri, të cilin e nderon krejt kombi.
E në shfaqje zyrtare, mbi parzma të stolisun të mbretenvet, të gje-
neralavet
e të mbarë drejtuesave t'ushtris, e mbi dorza vezullojse
të shpatave të tyne, tufat me ngjyret e Flamurit kornbtar gjith-herë
spikasin.
Ndera ma e madhe qi mund i bahet nji fatosi kur permbushë
detyren e vet e des burrnisht, asht me e mblue me flamur, qi do
me thanë se krejt kombi asht mirënjoftës
i veprave të kryeme prei si.
Prep, kur nji mbret a kryetar qeveri je shkon në çdo shtet tjeter,
s dijn çë nderim ma të madh me i ba posë me ngrehë flamujt
tue i diftue se mbarë kombi perbO.jtës gëzohet e i uron mirësear-
dhjen.
Si shitet, Flamuri nuk asht nji rubë pelhure çfaredo, por nji
nder shëje ma të çmueshme qi ka kombi.
Asht detyrë shëjte e nanavet nder shpija, e mësuesavet nder
shkolla e graduatvet nder paraushtarakë
e oficiravet nder ushtarë,
të mundohen
me u a spjegue veshtrimin
e vjeftjen e Flamurit,
e
nderimin qi do të kën të gjith per ket shëj aq të çmueshem, e mos
të gjindet kush qi të ket marre me e vu në bali shëjin ma vesh-
trirnplotin qi perftyron krejt kombin.
Edhe na kena me e njehë per detyrë t' onen të flasim prep e
prep per Flarnurinjkombtar
e per nderim qi i perket; e nen hije
të Tij do të vazhdojë per herë vepra e jonë atdhetare e kulturale,
70
(672)
e të tana zemrat e miqve t'onë,


SHQIPNIJA
E SEMINARI
A na rrëiti nee goidhana
Kuer per tyy, moi Shqypenii,
Na la thanë, se bukurii
Kiee dikuer, si n' qiell asht hana?

Me dullii e mare veshë
Kodrat t' tuja na po i shofim;
Neper botë kurrkund nuk njofin
Veshë kso dore tokë mretneshë I
Po, do ahe neper kreshta
Na i daan syni ; po çka janë,
Kuer shum tok' a zhuri e ranë,
Kuer pak vile na qet vneshta ?

Me ngiatë moti pak me shii,
Qe liqënie e prroje e lutna,
Dalin caqet, qesin shkuma,
Derdhen n' fushë me bishta t' rii.

Qe si duke n' teshmen kohe,
O dhee, diepi i Skanderbegut I
Si n' pikë dimnit, si 11' pikë zhegut
Ti me voitie po diftohe.
E paam çerdhen I... Po ç'farë shkallet
Asht nja i shpend, qi struket mrëndë ?
Fis fatos asht me e permendë,

Asht fatzii pse e shtypne hallet.
A t' a !shoi tyy baba huten,
O Shqyptarë, me e fikë t' tand vllaa?
Shkaku i jyt, sa shpii kan kiaa,
Sa konaqe n' krye kan futen I

O Goidhanë, se Shqypenia
Lulzoi motit plot me dritë,
Po t' besoi, se vend m'u rritë
Pares s' mir' i kie lirija.

Kohna t' bardha na do t' presim,
Lulzim Fejet, shkelxim dijet,
Zhdrivllim giiihet, zjerm dashtnijet;
71
N' miedis t' territ ma s do t' jesim.
'(673)


Qe po shofim nji msoitore,
Ku po rriten, si kië motit,
Dielm si lule per punë t' Zotit
Feen m' e mkamun n' tok' arbnore.
Se krejt drita e Shëites Fee
Nuk u shqym nder Shqypetarë,
Se n' rrenime mbet pak aar,
O Priftnii, ti shkaku jee I
Ti me gjak luftove prore
Kryqin Shëit me e mbaitun n' kambë;
Sa het' uikut qi nder dhambë
E kish kinjin, ti ja xore.
Po le t' rriten kta fmii kishet
Qi nen hije Elteri i kaa,
Shqyptarija ka per t' paa
A do t' jesin ma gjurmë bishet,

Pës qi sot kan mitra n' krye
Ditt e para ktti i kaluene;

Prei sish bishat u rralluene,
Fejet Krishtit drita u kthye.

Qe Mirdita, fis luftarë
Na kallxon Bariin e vet;
Thotë per te, se ktii dy viet
Ndëi e duel Mitrat i paar.
Ztta prei Durrcit, prei Pezrëndit,
Vien prei Shkodret, prei Zadrimet
Bariit t' onë [an' aso btmet
Qi n' lulisht u rrit t' ktii vendit.
Biift kso lulesh xhakonija
Dhashtë kreen Fejet shutn kso dore:
Kshtii do t' soset gjurmë mizore,

Kshtit do t' njallet Shqyptarija.
ATË XANONI S.J.
Ketë vjerrshë e deklamoi xhakoni Dedë Bianki në Salonin e Jezuitvet
në Shkoder diten 11 Tetuer 1909 n' akademin letrare-muzikore qi u mbajt
per kremtimet e 50 vjetorit të temelimit të Seminarit Papnuer Shqiptar.
Kremtimet ngiaten tri dit e mueren pjesë gjashtë Preleten: të Perndr.
Guerini, Bianki, 'I'rokshi, Mjedja, Serreggi e Dochi; shumica e ishsemina-
72 ristavet e personalitete qeverije së vendit e konsullore.
(674)


IMZOT ABAT PRENG DOCHI
njoftun e i nderuem prei gjithkuj per atdhetari të flakët e zotsi
ditunore, fetare e politike, nder vjett e para të meshtaris së vet mbassi
kreu këndimet e fillueme në Seminarin Papnuer shqiptar në Shkoder
e të vazhdueme në Romë, në Kolegjen "Propaganda Fide " kishte
organixue nji kryengritje me Mirditë kundra qeveris Turke. Si prls
shekullar JJill'.engr~s ~hte_Preng Bib Dod_a, qi per aso IeJlzjesh
ishte teper i ri.
S~jk.E_qi i dha shkas Dom Preng Dochit n' atë rasë kje deka,
e Bib Dedës,
Tue pasë mbetë Preng Bib Doda teper i ri, dikush i mirditas,
në sherbim reqeveris tmke, paska pasë andrrue me e shdukë de-
ren e Gjomarkajvet e me shti ushtrin turke në Mirditë e mos m' e
lanë qi të sundohej me kanun të Lekës, si Padishahi deri at-herë
e kishte lanë. Natyrisht me himjen e ushtris turke aj si zyrtar i
Turkis shpresonte të marri sundimin.
Mirdita u da dy partinash, njena per Gjomarkaj e tjetra per
Turki.
Kryengritja deshtoi pse nuk mund i bani bali vetmas fuqis së
Turkis e cila atëherë ishte mjaftë e fortë. Këta ndodhiv]. 1877.
Mbassi ushtrija turke mblojë Mirditen, D. Preng Dochi me pak
besnikë kaloi në Malsi të Mbishkodres ku u perpoq me u a hapë
syt malsorvet qi të lidheshin tok e mos të pranojshin bidate të reja.
Në kaq qeverija e kerkonte e ky me mendime autonomije qi
shfaqte i a kishte mbyllë rrugen vedit edhe per në Maltzi. U end
sa mujti nder male e tek e mbrëmja kje hetue e rrethue në Guci.
Qindroi sa qindroi e mbassi i u rnbaruen fyshekët atij e shokvet,
u dha në dorë. Neper Pejë, Pezrend e Shkup kje dergue në Sta-
mbollë per t'u gjikue. Dg~j e pritej se laiku i këtij nieri ishte deka.
Në kaq edhe Preng Bibdoda kerkohej. I ri e i parrahun, kJe
mbajte: mshefite per disa kohë në Lure, ~ m_a_ vonë, me nderrnjetsl
të disa _!!!iqve_të fgrt të Derës së Gjornarkajvet, kje dorzue e çue
edhe aj në Stambollë. I vetmi ndeshkirn qi pat kje mergimi. Vetem
"
-
mbas konstitucjonit rmijt me këthye në vend të vet.
Perpiqeshin miq të f6rt m' e pshtue edhe Dom Preng Dochin
por qeverija nuk perkulej. Kur u pa se ajo rrugë nuk punonte u
gjet mënyra m' e ba me ikë nga burgu e nen emnin "Pere Achile"
duel Stambolle e shkoi në Romë.
Tue kenë se D. Preng Dochi nuk mund këthete në Shqipni,
73
Selija Shejte e dergoi si Misjonar nder Shtete të Bashkueme, në (mj


IMZOT ABAT PRENG DOCHI
2- 11 • 1846
t 22-11-1917
Neufundland. Në krye të 10 vjetvet këthei në Romë, ku e bane se-
kretar të disa Kongregacjoneve.
Malli per Shqipni s e Jete me xanë
vend e prandej
lypi leje të kalojë në Stambollë
per me nxjerrë
. 7 4 faljen e me këthye n' atdhe. Faljen nuk e nxuer e sa me kalue pak
(67~) mallin e Shqipnis erdh deri në Tivar m'u pjekë në t' amen e të motren.


Këthei në Romë e prei andej shkoi në Hindje t' Anglis ku Selija
Shëjte e shënjoi si sekretar të Delegatit Agliardi - ma vonë Kardinal.
Delegatit i hini në hater shum ky prift shqiptar, e i a nxuer lejen
per të dyten herë qi të shkonte në Stambollë e t'i binte mbrapa faljes.
Ketë herë, mbas porosinash qi kishte, e muer punen persiper
miku i Sulltan Hamidit, Patriarka Azarian, dhe i a nxuer faljen e
lejen tue ht dorzanë vetë se D. Preng Dochi nuk do të perzinte ma
popullin.
Vjeten 1888 këthei në Shqipni si Abat i Mirditës. Pat do ku-
ndershtarë në fillim por mbrapa të gjith i u shtruen nen ndigiesë.
Me të njoftun qi kishte ba n' Amerikë e në vende të tjera gjete
mjete financjare e me to ngrehi kishna, qelna e shkolla; nxuer ve-
nde per xhakoj në Shkodër e në Romë. Kujdesi kryesuer i tij ishte
bashkimi i shqiptarvet e u perpoq me shpirt qi të xëshin krushk!
Malsija e Mbishkoders me Mirditë e tjera krahina e t'u vëhej nji
pritë vrasavet e dasinavet qi anmiqt njallshin.
Ku s i a mbrrijte vetë dergonte priften qi t'a hapshin ketë ide
bashkimi. Nji nder Meshtarë qi asht ende gjallë, Dom Mark Shllaku,
kje i ngarkuem me ketë misjon qi t'u a mbushte menden malsorvet
me u miqsue me mirditas e mos me ndejë aq të darn njani prei
tjetrit.
Shkollës e shtypit tue u a dijtë vleren, u a kushtoi që në fillim
zellin e vet. Me D. N doc Nikaj, qi ishte dora e djathtë e tija, ngrehi
shoq nin letrare "Bashkimi"
e cila shtypi disa libra të vjefshem e
sidomos fjalorin qi ende sot asht nder ma të mirët qi kemi. Fill
mbas konstitucjonit u perpoq pranë auktoritetevet per të nxjerr le-
jen qi të hapi shkolla në Mirditë. Zhon Turqët nuk e mohojshin
haptas, por terthoras bishin arsyen e mungesës së buxhetit. Imzot
Dochi per ta perballue ketë vishtirsi propozoi shitjen e pyjeve të
Mirditës e me t'ardhunat
të hapeshin e të mbaheshin
shkollat.
Këtij propozimi nuk i kundershtuen, e A bati e ngarkoi per të tillë
shitje D. Ndoc Nikaj i cili me Adv. Nuri Borshin u nis per Sta-
mbollë me krye formalitetet. Premtimet e dhanuna në Shkoder, në
Stambollë gjeten pengime të panjehuna.
Dy vjet i u deshten Dom
Ndocit të siellet poshtë e përpjetë
neper Stambollë. Me durim e
guxim i a duel qellimit e nxori lejen e konçesjonit per 1.500.000 m.3
dhei a shiti nji shoqnis italjane në Mitan, të cilen e kryesonte Z.
Giacomo Vismara. T'ardhunat do t'ishin ka nji miljon në vjetë, e
do të ngiatshin per J5 vjet, Si mbas marrveshtjes me qeveri ~/3 do
t'u perdorshin per shkolla n~]Mirditë e Malsi të Mbishkodres.
Këto projekte nuk u realizuen pse kryengritja kishte marrë 75
dhen e me luftën balkanike ndrruen shurn sende.
(677)


SHTYPSH KROJET SHQIPTARE
"KRISTO P. LUARASI"
Nuk duhet lanë të kalojë ky 25 vjetuer per pa thanë dishka dhe mbi
shtypshkrojet
e kohës së robnis të cilat në fushaten e Lirfs vepruen të
thomi jo ma pak se armët e dishmorvet.
Nder shtypshkroje të vjetra, posë asajë të Shkodres, "Shtypshkroja.
Zoja e Paperlyeme" e Eten vet Jezuit, temelue vj. 1870, janë dhe të tjera qi
punuen jashtë Shqipnije. Nji nder to a "Mbrothësia" e të ndj. Kris to Luara-
;dt. Ky veprën botonjse e atdhetare e pat fillue në Rumani vj. 1896, vjeten
mbrapa në Soft tue botue "Kalendari Kombiar" prei vj. 1897 vazhdimisht
deri në 1906. Mrapa në 1926-1928 prep botoi në Tiranë dy numra.
Në fund të shekullit të kaluem botoi Abetarin gegnisht e tosknisht
të Sami Frasherit dhe Istoria e Shqipërisë të Naim Frasberit.
Në 1900 filloi botimin e Fletores "Drita"
në Sofi nen redaktimin e
librin
0
të ndj. Shabin Kolonja. Po në ket kobë botoi
sbkolluer plot randsf
të të ndj. Gjorgji Kiriasi i quetun Hristomadbi.
Para Hyrjetit botoi në giubët shqip, greqisht e turqisht librin e Fra-
sherit "Sbqipërija s' ka qenë, e' është e ç' d~ të jetë."
Me 14-7-1908 filloi botimin e fletores "Lirija"
të cilen mbas 9 nu-
mrash e rifilloi në Selanik nen redaktimin e Z. Lumo Skendo. Giatë vjetvet
1908-10 botoi nji tok libra e revista. Përmendim ato ma të randsisbmet:
"Valët e Detit" nga Spiro Dine; "Diturija";
"Lulet e Verësë" nga
N. Frasheri qi u ribotue disa herë; "Këngat shqipe" nga Sakoli.
Në 1911 filloi të botojë në Sofi fletoren "Lirija e Shqipërisë" qi vazhdoj
deri 1915. Kohen e luftës botnore botoi frengisbt me Z. Lumo Skendo "L'En-
dependance Albanaise";
"L' Affaire d' Epire";
"La population del' Epir".
Gjitbsejt në periudhen e parë të veprimit të tij 1897-1920 janë botue
potbuej 150 lloj libra nder të cilët sbum u shperdanë gratis.
Sbikjomë dobfn qi i suellen Atdheut e nuk ulemi nder burime finan-
cjare as tregtare të cilavet dikush desht t' i api nji njyrë të palezetshme.
Mbi këta të flasi, Z. Lumo Skendo, qi kje shok e mik i të ndjerit.
Qe shka shkrou para dy vjetësh Lumo Skendo: ... «Në përpiekjet e tij
gjatë tridhet e tetë vjetve Kristua nukë punoj si nji tregtar. Prova me e
madhe është se me duzina, me qindra, me mijë copë libra ay i ndau pa. të
holla. Qëllimi ishte të dergojë libra, kujtdo që i kërkonte e kudo munt të
arrinin. Ishte mjaft që një korespondent i tij në Stamboll, në Selanik, në
J6
(678)
Manastir, në Shkup, në Prevezë, në Vlorë, në Shkodre, ose në vënde të


[argë të Sibirisë a të Amerikës së Jugës t'i kërkonte libr~t. Paqetat nise_
shin me postën e parë, të sbokëruara me një letrë enkurajimi. Librat atëhere,
në periodën 1897-1908 nukë shitëshin; jipëshin darovisht, pakë si me pahir,
1 l I
KRISTO LUARASI
dukur u-lutur ati që i jipeshin; ay që i ndante, ay që i mirrte nga posta
dhe propagandonte pritte një shpërblim: rezikun e arestimit. Po ne ky rezik
ishte gëzimi i detyrës. Në u mbledhshin të bolla, në u-dergofshin ndima
77
Nbrothësisë a.jo ishte një çështje e dytë.
(879)


Nga një abetare që kisha bërë - pa metodë pedagogjike, se ishte de-
stinuar për të mëdhenjtë dhe jo për kalamanjtë - nga ajo broshura 16 fa-
qesh, e di mirë 'që kemi ndarë të pakën dhjet mijë copë, të gjitha gratis.»
Tekstavet shkollorë u dha randsi dhe botoi mjaftë shum.
Periudhën e dytë e filloi në vj. 1921 kur shtypshkroja u bajt në Tiranë.
Tesh birt e tij e vazhdojnë në Tiranë vepren e babait nen ëmnin
"Sh tëpij a botonj se Luarasi'".
Sot mund thohet se gadi të gjitha tekstat shkollorë të provuem nga
Min. e Arësimit i ka marrë persiper t'i botojë këjo shtëpi.
SHTYPSHKROJA
"NIKAJ"
E PRONARI I SAJË DOM NDOCI
Në sa perpiqemi në mbledhje të njoftimevet mbi veprimtarfn e shtyp-
shkrojes "Nikaj" - si patem fillue në N. 7 - qe se na bje në dorë nji bro-
shurë me titull "I nostri contemporanei" botim i Shoqnfs Biografike italiane.
Broshura flet vetem mbi Dom Ndoc Nikaj e paraqitet si shembull i gjal]
i veprimtarie fetare e atdhetare.
Asht botue vj. 1902. Këta na shtyni në
hulumtime ma të giata prei kah u mbushem me sa njoftime qi per ne due-
len të reja e të çuditshme.
Na këtu po e botojmë nji shkurtim të tyne mbasai e dijm se mbi ve-
primtarin e Klerit Katolik per Lirin shqiptare ka per t' u botue dishka ma
teper se këto shkurtime t' ona.
Dom Ndoci krye këndimet në Seminarin Papnuer të Shqipnfs në Shko-
der, nen drejtim t' Etenvet Jezuit e ba meshtar në 1888 mbas pak vjeteh
u gjindka famullitar në Shkrel. Vj. 1893 Abati i Mirditës, njoftë zotsin e
guximin e këtij prifti së rij u çueka nga Oroshi e i shkueka Dom Ndocit
me Dom Dodë Kolecin e Dom Pal Treshin; grishkan dhe Dom Jak Se-
rreggin, D. Zef Shkrelin e D. Mark Shllakun e pa u shtye në fjalë u a dif-
toka qellimin qi ishte per të formue nji shoqni qi per programe të ket per-
hapjen e ides komhtare e shkëndin e pavarsfs shqiptare.
Abat Dochi mshehej mbas këtyne, pse nuk donte t'a koritte Patriar-
ken Azarian qi i kishte pase hi dorzanë pranë Sulltanit. kur i nxuer të fa-
lun e liri per të këtbye në Shqipni.
Mbas programit, shoqnija do të perdorte çdo mjet per të bashkue
shqiptarët e çdo besimi nen iden kombtare. Vendimi i parë kje:
a) Lavrirni i giuhës shqipe tue i a ngarkua vedit seicili antar me
shkrue sa ma shum
le!)


b) Me u perpjekë qi t'i shtohen s~ mA. shum antarë këtij mendimi
o) Me u perpjekë qi të njallet bashkimi pa ndryshim besimi
ç) Me mbajtë ma të madhen msbehtsi mbi ket organizatë e mos me
zblne as komprometua shokët. Këtej u quejt "Lidhja e Mahehtë".
Pika e parë lypej të fillohej pa vonesë e shi ajo ishte ma e rrezik-
shmja, pse nga qeverija turke çdo botim shqip ishte ndaluem rreptaisht.
Vetem mbyllej nji sy mbi libra feje.
Nen ketë mblojë Dom Ndoci kishte botue vj. 1888 "Vakinat e Kishës",
e fill mbas kësaj mbledhje, shtypi në Sbtypshkrojen e Jezuitvet në Sbkoder
romanxin "Marzia" qi kalonte rrethin e librave të toleruem.
Dom Loro Spathari (Caka) porsa ndjeu per ket shoqnt dha adezjonin
e kje nji nder ma të zellshmit. Mbas këtij u bashkue dhe Dom Mihill Çuni.
Në Mirditë Prenk Marka Prenka, Marka Kola me disa krenë e djaloçi
Zef Ndoc Ndreca i pergjegjen dishirit t' Abatit e gjith herë i ndejen në besë
drejtimevet qi këjo shoqni u epte per veprime politike.
Neper Abat Dochin këjo ide u perpajnue edhe në Mat, Diber, Kosovë
e njeti. Nji nder ma të parët ishte Murat Toptani.
Në Malsi të Mbishkodres nder të parët qi i pergjegjen thirrjes kjene
Dedë Gjo' Luli, Gjeto Gjeka, Gjelosh Gjoka, Gjekë Pjetri, Gjeto e Dedë
Coku, Nikë Daka, Pjeter Gjokë Deda, Gjekë Mali, Dodë Preçi, Zef Mira
e sa tjerë krenë e vogjli qi u njoften ma vonë.
Në sa neper Shqipni punohej mshehtas e kadalë per të përhapë idën
kombtare, Faik Konitza vj. 1897 filloi propaganden me të perkohshmen
"ALBANIA": këjo kalamitë ngrehi prei veti ata qi kishin ndoj ndiesi komb-
tare e Dom Ndoci kje nder të parët qi u vu në perpjekje me Konitzen.
Shkrou nen pseudonimin "Nakdomonici".
Si ahperdaa i kësaj reviste ishte në Shkoder Shan Shantja. Ky, paditë
nga detektivat, vj. 1900 kje burgosë per at delikt e ishte friga se do t'In-
ternohei në ndoj vend të largtë. Mbas nji vjeti burgimi neper ndermjetsi
të huejvet kje Iirue. Me Shan Shanten punonte edhe Kolë Troshani.
Lidhja e mshehtë pat shum puntorë në Shkoder, pse si vend ma i
kulturuem pergjegjte ma me shpejtsi; e burgimi i Shan Shantes njalli në
rijnin e asajë kobe nji guxim të papritun.
Aladro Kastriota, me aspiracjone të veta, edhe aj i ndimoi perbapjes
s' idës së pavarsfs. Ba njoftje me Faikun e me disa tjerë toskë u kujtue
se lyp€>j dikush dhe prei Gegnije. Konitza e paska propozue Dom Ndocin
dhe ky pa tjeter grishet prei sish qi të shkonte në Paris.
Dom Ndoci qi kishte miqsf të ngushtë me Shaqir Pashen nuk hoq vi-
shtir per të nxjerr "tesqeren" e u nis per Paris e mbrapa per Bryksel, u
poq me Aladron, Faikun, Babatasin, Xh. Vilen e sa të tjerë qi perpiqeshin
79
;i>er Liri.
(61!1)


Prei Aladros, nder sa tjera, pat edhe dy Flamuj të cilët i prftni me
veti në Sbkoder. At vjet tue kenë famullitar në Sheldi njanin Flamur i a
dhanka Ndoc Kolës së Mazrrekut i cili me Kiu Matfn, Pjeter Zekë Jakinin
e disa tjerë kishin marrë malin pse të kerkuetn nga qeverija e Shkodres.
Mbas njij vjete kj e der-
gue n ' Obot, e këtu organixoi
mënyren e shtimjes s'arm vet
koutraband, Penda e push ka,
si mbas programit të Lidhjes,
do t'ecshin krah ai e aj s pri-
toi me i a hi. Në ketë vend
pat korespondencë me të gjitha
qendrat e veprimeve patriotike.
Porsa u shpall konstitu-
cjoni, Dom Ndoci me 'i herë
u perpoq me pru nji shtyp-
shkrojë të veten e vjetin mbra-
pa i a doli.
Per të pasë uji njoftim
t'idealit të tij lypet të lexohen
kryeartikujt
qi botoi në gaze-
ten e vet.
Me botimin e Historfs së
Shqipnfs në Bryksel vj. 1902,
e t'asai të Turkis në London i
DOM NDOC NIKAJ
suell sherbim të madh çashtjes
(1898)
kombtare. Per këto pat çmimin
e Skanderbent me të cilin nderoheshin atdhetarët ma në shë] e me te dhe
njimi frang nga Aladro Kastriota.
Këto botime e paten çne nji herë deri
në rrezik të burgimit, por D. Ndoci i rrahun në të tilla vana pshtoi.
Rendi i libravet qi botoi para se të bite shtypshkrojen e vet:
1) Vj etin 1888 "Vakinat e Kishës".
2) Vjetin 1889 "Mareja" (Romanz).
3) Vjetin 1898 e vijm. Në krye të bashkpuntorvet
në të Perkoh-
shrnen "Albania"
të Bruxelit të Faik Konitsës nen pseudonimin
"N akdo Monici".
4)
Vjetin 1899, bashkë me Abatin e Mirditës, Imz. Preng Docbin qiten
programin e uji sboqnije letrare qi kje quejtë "BASHKIMI" në të
80
cilen moren pjesë At Gjergj Fiehta, Dom Dodë Koleci, At Pashko
(182)
Bardhi etj.


5) Vjetin 1902 ,;Historija e Shqypnfs" (400 faqe të plota).
6)
»
»
"Historija e Turkis" me pak shtesa permbi Shqypnf;
nji kopje kje nxënë te ura e Buens, dhe alarmoi keqas auktoritetin
e vendit, e u dhane urdhna qi Auktori të xëhej e të burgosej.
Në bashkëpunim me Imz. Abat Dochin e me shpenzime të tija botoi
në Napull nji abetar per msojtore shqype v. 1904; po ashtu vj. 1905 "Kndi-
me të para"; në 1906 "Msime të kshtëna" bleni I.; e vj. 1907 "Msime të
kshtena" bleni II.
7) Vjetin 1908 bashkpunoi me D. Dodë Kolecin e me tJerë antarë
per përpilimin e fjalorit shqip "Bashkimi".
Dorshkrime të pa botueme, 7 Romanza të D. Ndoc Nikaj:
4 Romanza Historikë të Vendit, e 3 të marrun, me perkthim të Iir-
shem:
1) (i dhanun per botim në Shtypshksojen e Tiranës) ''Lulja e Ve-
shkun".
2) "Dashtuni
e Msheftë".
3) "Per Mik".
4) "Çë pat thanë
Gjyshja ... ".
5) "Han Islandi. .. ".
6) "Nji Testamend ... ".
7) "Te Shpe-
lla e M urosun".
Libra të shtypun në Shtypshkrojen "Nikaj'' në Shkoder:
1) 1910: Fletorja "Koha", "Bashkimi" e "Besa Shqiptare" qi vijoi
deri me 1921.
2)
»
Kalendari me diftime gjithfarësh
3) 1912: Atil Reguli (At Gjeçov)
4)
»
Fllad Morali (Gasper Beltoja)
5)
»
Prisi në rrugë të ndjerzis (Kolë Kodheli)
7)
»
Dheshkrojë (Gasper Mikeli)
7)
»
Diftime të Natyrshme (D. Ndoc Nikaj)
8)
»
Melodram Vllaznija (At Fishta)
9)
»
Sheu Andou i Padovës (At Gjeçov)
10) 1913: Shkodra e rrethueme, ble I. (D. Ndoc Nikaj)
11)
»
»
>
»
ble li.
»
»
12)
»
Mrizi i Zanave (At Fishta)
13)
»
Lahuta e Malcis, ble 1.
(At Fishta)
14)
,,
»
»
»
ble u. »
»
15)
»
Hylli i Dritës, e perkobsbme (Etent Françeskëj)
16) 1914: Të Ndodhmet e Historia së motëshme (Mati Logoreci)
17)
»
Abetari i vogel per Msojtore (D. Ndoc Nikaj)
18)
»
Të Ndodhmet e Kishës (D. Ndoc Nikaj)
19)
>
Abetari i madh (D. Ndoc Nikaj)
20) 1915: Kalendari "Shqypja"
(Cile Vreto)
~1)
»
Libri i Blerët i Italis (D. Ndoc Nikaj)


22) 1915: Kndime të Para (D. Ndoc Nikaj)
23)
»
Diftime të Natyrshme, të plotsueme (D. Ndoc Nikaj)
24)
»
Tivari i Marrun (D. Ndoc Nikaj)
25)
»
Bisedime shqyp-tedeshk (D. Ndoc Nikaj)
26) 1916: Gramatika (G. Mikeli)
28)
>
Abetari, dorë e dytë (D. Ndoc Nikaj)
29)
»
Msime rregullore permbi Duhan
30)
»
Dheshkrojë, dorë e dytë (G. Mikeli)
31) 1917: Historija e Shqypnfs (D. Ndoc Nikaj)
32)
»
Ligja per Gjyqet e Paqit
33)
»
Parashkresë e Vakufeve
34) 1918: Prisi në rrugë të ndjerzfs, dorë e dytë (Kolë Kodheli)
35)
»
Libri IU. (G. Beltoja)
36)
»
Bukurusha (D. Ndoc Nikaj)
37)
»
Shkodra e Rrethueme, dorë e dytë (D. Ndoc Nikaj)
38)
>
Ulqini i Marrun (D. Ndoc Nikaj)
39)
»
Mevludi (All. Korça)
40)
»
Bisedime shqyp-italisht
(D. Ndoc Nikaj)
41) 1919: Ndreqje (Ujdi) e Madridit (Zyra e Post-telegrafave)
42) 1920: Lulet në Thes (D. Ndoc Nikaj)
43)
>
Berbuqja (D. Ndoc Nikaj)
44)
»
Hjonia (Gj. Koleci)
45)
»
Do të vras vedin, komedi (Kr. Floqi)
46)
»
Programi i së V Klasë (G. Beltoja)
47)
»
Thikat e Keqe (Kasemi)
48) 1921: Libri i Dytë (G. Beltoja)
49)
»
Rregullorja e Këshillit Kombëtar
50)
»
Shkurtorja e Historia Myslimane (Hamdi Bushati)
51)
»
Kanuni per të zgiedhun të Deputetve.
52)
»
"Agimi" Perkohshme muejore (Shoqnija "Vllaznija")
53)
»
Abetari (G. Beltoja)
54)
»
Rregullore Ushtrime trupore
55)
»
Motra per Vllan (D. Ndoc Nikaj)
Kjene shtypë edhe disa Fletore jetë shkurta! :
Fletorja "Shtypi" në 1923; "Shkodra"
në 1915 (tre numra); "Lidhja
Komtare" në 1915; "Shpresa Kombëtare" në 1923; "Vllaznija"
në 1923;
"Brezi i Ri" 1924; "Zani i Popullit" në 1924; "Gazeta e Sportit" 1925,
82
(1111')


EMNA E NUMRA ARI
Tue lexue librin "PASQYRA"
DITEVE PERGJAKSHME NË TË
PESTIN SHEKULL SHQYPNllS TË ROBNUEME. Shkrue RISTO LL. SILIQI
(Liber i parë). - bin në sy herë numra herë emna Deshmorësh

Malsinavet të Shkodrës të vjetvet 1910-1911-1912.
Këta po i rreshtojmë
tue diftue dhe faqet e librit:
9 vetë dekë e varrue në
5 vetë burra u varruen në
Qafë t' Agrit me Prei
Vuk-Palaj ku luftuene per
Tulin në 1910
f. 29
11 sahat, nder ta Pjeter
Gjoka (prej Kastratit)
f. 97
Koi Marash Vata
2 vetë, Dush Lulashf e Luc
Zef Lani
Marku (prej Kastratit) f. 103
Gjon Pllumi
5 vetë djelmoça mbeten në
7 vetë djelmoça tue i ra ku-
Tuz
f. 103
llës së Traboinit në 1911 f. 59
8 vetë varrue, nder të cillët
Gjon Nika (i Traboinas)
Nikolla i Mirash Lucës
(prej Kastratit)
f. 103
13 vetë dekë në Shipçanik f. 70
Në luftë të Kelmendit, kundra
15 vetë varrue në Shipçanik
Xhafer Begut, rane desh-
Nik Prentashi (i Grudas)
morë disa e do tjerë u
i cili desht me kcye bede-
varruen
f. 107
nat e kalas së Tuzit (Ship-
Në nji katund të Grudës do-
~~~
f.81~
gjen sa fmi, në nji tjeter
7 vetë sokola prej Grudet
nji plak 80 vjetsh, i dili
ishte i smuet e s mund
12 vetë prej Hotit posë të
u çote prej shtrati
varruemvet
Në Kapë-brojë (Kelmend)
1
Nik Gjek Luli, i flakti
bjen deshmuer
Koi To-
trim i Traboinit
f. 96
ma (Kelmend)
f. 108
16 vetë djelmoça ran desh-
Hoxha i
Lohes, i cili nuk
morë
ndigioj thirrjes së qeveris
së tyrkut, per me luftue
28 vetë u varruen
në luftë
kundra
idës kombetare,
83
të Deçiqit
f. 96
prandej e pagoj me krye f. 109 (680J,


11 vetë deshmorë e
Kelmend, luftuen në Selcë
9 vetë të varruem në Qaf-
e mbetne
Kape me 24 Maj 1911 f. 110 5 vetë trima e
1000 shqyptarë nen prije
16 vetë të varruem
f. 110
të Luc Mark Gjeloshit, i
Shkrimtarja anglize. Zj.sha E. Durham bamirse e shqiptarvet shkruen
..... Shqipnija e siperme, sot gjindet faret e shkretnueme,
sa
gra e fmi, të cillët nuk mujten me ikë, gjinden në nevojë të madhe,
e nen zgiedhë të barbarizmit, sa qi iken, gjinden në Podgoricë
e
rrethe të saja, e kshtu edhe kta do të luftojnë me Q e me vorfni,
ktu, në vend ku sot po gjindemi une, janë 2144 shpirt, e gjithkah
neper Maltzi, numrohen 20.000 shpirtë. Shumica e tyne jetojnë nder
podrume, neper shpella e neper koliba, sa qi mund të shtihet kryet,
dhe pa kurrnji send.
Mblojet e tyne janë zhele të coptueme. Mos t' ishte )mosha e
disa miqve zemerdhimbshem
kta nuk do t'ishin as gjall, Sa herë
vojta nder luftarë, ata kuer mbetshin pa bukë të cillen fort rrall e
kishin, preshin httha e nder teneqe të vojit gurit i zishin, kshtu me
ket soj ushqimit mbajshin shpirtin gjall, e tue qindrue ditë e natë
mbi shkarnij të thatë, në zheg e në shi, në borë e në breshen, pa
u lodhë luftoshin porsi drangoj ...
Nxjerr nga "Hylli i Dritës Vj. 1932 fq. 576
25 Mare 1911 Mbeten 9 traboinas dekun e 9 të varruem.
6 Prill 1911 Në Deçiq mbeten 7 vet dekun e 7 të varruem.
7 Prill 1911 Në llogore të Moksetit 2 vet të varruem e dy të shi-
tuem.
25 Prill 1911 Mbeten në Selcë nja 8 vetë dekun e 3 të varruem.
24 Maj 1911 Afer Droganit mbeten dekun 14 malsorë.
Nxjerrë nga "Leka" vj. 1932 fq. 346
Fatosat e Traboinit qi u-vranë
kryengritjen
shqiptare
1910-11
1 Koi Marash Vata
10 Ded 'Gjon Ujka
2 Lek Deda
11 Gjon Tom Hasi
3 Koi Preli
12 Pjeter Uci
4 Gjok Kola
13 Nikoll Gjoka
5 Gjon Ujk Çeku
14 Luc Gjergji
6 Lek Marashi
15 Çun Çeti
7 Nik Haka
16 Prano Gjetja
8 Mark Ujka
17 Dokë Gjoni
84 9 Nik Pllum Miri
18 Zef Peri
~685)


19 Nikash Zef Peri
25 Gjergj Ded Gjo' Luli
20 Frano Zeka
26 Zef Lan Ula
21 Pjeter Gjeka
27 Prelat Gjeloshi
22 Tom Hasani
28 Prek Gjeka
23 Nikoll Mirashi
29 Tom Leka
24 Nik Gjelosh Lul!
P. T. REVISTËS "LEKA"
SHKODER
Vrojtem me andje ptiansin t'Uej në rreshtim të veprave heroike
të deshmorve t'onë. Në shum vende shihet se ju kan mungue emnat
e prandej un po ju dergoj ket listë me lutje qi t'a botoni në pjesen

e dytë qi shpnesojmë se shpejt ka me dalë. Të gjith janë prei Hoti.
EMNI
Vendi ku ra
EMNI
Vendi ku ra
desh mor
deshrnor
6 emnat e parë janë të shp!s
së Lekë Ulës:
20 Nikë Gjeloshi
Deçiq
1 Lekë
Ula
Shpuzë 21 Gjergj Dedë Luli
»
2 Vuksan » (plague)
»
22 Zef Lanula
Qepurr
3 Tom,
» (plague)
23 Kolë Marash Vata
»
enë 1911 mbet
Deçiq 24 Frano Zeka
»
4 Ujk Gjeloshi
Qepurr
25 Zef Luli
»
5 Zef Vuksani
Radeq 26 Gjon Luli
»
6 Kolë Nika
Prrue të That 27 Pjeter Uci
»
7 Mark Gjeloshi (plague)
28 Nikollë Mirashi
»
29 Lekë Mirashi
Qepurr
8 Mila Preka
Shpuzë 30 Ded Marashi
Deçiq
9 Zekë Pllumbi
»
31 Mark Ujka
»
10 UjkGjekëDoçi Katund të Ri 32 Prei Preka
»
11 Has Marashi
Shpuzë 33 Preloc Marku
»
12 Has Ujka
»
34 Tomë Hasani
»
13 Nik Pllumbi
»
35 Prek Gjeka
»
14 Ker Ujka
Katund të Ri 36 Nikosh Zefi
»
15 Uc Smajli
»
37 Gjokë Kolë Preli
»
16 Mirash Martini
»
38 Gjeto Gjoni
Qafë Ugël
17 Lulash Smajli
»
39 Dedë Gjon Ujka
18 Prei Elezi
»
40 Gjergj Keri
»
85
19 Pjeter Leka
Matagush
41 Prelok Gjeloshi
»
(687)


l:MNI
Vendi ku ra
EMNI
Vendi ku r!
deshmor
desh mor
42 Pjeter Vogli
Qafë Ugël 59 Prei Marashi
Skorraq
43 Prei Nika
»
60 Koi Daka
Qafë Ugël
44 Kolë Toma
»
61 Gjek Martin Ula
Hani Hotit
45 Nikë Zekë Doku
})
62 Luc Gjergji
Deçiq
46 Lekë Deda
Helmicë 63 Keqa Prei Nika
Germush
47 Zef Peri
Sukë të Keqe 64 Nik Haka
Deçiq
48 Pjeter Gjeka
Bardhaj
65 Zef Gjoka
,.
49 Gjonë Tomë Keri Qafë Ugël 66 Fran Gjetja
»
50 Çun Çeti
Qafë Kishë 67 Kolë Preli
Bardhaj
51 Gjo Gjekë Daka
Deçiq 68 Mirash Martini
Qafë Ugël
52 Nik Pllumiri
Bukovik
69 Marash Marku
Brigje
53 Gjon Ujka
Tuz 70 Gjok Deda
Tuz
54 Gjeto Marku
Qafë Ugël 71 Gjon Pllumbi
})
55 Fran Gjetja
»
72 Zef Toma
Bardhaj
56 Keq Prei Dushi
Kruezjerm 73 Pjeter Nika
Bukovik
57 Dok Gjoni
Skorraq
(nenshkrue) PREL ZEFI
Prei njij shkrimi
qi e pritem
tesh sa kohë e na erdh nga
grudasit qi janë vendue në Shtoj të Shkodres
nxjerrim
këto emna të bajrakut
të Grudës:
Në Bokrrinë mbet: Mirash Luli.
Varrue: Mark Nika e Tosh Luli.
Në rrethim të kullës së Pikalës dekë: Tomë Hasi, Hasa Mirashi,
Sokol Dashi.
Varrue: Gjek Baca, Lul Dedi, Lulash Smajli, Nikë Gjeri, Nikë
Zefi e Gjon Luku.
Kur u muer kulla e Porokisë mbeten: Zef Kurti, Martin Ujka.
Varrue: Luc Hasi, Marash Pllumbi, Gjekë Prela, Gjekë Pre-
loci e Tomë Prela.
Kur u muer kulla e Omer Bozhej mb.eten: Sok Preka, Mirash
Hasi, Lekë Pjetri, Lucë Prela.
Varrue: Muç Smajli, Mirash Tuku, Lul Smajli e Nikollë Miri.
Në rrethim të kullës së Zharnicës mbeten." Tomë Leka, Zef Leka,
Zef Pjetri, Tomë Preka, Lucë Kaçeli e Zef Çuni.
Varrue: Ujkë Lulashi, Zef Preka, Pjeter Nika, Fran Hasi e Kolë
Smaku.
Tu kulla në Dhe të Zi mbeten:
86
Nikë Bardhi, Kolë Prela.
(688)
Varrue: Nikë Prela.


Në rrethim të kullës së Vranjes mbeten:
Preloc Preka, Maça
Keçi, Ujkë Smaka, Uc Prëtashi.
Varrue: Tomë Preli, Prëtash Leka, Mark Çuni e Prelë Doka.
Në kala të Pllanicës afer Deçiqit mbeten: Tomë Luli, Prekë Gjon
Martini, Lucë Gjoni, Lucë Marku, Zef Preka, Tomë Preka.
Varrue: Prekë Smajli, Ujkë Luli, Pjeter Prëtashi, Nishk Gjeku ,
Lulash Gjeku, Gjekë Gjoni, Ujkë Gjeku e Dadë Preka.
Tu dera e kalas së Shipçanikut mbetë: Nikë Prëtash Leci e disa
të varruem,
Diten e Shna Krygjës mbeten në Deçiq e rrethe: Keça Marku,
Prelë Smajli, Prekë Ujkë Luli, Prelë Ujka, Marash Marku, Zekë
Luli, Gjelosh Leka, Prekë Luca, Prelë Ujkë Luca, Preça Zefi, Ujkë
Prela, Gjelosh Gjeka, Ujkë Zefi, Preç Miculi.
Varrue: Zef Ujka, Zef Marku, Malot Prëtashi, Prek Ujka, Kolë
Leka, Pjeter Zefi, Marash Zeku, Gjon Nika, Zef Lulashi, Nikë Pre-
tashi, Lekë Zefi, Prekë Nika, Palokë Marku, Marash Preka, Gjon
Leka, Prekë Vata, Prei Kola, Tomë Zoli, Gjekë Baca-Pepa,
Nikollë
Zef Pllumbi, Tomë Gjeku, Lekë Beli, Prëlë Toma, Nikë Smaka, Kolë
Nikolla, Pjeter Gjoni,
Dedë Nika, Martin Hasi e Gjon Prëçi.
VEPRIME PER LIRI RRETH O JIRO KASTRE
Na u tha sa heresh prei disa miqvet toskë se, shka ishte Shko-
dra per Veri të Shqipnis ishin Gjinokastra e Korça per Jugë. Kemi
lutë e shkrue mjaft atyne me të cilët kemi të njohun. Mjerisht deri
më këto dit s na dergoi kush posë permendores
së mbledhjes

monastirit
të Cepos e këto pak shenime qi sot po i botojmë mbi
Zot. Vehip Runa.
Nji fotografi qi na erdh në Drejtim permban
ket mbishkrim:
Çeta Kurveleshas, Vehip Runa me shokë kunder okupates Otomane
në vjetin 1910.
Personat e fotografueme janë:
1 Vehip Runa,
2 Ragip Duka,
3 Hasbi Beluli, 4 Sinan Muça,
5 Adem Shehu,
6 Vela Emin, 7 Shuko Dalip, 8 Asllan Veliko,
9 Kuko Bardhi,
10 Evel Duka,
11 Haki Sulo,
12 Toufik Bida,
87
13 Lahe Mersin, 14 Negip Xhaka, 15 Haki Malo, 16 Murat Orhan.
(689)


Në shkrimin qi na u dergue lexohet: Vj. l 910 Vehip Runa i marrun
vesht me Namik Delvinen kishin formue në Qerfoz nji qendër per veprime
patriotike. Yj. 1911 në marrveshtje me Z.Z. Han Xhika, e Beso Gega nga
Gjinokastra,
Namik Delvina, Musa Demi, Halush Taka e Muharrem Ru-
shidi nga Çamerija mbshtollen nja 600 burra dhe bane kryengritjen kundra
qeveris Tyrke, zaptuen sarajin e Kurveleshit dhe mueren rob kajmekamin
(Raaim Reso) nga Gjinokastra dhe nëpunsat e gjith zaptit. Mbas trf ditësh
u bashkuen dhe çetat e tjera dhe vojten në monastirin e Cepos. Aty u ha
mbledhja e pergjithshme dhe u nenshkrue permendorja qi u botue në Leka
N. 7, fq, 307. Ajo përmendore i u dergue qeveris Tyrke me anen e My-
teHrifit të Gjinokastres e me anen e Halush Takës e të Pandeli Calit për-
faqsuesavet të Shteteve të mdha.
Mbas këtij veprimi mbledhja u shperda dhe Vehipi shkoj në Permet
ku gjeti ndimen e Dishnicës në Mehmet Pavarln me shokë. Aty u ha uji
luftim me ushtarë tyrq dhe mbet i vram Nazif Haderi nga Delvina. Namik
Delvina me shokë u nis per Vlonë e Berate çeta e Vehipit u ndesh dhe hani
pushkë në Cakarin e Beratit me ushtri otomane. Oficir i ushtris tyrke ishte
kollasi Ismajl Libohova i cili ma vonë u ha patriot i flaktë. Mbas këtij
luftimi 11 ndan dy çeta, njena nen Mnsa Demin e tjetra nen Mnharrem Ru-
shidin shkuen në Çamerf.
Në ket nderkohë erdh nji ushtri tyrke 8000 vetësh në Gjinokasterr
ne Tepelenë, Permet e Kurvelesh.
Mbas uji mueji u bashkuen çetat shqiptare dhe i ran ushtrfs tyrke
në Kardhiq. Xfm rob uji jyzbash dhe 20 ushtar të cilët mbas dy ditësh u
lan të lir.
Tri dit para kësaj ndeshjeje kishin ardhë nga Stambolla Fejzi Bej
Alizoti nga Gjinokastra dhe Abdyl Ypi nga Kolonja me misjon të lajmoj-
shin kryengritsit nga ana e qeveris tyrke se përmendorja u ishte pranue
si dhe se ishte dhanë falja e tyne si kryengritsa.
Kështu perfundoj kjo kryengr itj e e vj. 1911 e cila ndej në kam bë dy
muej e gjysë.
Vjetën 1912 ardhë Dervish Hirna nga Stambolla u poq me Vehip Ru-
nen dhe organizuen uji fuqi nja 400 vetësh per të rifillua uji tjeter krye-
ngritje. Mbrenda asajë jave u çpall lufta ballkanike e cila bani qi të ndrro-
shin program.
Po në ket kohë këtyne u u desht të luftojnë kundra Spiro Milos nga
Himara i cili ishte me fuqit greke.
Kush të dije e të ketë veprime të dokumentueme mbi perpjekje per
88 Liri si në Jugë si në Veri të Shqipnis, mos të kursehet me i qitë në dritë
l69!))
per pas uni të historis s' onë.


KLUBI "GJUHA
SHQVPE"
Veprimtarin
e Kel Kodhelit (Marubbi) rreth këtij Klubi, e kemi
pa nder numra 6 - 7.
Ky tue dashtë t' a hapi rrethin e veprimit edhe jashtë Shkodre
vendoi të shtypi nji gazetë gjysen tyrqisht e gjysen shqip. Qe tek-
sti i lejes së qeveris tyrke:
OJ,) _,;;..:.I .•• =>.
_,\\,"} j ...• i :ÇJ· j..:zi
J.> .•• AL:. ...• ;.) ,..f _, •••• ? ... :_4.,·v"' L.i"l...1.-
.•. ~,)..,.,~·} j4i I:(_,: j4 '\\,\\:A~· 0.,\\..1_.., •).)),a;.J o.)0)),.:..!1
.:.,,).__~~~ ~-:-· -.s ... \\h;I .:.,. ...• ;.J '~.r.!iJ
.:.1...1.>I d~v"' J. 1.5J'

• ,
.•• j'} '\\,~ .• l~.o o...1.:4>) lc,i.:_I .)...1.j_)• U))l.. \\..-\\; 0...1.~:lA cl});.;_,
J~J~· r r e •. :_ .1L.:. , , j ci:-<1s:1':'" .::.iJl;.i ':1;.1,) l~ y~ cs:
,~~ILS ... ...,.l~ .• \\l;.,i w~ _,J:uJ .._:..·IJ _ _,,?· j ),/ y" _;CJ} j ):'!"--'!-'
LS~J_,l .:,.,.i o .r.!i
0_..,·v"' J _,( .i, 4:1.r~
&I :.,.(J> J:;J'·
• -5„d, lhi-.l .•. u')\\.. ,Ji „.li .s
J"' y>
_, }'- , . ..:.1 ,: . .r-"'
..

.•
.
I

•• ' .•. ~- w )\\.. \\ • j
Ndoshta
xëja e Kelit, si fotograf e si puntuer i njij të hueji
qi ishte në rijni të vet, i epte rasa m'u piekë me sa e sa nierz,
me folë mbi sa e sa veprime kombtare qi zhvilloheshin
nder shtete
të lira; e ma vonë kur u ba zot dugaje, këjo xëje i ndimoi edhe
per të mbajtë mbledhje pa ra teper në sy të qeverris. Ateljeri i tij
pra u ba si nji qender ku merreshin e epeshin mjaftë lajme mbi
levizjen e ides së Liris kombtare.
Dihet mandej pothuej
prei çdo qytetari se Keli merrej edhe
me shperdamje
të fletoreve e të revistave shqipe.
Sot per rijnin t'onë ky veprim duket qesharak, pse shperdarnja
o shitja e fletoreve u ngarkohet
do fmijve gadi të thuesh të pa
ndoj zotsi. Mirëpo at-herë nji e tillë sypermarrje
ishte nji delikt i
madh qi kundravajtsit
e oagueshin me dënime të randa. Pra kush
i a ngarkonte vedit ketë punë diftonte guximtari jo të vogel.
Ky rrezik - per atëherë, e nderë per sot - e gjet Kelin kohen e
Qazim Pashës kur diktue nga detektivat per ketë veprim, Pasha e
niska per internim deri në Lesh, prei kahë, mbas nderhymjes së miqvet,
e këtheu rishtas në Shkoder e e la të lir mbas nji ceremonije shum
gg
poshtnuese
e per dinjitetin e Pashës e per karakterin
e shqiptarit.
(69i>


E kallxon, me pershty-
pje të madhe edhe pse mbas '1
. 38 vjetësh, jo aq fort interni-
min sa dhunen e nji shpute
qi paska marrë prei Pashës.
Dhunë këjo qi per shqip-
tarin asht nji e fyeme e
paharrueshme.
Të tilla të
fyeme gjith-herë anmiqt e
shqiptarvet
i kanë la me
kokë pse shqiptarët
edhe
mjedis Stambolle pelqeshin
deken ma parë se rrahjen.
Herë me 'i rasë e herë
me nji tjeter ateljeri i Kelit
u ba si nji zyrë informatash
e drejtimesh: Prei këtyne tre
telegrafave qi po botojmë
mund të formohet nji ide sa ,
çmohej e si pvetej as t'ishte
nji kryetar zyrje.
MEHMEr FRASHERI e KEL KODHELI (MARIJBBI)
ADMINISTRATA E TELEGRAFVET
No. 994
T~ SHTETIT SHQIPTAR
Fjalë 30
U-dha në elbasan më ora 4 m Soir data 20.
U-muar prej ndëpunësit Hasan më ora
m
20-9-13 data
verejtje të shërbimit
Omer Ponzi.
INDERESHMI KEL KODHELI
Shkoder
urgent menje qind fjale pergjegje
[uluteme shum te na shkrueni sa ma shpejt te tane emnat e librave!

shkollore qi ndodhen e qi per doren atje
dreqtori i aresimet
'(. MUSTAFA ASSIM KRUJA
Nr. 2794 U-dha në vlonë më ora 12 S data 25
Fjalë 30
U-muar prej ndëpusit Omer më ora 1'2 5 S data 25-11-1913.
ZOTNI KODHELI Scutari
Kemi gezimin te ju lajmojmë Se te Kremten tone Kombetare e njohen
zyrtarisht edhe qeveriet t' medha
GURAKUQI Ministeri Aresimit
Nr. 2743 U-dha në Vlonë më ora 4 s data 28
Fjalë 103
U-muar prej ndëpunsit
M më ora 4.40 s data 29-11-1913
Z. KEL KODHELLI MARUBIT
Scutari
Ne ketë ditë fat bardhe ne te cilen ungrit flamuri Kombetar ju
·90 dergojme urimet tona te nxheta
LEF NOSI PANDELI CALI
(692)
LUIG GURAKUQI


DAMJANI HIMARJOT
PUNIM LETRAR I RRETHIT TË LEKËS
NË RASEN E KREMTIMEVET TË 25 VJETVE TË PAVARSIS KOMBTARE
PARAQITJE
Melodrami qi paraqesim asht fryti i së perkohshmes
sanë.
Nuk besojmë se do të na e marri per të keq gjikimin tanë
Auktori, i cili ma se nji herë na tha se mos t' ishte kenë arkivisti i
Lekës me e gjetë atë lëtyrë sympathike të Damjanit e me u a para-
qitë lexuesvet porsi nji themë të njij novele, Damjani nuk do të kishte
marrë nji personalitet dramatik në mende, në zërner, në pendë të ti.
Gegë auktori, toskë Damjani.
Shkodranë njëni, himarjot tjetri.
Por epizodi i Damjanit e i burrave! të Himarës e ndezin zërnren
e njij shkodrani qi rri dita me ditë në kuvend e në perpjekje
me
Malet e Shkodres, pse analogjina të çuditshme burrnije, bese e za-
koni gjinden nder këto dy ekstreme gjeografike shqiptare. E asht e
arrësyeshme: janë bijt e njij na ne.
Malsorët në perpjekje të padame me malazez, i a ruejn Shqipes
të patrazueme çerdhen qi ka ngulë nder male të tyne.
Himarjot! n' anë të tjeter, në perpjekje
me grek i a ruejten
çerdhen Shqipes Vlonjake.
Të darn e të papris të parët, bashkohen kur t'i lypë Shqipnija
e kan në krye nji burrë të vetin.
Të darn e të paprts të dytët, bashkohen kundra saraçenvet e
ndo 'j burrë i veti u a ndezë zemrat, e nuk pritojnë të flijohen.
·
Të dyja anët e dijn se nuk munden
me e fitue shpejt lirin e
humbun, por së paku shkëndin e Iiris e ruejn nder zemra.
Njiqind vjet? Dyqind? ...
Ma e ma, deri të vijë dita. Kështu menduen e kështu vepruen.
Asht pergjakë e kjan Shqipnija. I kanë ikë o i janë farue djelmt.
Ani: ka asish, nji nder njimij, qi e ndiejn në zërner të vet gjenin
shqiptar, e kur u bjen rasa, Scevola të rij, perballojnë rrezikun e
gjaku i tyne, pikë-pikë, ndezë zemrat shqiptare.
E grueja?
Kambë per kambë me trima, malcorja e himarjotja,
ku e lypi
puna aty u gjet.
·
Mos t' ishte kenë dora e grues shqiptare qi në pelhurë të kuqe
të qitëte Dykrenaren, e tash e ma vrap, t'u a paraqitëte
burrave!
per bashkim, Flamuri s do t' ishte gjetë gadi per Deçiq e Vlonë.
Q;l
REDAKSIJA (89a)


ALES
DADIJ ANI HIMARJOT
lVIELODRAlVI
VETËT
:SHQIPNIJA
ORA E SHQIPNiS
· VALLET
SHQIPTARE
••
DAMJANI
HIMARJOT
ALESANDRA
motra e
GJINIT
'LENA nana e .Alesandres e e Gjinit e grn.eja e
MARKUT
kryeplak
LEKA
GJONI
NIKOLLA
himarjot
GJERGJI
GJONI
PLAK
NJI FËMIJË
. ._
I DERGUEMI
I VENEDIKUT
._
SULLTANI
JANUZ
BEGU
ASLLANI
TYRQ EROJE
në Himarë
Snlejmani (11) Sulltan i Turqvet, ngrehë shatorre në breg të detit afer
_tyne (vj. 1536). Himarjotët donë me i ra pre naten, e u prin nji cub ëmnit
Damjan qi i njef të t.ana shtigjet. Këta gjind, ngrehë prej plaçkes qi lak-
mojnë, i rren mendja se "mund plaçkisin çadren e Sulltanit";
por Da-
mjanin, qi ka zatetë në maje të njij lisi per me vallue anmiqt e gjen rre-
ziku me ju këputë nji gemb e me krisë. Janiçert e xfrn me nj i herë, i
xjerrin perdhuni kshillin qi don me mshehë e mbandej e bajnë kortarë si
mbas urdhnit të Sulltanit, i cilli edhe nisë ushtri po n ' ato male per me i
qitun fare. (Corneille, Dictionnaire, a
pud Bruzen de la Martiniere .: Grand
Dictionnaire Gëographique et Critique - Venise 1737)
(''Leka" v]. 1933, N, I - Iq, 30)


PROLOGlt
Në Himarë: a.sh.t muzgu i mbramjes. Vend kullose.
Dukë I
Damjani
e Alesandra
DAMJANI
Asht ndejë mbaje njij shkambi e i bjen fyellit e mbas pak
kohe »ëtcet me këndue:

Kam plot dele n' grigjën t' ime,
kingja t' bardh' per bukuri
qi me kcime, me blegrime
ma lebcojn gjithket vetmi.
E nji lule nper fushore
un e pash tue çil' n' prendverë.
por s guxoi me e prek' me dore:
drue se m' veshket me nji herë.
ALESANDRA - Hin pa e pa Damjani i cilli ka mbarue kangën e rrin tue
ra fyellit.
Oh, _za qi n' zëmer njimij t' mira. reshë! ..
oh, goj' qi fjalën porsa e qet m' zotnon !..
siellet kah Damjani
Damjan, asht errun: grigjën vene para.
D AMJ ANI
- habitet
Oh, Alesander ! Ndej un kjeç' habitë
e kndova pa u kujtue se a shty kaq vonë.
ALESANDRA
Duket se zemra. t' gzon, Damjan.
DAMJANI
Eh, po.
ALESANDRA
Muzgu pra sonde aspak nuk asht i bukur.
Na. mbi kto kodra. shum prendvera gzueme
por jo si sonde.
Hanën përorë e pame në prendverë
t' pastert, buzqesbun, sogje e prise tanë,
per nat' njiktu i u falem e na u fal.
A e din f Kur ishim fmlj, nen rreze t' banës
sa kang't i kndueme n
' shrreglla tui u bjellë !..
DAMJANI
- Ty, Alesander, vendin un ta ruejsbe,
ALESANDRA - e me konop ti m' hiellshe nalt mbi re ...
DAMJANI
Ti kurr s u kondendojshe.
ALESANDRA
Ma e ma
kishe dishrue m'u njitë. Oh, kohë e lume!


DAMJANi
Kur tine vetun kang's ja thoshe, ar'hera
rrugën nper gjeth tue çilë
Nji rreze mbi ftyr ' tande hana lshote
e le tas nder flok' t' tu lodrote era ...
Tu' u dridh' si n ' vaj aj za
nalt perrnbi re u njitëte,
e un shihshe Or't kah ua uqiellshit tue rra
kap' dora-dora,
t' tan' gaz e gzim e tn ' lule hijeshue,
kcejshin mbas kangës sate
ambël tue t' lmue ...
ALESANDRA
Por kau ru bame!
DAMJANI
Nuk ka mbarue per ne kjo kohë ...
A LES
AN
DRA
Oh po!
Moshë e p:i. t' keq qi s din se ç' a kujdesi!
Kurr porsi sonde hana e plot' n ' prendverë
II na u duk e knqun porsi flaka e gjaku ...
Muzgu i mbramjes si perherë
nuk ka ra mbi kto kodrina!
Prej kti ahk ambi në prendverë
shum u knaqern n' bukurina:
Vite e let Ora
n ' vallsim me Zanë
kap' dora - dora:
dashtnf tue xanë.
DAMJANI
- Nji tjeter banë e pastert shndrit' mbi mue!. ..
Njimend sonde zymt kjo qiellë
fort a kuqë e keq shndrit' hana:
drue per !ulën qi çil' n' priell
e qi n' zëmer t' parë e bana.
Lulja ma e dlira
lulja ma e bardhë,
mblue n ' xhevahira:
prend ver ' fatbardhë.
ALESANDRA
Po shkoi, Darnjan.
DAMJANI
Jo, ndalu.
M' gjete tue kndue;
s kndova per banë as per prendver' t' lumnueme,
kodojsbe per grigjë e kndojsbe per nj i lule ...
Kah mund t'kujtohet
nieri se natyra
qeshet o lrjan , kur gaz e v{ij ka n ' zëmer'l
Oh ! n' zëmer teme ka dit prendvera.
ka çil' n' fushore, rrin tue lulzue,
plot fluturime zogjt n ' mue perhera
m' vallzoj o per ty, per syt e tue,


Por me kput' lule kurr n" fush' nuk dola,
pse lulja e jëme n' ferrë a rretbue,
as kurr un zogjvet nji fjal' s u a fola:
flasin gjuh' t' ambël: t' zorshme per mue.
Dukë II
Gjini
- Alesandra
- Damjani
GJINI
- Hin tue ngd
Alesander
! Ç'u banej Ka shkue vonë
e nana a n'droj' per ty.
ALESANDRA
Erdha qe, erdha!
GJINI
Kush di, moj nanë, - i tbojshe - si a vonue;
ndoshta kund shyta i a ngatrrue n' kaçuba
o lara me këtbye si ka ndigjuem.
Kush 1 - tbote - Ajo s e ka zakon m'u tallë
e pa ra dielli çohet e mbledh' gjll..në !
E m' çoi mue me t' kerkue. S deshta me ardhë
por dresh ta thuprën se po m ' shik' kerçikët,
veç tash shef Damjanin
Oh, mbramja e mir
' Damjan !
DAMJANI
Mir' se t' pru Zoti.
Si ·a uaua t E baba? E tine a po je i mirë?
GJINI
- I mirë? E fort madje! Kam xan' nji kangë
qi na e ka msuemun Gjoni. N' daç po e kodoi.
DAMJANI
- E me gjith qëf po e ndiej. Hajt nis e kndo,
Ç'far' kanget asht~
GJINI
A kanga e Skanderbegut.
ALESANDRA - të vëllat
Po ti, kaq shpejt barrove se pret nana.t
E lum e lum se t' çoi ty me m' kerkue !
GJ1N1
- Anl, Damjan , po e kodoi sa jem tue shkue.
E ti vesbtroje mirë e tash m' difton
a t'u pelqye ndopak.
ALESANDRA - Na po kalojm Damjan. Ardht' per ty nata
fatlume si perher
', shka zf njell' zemra
kurr mos u vertetoft': kurr n" shpirtin tand
mos t' turbulloftë idhnimi.
DAMJANI - E kjoft' me ty
ma e bukra Zan' n' ket" nat". Neser aguni
shndritt permbi ty i lumnueshem, t' bukrit flokë
flladi ma i ambël lëtas tue të lmue,
fjalën ma t' parën le ta flas' per mue,
.AJesandra e Gjini dalin,


GJINJ
Tue u largue
Kur lnftote Skanderbegu ,
dr idhei aga e dridhei begu.
Kur luftote Kruetani,
dridhei pasha e vet' Sulltani.
Kur luftote Kastriota
ikte tyrku e trandei bota.
Ah! moj Shqipnt,
si u mblove n ' vaj e n ' zi.
DAMJANI
- Qi kd »eslitrue kanqër;
Si u mblove n ' vaj e n ' zf!
Dër fmija e ka kuptuern e n ' kang't e veta
perruallshem perkujton njat.' koh ' qi shkoi
kur mbi shpin' t' atit Prisi i Madh liftoi
me djelt e vet, bij Sbqipje, qi s jan' ma.
Oh! sot jan ' tha,
j an ' tha krah't e rijnfs e n' troje t' veta
kryet do t' ja uli sod shqiptari t' huej it,
Jan' tha konaqet e kush mbet, tue psuem
ka me derdh' lot per t' zez' qi r{t n' Shqipnf.
E un vet", Damjani , vedin ma s e njof!
Larg shok'sh, n ' vetmi, me grigjën teme siellem
si vashë e frigshme: kii mbar ue djelmnija!
Dishrojm me <lekun, e me dek ' s na lanë;
dona m'u turrun n ' janiçert e zez:
do t' ulim ballin pse pleqnija e vendit
s e sheh me urtf,
thue se ma e rnir' s a deka
se jeta n'ket' robni!
I mjeruem. fillon e mbledhë griqjën per ta nisë kah shpija
Hajt! Vatha a tne ju prit': vatha e pa zojë,
aty ku 'i dit' me safa rrite mjelca
gadi per jue, e gjinit t'uej ja xierte
shujtën e ambël, Sod uji dorë e let
s ka me ju lmue: ju keni mbet' per mue!. ..
Por dele, ju blegrimin t' uej dashtnuer
jo mos e leni: vathën per gjith vjetë
ju ma shumoni; ndoshta do t' vij dita,
qi 'i zoj' si 'i ëngjull jue
ka me ju pas' n ' kujdes ... E ju, fushore,
qi dini lule aq t' bukura me çilë
e bar aq t'njoru' me m'fal', neser ktu m'keni
e per gjith dit'; por veç nji lule, e dini,
96
njatë n ' kujdes ju a Ia, atë t' ma rueni
(8118)-
si ruhet gjilja shejte, ndoshta 'i ditë,


fushore t' ambla, kam me mujt' me e kputë. Del -
pushim - bjen nata: natë e zezë robnije -
Dukë III
Hijn krent e Himarës
MARKU
Njikshtu pra, burra: na e dergoi Stambolla
arin qi per librim t' ati Januzit
patem kerkue.
LEKA
- Idhnue do t' jet Sulltani
pse i ndalem peng at begun e ket' ar
me gjak kem per ta la!
GJONI
- Gjaku na mbloftë
!
Ma mir" ditt tona nen tagan le t' kputen
se me marr' frym' n" vend tan' pa këu' zotni;
vashat e grat me futa t' zeza u mblojshin
ma par' se t' bukra para sysh dhunuesa
t' huejit m'u dukë!
Kurr toka bim
' mos qitët
ku kamba e jon' robnesh' tu' u dridhun shklet;
grigjt tona na u farojshin, shujtë as mbloje
prej sosh mos paçim, por t' pa veshë e t' tmshem
mbetshim nvend tan': zotni pa kurrnji t'mirë!
MARKU
- Fjal', qi t' qet zemra e bashk' njij zemre jemi:
na ka mblue dhuna, por shka kem me ba'I
GJONI
- M'u turr', me dekun o me e pas' lirin!
MARKU
- Kishesh me dek' lirin pa mujt' me e gzue.
GJONI
- .Anl t' mbarojm' !
MARKU
T' mbarojm' 'I Po a kurr nji ditë
nuk ka. me e çne n
' ne Qielli per ngallnjim
'I
Na do t' jetojm' me shpresë e n' kje se jeta,
po na kalon n' robnim, ani: ket' tokë
na s'do ta Iam pa. trasbigues shqiptar.
Nipat kan me fituem e ne tu vorri
tash na nderojnë.
Kujtimi i ksaj' robnije
ma. ka. me e kall nder zemra t' tyne at' flakë
qi ka. per t'i bashkue
... Por n' ja laç t' huejit
tokën t' pa rob, kush ka per ta librue'I
LEKA
- Fole me vend. Shka zemra i vuen shqiptarit
nuk ka. per t'u harrue. Veç ky kujtim
n~ do t' na napij forcën fatit t' zi
m'i u shtrue pa fjalë,
91
(699)


"-
E u' kaq me fuqt tona
hovin t' mundohna me ja. ndal' t' terbuemit
tjer" vise mos t' shkretnohen; na per vedi
kondend do t' jemi u' kje He 'i mimjohtsf
tash na e ruen koba.
GJOKA
Fjal' Venediku
bash nder kto dit na çoi qi t' jemi gadi
pse 'i turmë e re do t' niset prej Staw bollës
me i ra Qerfozit.
MARKU
Na gadi jemi. N' kaq kemi fillue
trazim me i qit' Stamboll's. Pos' Januz begut,
me janiçer sa ber' na jemi xanë.
S ka mbet' kerkush prej djelmënfs s' Himarës,
n' mish per pa e ndiem un tebin e çelikut.
GJONI
Perpoa' Damjanit.
GJOKA
M' anesh krejt ln'i mbetë
tbue se nder dej s i vlon ma gjak shqiptari.
GJONI
- Krejt asht i marrun mëç mbas grigj's e lulesh.
GJOKA
Besa m'sbka duket asht butue mbas tlutrash,
o ndoshta - ndoshta mbas njij flutre s' vetme! qe,hin
Dukë IV
hin nji t;yrk e mbandej
tjerë t;yrq
TYRKU
I
Me kreut e vendit ktft kem pas' m'u pa.
MARKU
Si e sheh ktu jemi: njerzit t' tu kfl i ke~
TYRKU
I
Po v1jn hijn tyrqit tjerë.
TYRKU
U
Stam bolla himarjotvet fjalë.
u çon me Jsbuem t' derguemin e Sulltanit
qi nis' kje n'Venedik.
GJOKA
- habitet se asht i derguemi i Sulltanit, ata s e kan dijtë e i
thotë GjonU
Shka i I derguemi t
GJONI
Edhe ma mir', kalitu mundi kot s na shkoi.
MARKU
- tue i pergjegjë tyrkut.
Nji tjeter fjal' ma parë i patem çue Stambollës:
kena lypë ar per n ' u dasht' lfr Januzi.
TYRKU
Il
- Arin ju a çon Stambolla: tuk e keni!
MARKU
Ju falna nder/s, e ktu na gadi e kemi
begun Januz.
PJ,
e bijn begun e u a dorcojti tyrqvet ndersa këta i apin hi-
marjotcet arin. Himarjoti vehen me i njehë.



GJONI
- tue mos u xanë besë sfjvet per gjith atë d1·
Paret a i kem taruan 'l
TYRKU II
Sa keni lyp' ju prfime,
ndersd himarjott rrijn iue njehë arin ty·rqit flasin ndermjet
të vedit.
T' fala Sulltani
t' dergon, o beg, e keq shum i ka ra
pse t' ndodhi gjithkjo e zez'.
JANUZ BEGU -
Past' jet' Sulltani
e rmoft" gj
ithmon ' Dauleti ! Un me vuejtë
gadi perhere jam edhe ma teper.
Por dita veç mos m ' ardht' se n
' Himarjot
lesh due me la nji dit': hakun ta marr!
TYRKU II
- S ka per ta lan' Sulltani kot me shkue
arin qi ktyne u prfune: madje shpejt
kndej ka me u dukë ushtrija; jo per kta,
por per me i ra Qerfozit. Venediku
keq i ki'i punt' me ne ...
JANUZ BEGU -
Si 'l prap u prishen T
TYRKU
II
Sulltani don me i ra: nisë asht ushtrija
e vet' Sulltani i prtn: ktu nder kto brigje
kem me xan' vend nji her ' kundruell Qerfozit.
JANUZ BEGU -
E 'i her ' qi t' jemi ktu, tash kan me pa
kta faqezez ! ..
himarjoti afrohen
MARKO
- Taman sa kemi <lasht' na- keni pru.
TYRKU
II
Por ju kshilloi mos ta trazoni Derën:
pun' tjera ka nper krye e shum t' randsiehme,
e me mendue s ka ngae per do pun' boshe.
GJONI
Boshe po i thirrke pun't qi na perkasin 'l
Mbassi na i that konaqet e n' tok' tanë
ma zi se rob na mbani, mbassi derën
n'ftyr' na ja mbyll't ju mikut, mbassi jetën
n'jaz po na e siellni,
boshe ju duket
puna per ne'/
An], mir' fort e dijm:
per ne s keni kujdes. E pra per vedi
se i cilli do t' mendojë a nuk a kshtu 'l
GJOKA
Per sod uji her' ky ar do ta lehtsoje
per nja do dit vorfnimin tanë e neser
ndoshta na duhet prap e kem m'u pa,
mos na harroni ! ..
JANUZ BEGU -
Shpejt ndoshta, shpejt!
GJONI
Mos eni veç pa ar.


JANUZ BEGU -
Na shpejt do t' shifna
por, si ka ar Stambolla edhe çelik
ka gadi per miq t' vet.
GJONI
- tue i u t'urrë
Shpirtin ta xora e hor !
MARKU
tue e ndalë Gjonin
Jo, lëne, lëne, kah Januz begu
Nuk jena msue me e hangar fjalën tanë
e shndosh duhet me t' nis' pse kem premtua,
por mnyra e jote meriton me t' fikë
ty me shok' t' tu. Hajt nisnju ! Udha e mbarë!
tyrqt dalin e himarjott i percjellin
Dukë
V
n1bas pak kohe kthejn
hin1arjott
MARKU
Pra konak per konak arin ta dajmë.
LEKA
Ma par' konaqet qi kan djelm ma shum.
GJONI
Djelm pushke veç!
MARKU
Eh po, pse n' ras' nevoje
konaku i tyne ndim' ma t' madhe nep,
LEKA
- E prandej hisja t' jet per 'ta ma e madhe.
MARKU
- Njashtu do t' bajm'.
GJOKA
Po kqyrni 'i her' ju burra,
se, si tha par' ktu njëni, kem nji djalë
qi vijo pak gja ma shum se 'i grue: Damjani.
GJONI
Paj pasha Zotin ne i u dhasht' Damjanit
hisja si tjervet, un me dor
' ma pushkë
per t' gjall nuk preku. Hinkan n' hise at'herë
vashat e grat 'I
LEKA
Pse gjithket' buj rob' Damjanin'I
GJOKA
Pse votra e ti e vetnn i ka varun
arm
't qi i lan gjyshat: kurr me dor
' s i preku,
ndryshku i ka mblue. Aj kurr ndim
' nuk na dha
sa ber' me kënd u xumë.,; h'in Damjani e tue u ndezë në
ftyrë ndien fjalët e tyne
GJONI
Si thae ti parë aj duket krejt hutue
mbas flutrash
...
GJOKA
Po, po flutrash ! Eh! Damjani
per bea' pun
't s i ka n ' fije
...
100
(702)


Dukë VI
Damjani e tjerët
DAMJANI
- Jeni krën t' vendit, hije u ka kuvendi
n' daç t' mirën foltë o t' keqën ta gjikoni. të gjithvet u vjen
keg_ e marre
MARKU
- Por ty, Damjan ...
DAMJANI
M' gjikuet e u falem nderës.
Arin qi krahi i im as fjala e jëme
ktu nuk ju a solli, danje si e lyp' rruga,
as un gja nuk ju lypi.
LEKA
Por kuvendi
ende ktu nuk a da, e ndoshta ndoshta ...
DAMJANI
S' due gja !
N'mjedis t'pyllës si zotni
rrinte 'i ujk me zogjt e vet,
t' gjith shikjojshin sj-t e ti
por e zeza 'i ditë e gjet:
neper pyll' kaloi duhija
tue rrënuem ah e fojletë,
e njaj 1strofull qi mbloi zija
pa banor' teshma ka mbetë.
Ëndet pyll's ujku pa da,
ujku i ri kerkon nji strehë,
shikjon strofujt tjer" tue kja
perse 'i shpi s mujti me e
~ ngrehë.
N' dimën uja ujqt n ' urdf
i bashkon me i ramun pres,
por me ta. s shkon ujku i ri:
s ka kend u' shpi qi ushqimin t' pres'.
Mbassi i pelqei të Naltit me m'lan' vetun,
un krah't e mf t' pa punë i laç' përore,
per ke t' punoi per ke t' vëhem n' rrezik'
LEKA
Mos ato fjal' t' pa vend!
DAMJANI
T' pa vend e pse f
Shqipja qi permbi grigjë ulet tu' u ruejtë
pse dron barin, n' rrezik vedin e ven
jo per gop t' vet, pse s{i per vedi shujtën
edhe pa mund e gjen, por per do t' shkretë
qi jashta s munden çerdheje me dalë:
per zogjt e vet.


MARKU
Por a e ke pa nder shkrepa
dy brinçe dhtn, kab_!rrin n' sogje, me drojë
se kund anmiku duket e bertet
rreziku kur t' afrohet, t' ikun shokët.
E pra per shok' rrezikut para i del
...
DAHJANI
Kuptoi, por un ...
MARKU
Damjan, sbok't krahin tand
fort kishin per ta çmue, asht punë e madhe
n'ket' kob' me pasun ndimën e njij djali
si shoqin tand, Na keq por kena pasë
e kem kah t'shofim m'anesb. Jo per t'buej
por per vend taud, per vllazën t' tu :puno!
Ti qi s ke kend tu votra, nji familje
e 'i shpi mil t' madhe se gjith na ti ke:
per ty shpi t' jet atdheu e babë e vllazën
n' se t' cillin nesh kerko !
DAHJANI
Por kam nji zëmer ...
LEKA
Zemra pra t' lypet per me t' dhan' qindresë !
DAMJA.NI
Babën gjakhup' ma ka rrëxuem anmiku,
vllazent gjaklrnp' m'i ka shëmtuem çeliku,
MARKU
Nuk je ti i vetun !
DAMJANI
- E pse Himara nuk e lshon uji za
gjakun e t' birvet permbi tyrk me e marrë T
Pse krënt e vendit na kan lan' n" njënë anë?
Na djelm t'Himarës besën patem lidhë
e gadi kjëm mbi tyrk natën me ra,
por kshilli i j uej, o pleq, na e ndali hovin.
E sot qi armët i kam vjerr' tu votra
e be mbi to kam ba kurr mos me i njeshë
por veç at'her' kur t' turrem permbi tyrk,
m' thoni kto fjalë, e pse'I Ndoshta shi sonde
doni m'u turrun permbi anmik, e vendin
prap Shqipes s'lir Mbretnesh' doni me i dhanëT
N' kje puna kshtu, hajt folni ! Por e dij
se e' jeni t' ktf mendimi. N' dorë i patt
tyrqit_;;e
zez e i lat, veç per njat' ar !
Doni me m' pas' per vedi n' do ngatrresa
qi nuk m'i kande.
Ikni ju pleq, e t' rijt m'i leni mue,
shifni si diset vendin per me e pshtue !
MARKU
- Damjan, ta dijshim se krejt jeta e jonë
tu 'u ba fli per atdhe mundet ndo 'i t'mirë
rn2
vendit me i sjell', nuk do t' pritojshim armën
(ro4)
n' dor' me e shternguem e krah per krah me t'riJt,


njinji me ta, na kishim per t'luftue.
Por sodrShqipnin e mbloi barbari tyrk
e zemrash i ka zhbi ndiesft e mira,
shqiptarin e ka da
s e len ma m
' u bashkue
! ...
DAMJANI
-:Por na t' bashkohna, za bashkatdhetarvet
kndejna t'u lshojm', prej nesh t' niset kushtrimi.
MARKU
Q' at' dit' qi i u shtrue dekës Kriietani
s' a za qi ndiehet n' zemrën e shqiptarit.
Prej vendesh sona larg ka shkue shumica
per mos me ndej nen t' huej.
DAMJANI
E mir? kan ba!
Un sa per vedi tharu: n
' vend tëm veç dekun
o i lfr kishesh me ndejë, e rob jo kurr !
LEKA
Kem mujt' me hik'.
DAMJANI
Por s keni dashtë, e dij.
E brezi i ri n' mos tjeter larg Shqipnis
po t' kishte le, s'do t' kishte ndie robnin
qi e ban sod m'u marrue !
MARKU
Asht kjone arrsyeja
qi vendin tan' nuk deshtem me e braktisë.
Mbassi mbi ne randoi dora barbare,
deshtem me e vuejt' robntn, ma par' se n' t' ikun,
edhe njat' shkndie qi n" zëmer kallun mba
toka shqiptare, na ta kishim shkimë.
Veç tue provuem robnin çmohet lirija;
e brezi i ri le t' vuej, e brëze tjera,
e ma e ma, por kurr larg tok's shqiptare!
DAMJANI
M'ke mujt", Falnje ket zëmër t'pavaditun!
MARKU
Zemra nuk t' rren, Damjan, ke zëmer t' mirë,
e zemra kshtu do t' jet edhe a nder ne;
por nji qellim i shejt, nji shpresë e largtë
do t'muj' sod zemrën.
DAMJANI
Une do t' jem me jue !
LEKA
N' ket ar pra hise
•••
DAHJANI
- Jo, jo nuk due!
Por po: nji lfr prej ati ari m? epni. ja apin
E ktu po ju betohem se Himara
ka per ta pas' Damjanin t' dej per te.
MARKU
- Ty t' lumt, Damjan !
LEKA
Damjan, natën e mirë! Krent dalin
DAMJANI
T' ambël e t' mirë e bashi! vetun Mir' tha plaku
e qe mendimin teru per vedi e hani.
103
Tash po filloi me e ndie se vuejtja u bajtka
(7~


--
qetsisht kur nji mendim i sMjt na mba.
E keq fort a tue m' ardb
' se u prisha qefin
me fjalë aq t' vrazhda pleqvet, por m
' kan falun.
shikjon lirën ari
E tine, o ar i kuq, ti qi bje gjak
kahdo t' kalojsh, n' gjak tanë a do me u ngie?
Ani jem gadi: ar e gjak t' na mblojë!
...
i bje nder mend per Alesandrën së cillës ja ruen ati! Ur.
Ti Iir, në gjak e njyeme,
kf dhimb' per ket' rini.
Kjo tok' qi n' gjak 11 e lyeme
ende ty nuk t' ka ngi f
Anl.: t.y n' parzëm varë
tash ka me t' bajt' nji zanë,
tash t' lutet per shqiptarë
gjaku kurr mos me i xanë.
Ti dhimbë aspak nuk ke,
por n"
parzem t' paperlyem
mos bje gjak, t' kam lshue be,
lëne t' dlirt me shkelxyem.
Damjani largohet. Gfithshka asht në pushim. Veç rrijn çuet
të eeeat qi rdne mbi Shqipni, por nuk janë vetun: as Shqip-
nija nuk fienë, as Vallet as Ora e Sajë. Qe se po afrohen

Vallet Shq'iptare tue këndue e tue vallzue dora-dora, njashtu
md si bane bijat 1hqiptare nder dit të mira. Kje teper e bu-
kur Shqipnija sd md as Vallet e Saja nuk dijn se k'l2 kd vojtë.
Ende nuk u bahet të lumevet me kjd. E këndojnë:
VALLET
Mbramja ka ra
permbi natyrë,
ne me na pa
s mundet kush n' ftyrë.
Kjo a toka e jonë
gzueshem t' vallzojmë,
larg me jehonë
gzimin ta çoj
më.
E bota mbarë
t' rrij tue na ndie,
jem nder shqiptarë,
kem le n' Shqipnf.
8HQIPNIJA
Mn e madhnueshme e idlmueehem
Kabë erdhi kanga
f Kush a sod n' dit' me kndue i
E pra kje kang' shqiptare!


NJI VALLE
- Na kndueme, Shqipe, valle jem shqiptare:
na tokës sanë i kndojm peror' njikshtu,
ja kur buzqeshun knaqet hana e plotë
rrethue me hyj n' ket qiell qi kurr s u vra,
ja kur n' të kuq rrethohet kah agimi
ma i pastri horizont, e veç pushojmë
zanin me u ndiemun shqipevet lumnuese,
hovin me u pamun shqipevet flutruese
kur bashk' me diell naltohen e n' t8 gzojnë.
SBQIPNIJA.
- Ma nuk ka shqipe! Hanë e hyj në qiellë
kot i kerkoni ! Njato fluturuese
me diell qi u mbaten, rrxuem i kan per dhe ••.
per dhe qi u ri me gjakun e lumnueshem
ku rrij tue dnesë e zezë un Shqipja e Shqipevet I
NJI VALLE - Kush flatrat t' tuja, Shqipe, i ka eoptue
i
Ku mund t'i mbledhim puplat e bekueme
me t' pa prap t' lume, prap tue fiuturue i
SBQIPNIJA. - Kangën ju lënje sonde e pergjithmonë !
Futat prej kreje kurr ju mos i hiqni!
Q' me sod ket' kang' qi n' tok' shqiptare xut
n' vaj do ta ndrroni, n" vaj të papajtueshem
.••
Fushavet, kodravet, malevet bini,
edhe njat jone t' ambël ku ta gjëni
ndrronje n' vajtim si un po due me u mane:
Si mund t' gëzohet në ket' robni
kur shoh shqiptarin m' uji tui u gri7
Kur shoh un fushat mbetun shkreti,
kur shoh un malet pa djal e bi'
VALLET
-
Vajin e idhun
na e msoi Shqipnija,
tashma tu' u dridhun
do t' mbes' riruja.
Tu krojet tona
ma s do t' vallzojë
vasha te e vona
tue kndue broj'-brojë!
ORA
- Kah erdhi ky vajtim1 Vallevet t'mija
kush me vajtuem u tha7
Kurr nper Shqipnin e lume nder sa mote
vaji s u ndie, e sod, m' thoni, shka kje 'l
SBQIPNIJA. - Po ti ahka kje tue bam! A 8 je kujtue
se mue m' ka neperkambun tyrku i zf
e se per vedi s shoh nji ardhmënU
E m' duhet mue me t' thanun sod kto fjalë!
Kje9' strukun, e vallzim kndej ndjeva sonde


qi vesh't e mi i theri. Ngava; erdha
vajin t'u msoj, t'i msoj vallet me kja.
ORA
T' ka shkelë anadollaku, e dij , Shqipni.
E nn vet' si ti shoh lumnfn tande t' humbun,
sikur lumnina tjera shoh t' mbarueme.
Por zëmers sëme kurr s i u dha me kja;
shpresova e u' nji shpresoj.
SHQIPNIJA
Veç dhun' per mue, jo tjetergja nuk ka!
ORA
Jam Ora e jote, e ku m
' ka mbet' nji shpellë
aty fuqft e njerzvet s kan pushtedë;
aty me mue, Shqipnf, ti ket' robnf
ke me e kaluem der t' zbardhi njaj agim
qi ty ka me t' lumnuem e n
' fusha t' tua
mbretnesh' tash kan me t' thirrun prap shqiptarët!
SHQIPNIJA
N' at' shpellën tande kallon mbaje at' flakë
qi m' nji m
' ep jet'.
ORA
Nuk kem kurr per ta fikun !
SHQIPNIJA
Me zogjt e mi nder fusha e n' male prore
une do t' rrij, me u shimun lott kur kjajn,
t'u nap fuqi kur t' kerkojn nder' per mue,
· e t' i thrras bij, kur kan me m
' thirrun nanë !
N' at' shpellën t' uej atjene kfi shndrit' flaka
e jetës sëme, atje vallzoni t' lume,
ma mbani pror' kujtimin e lumnfs
qi m
' pat rrethuem dikrir ... Por ku robnija
i mba shqiptartt t' ngujuem, si u thaç": vajtoni!
Ka pak ka pak barin msonje me kja
per grigj' qi i humb', per tok' qi shkon tu'u tha.
Mi msoni vashat me lotuem dasbtntn
qi s ka ma~
me u gëzuemnn kurr rinfn.
Mi msoni nuset po, nuset e reja
me u struk' nen fut', me mbetun t' bukra e t' veja.
Nanat shqiptare msoni me lotue
bri djepit t' foshnjes shpejt qi ka me u shue ! •.• zhduket
ORA E VALLET-
Vajin e idhun
na J3 msoi Shqipnija,
tashma tu'u dridhun
),
do t' mbes' rinija.
Tu krojet tona
ma s do t' vallzojë
vasha te e vona,
tue kndue broj'-brojë.
FUND I PROLOGUT


AKTI I P
ABi':
kan kalue disa muej prej prologut - Nji odë shqiptare, ktl Alesa.ndra.
me t' a:.nën
rrijn tue punue. Jemi në shpi të kryeplakut.
Dukë I.
Lena - Alek.sandra
LENA
-
Fort babën tand nji punë e ka idbnue:
Sulltani fjalë i çon dy himarjot
ku t' jen ma t' bash mit me robnesha t' tija
Me shkue me kcye.
ALESANDRA -
Sulltani pse n' ket vend
ka ngulë e s loH Na 'i her" patem kujtue
se per kalim veç erdhi e plot pës mne]
kaluen, e s duket se ka n' mend me u nisë,
LENA
-
Don me gjuejt kobën tins me i ra Qerfozit.
ALESANDRA -
Ç'na gjet, moj nan' ! Q' se janiçert me çadra
kaq me shumic' ktu ngulen, grigja e jëme
n' duer t' hneja mbeti. Fort m ' ka marrun malli
me grigj' prap në prend verë
me dal' n! fushore t' mija,
me u knaqun edhe 'i herë
tue lmiiem dele e kija;
m'u shtri n ' ato fushore
barin me e prek' me dore;
me i la flok't tu njaj krue
qi zogjt paten rrethue;
me gzue, me qeshnn,
me nga, me kcye,
n' lule m'u vesbun,
n ' gzim me shperthye,
Pse nan' ma vetmi s mundona me dalëT
Pse n'shpi na ndr:tt kaq shpejt, në vasha t'reja'l
LENA
Pse i keq a tyrku !
ALESANDRA
Oh! kah mendoj un kohën e kalueme
kur pa hiq droje na, vasha shqiptare,
nder fusha e kodra tona me grigj' para
vetem kaluem; o kur shoqnisht nder festa
· kap' dora-dora ndëjem tue vallzue
si gzon motra me moter n' konak t'·;vet,
me lot mue m' mbushet s:tni
per vedi e shoqe t' mija,
pse ora e zez' na ndryni,
pse n' terr po shkon rinija,
.r ,,


- Eh, besa burrat tan' mir" kishin ba
mos me i trazue kurr tyrqit, gja s e qet
me ata t' terbuem,
ALESANDRA -
Pse nanë 'l Athue se at'hera
ma t' mir ' do t' ishin kënuti janiçert 'l
LENA
- Jo sakt, pse n' daç u u shtrove, n' daç qindrove,
ata nis' pre' Anadollit, permbi t' gjith
hujin e vet kan per ta shfr' njisoj.
Por kur ra puna e rob kje xanë aj begu
ma mir
' ta kishim lshue,
pse atë ar qi muerem n" gjak kem me e pague.
ALESANDRA - Nan as1 ari n'fyt e kam nji lirë,
tata s ma fali, nan", por vet' Damjani:
veç tine e din, ty vetun t' kam kallxue,
LENA
- Po, bij, Damjani vendin n' zëmer tande
A, i dej me e xltnun, jam kondend per te,
dhe baba i yt kondend do t' jet me mue,
ALESANDRA -
Nan', ket lir' me lot e lava
ma se 'i ber' per me e pastrue,
s;tnin soje kurr s e dava:
shkon perher" tui u kuqlue.
Drue per ke me sbprea' ma fali,
drue se ari ende s a ngi,
perse gjakun kurr s e ndali,
ktl kaloi la gjak e zi.
Lot mbi te lshova,
m' shkuene si krue;
por kot vajtova,
nuk l\\ pastrue,
Dukë II
GJini - Lena - Alesandra
GJINI
Nan' moj, kqyr si m" a shkepun xhamadani
e mne m! vjen marre me dal' kshtu nder shokë.
A po ma qep' me t' shpejt' 'l
LENA
Prit pak sa ndora
sa po liroj gjylpënen,
GJINI
- ulet e rrin tue pritë - mbas pak kohe:
Nan' moj, Djaj Luka
djali i Gjon Lukës na e ka than' nji fjalë
qi fort na ka idhnue: nuk mujm na fmija
108
me shkue tue lujtnn neper pyje e ograja,
(110)


tue nga tue qeshun si kem ba gjithmonë,
pse na e ka xan' - tha - vendin tjerakush.
LEN.A.
- Po, bir, jo larg m'u endun si përpara
s mundeni ma pa droje.
Nder shpija do t' ngujoheni e rreth sosh
ju lojnat e fminfs kerkoni e hani.
ALESANDRA - E deri sa dhe shpijat mos t' na i xanë !
GJINI
- Per sod menden e kena me lodrue
n' shpi t' Jak Shigjetës. Kem ba gadi lojna
qi kurr s i luejti kush: kem Skanderbegun
per prisin tanë, asht Jaku, e tjer' fatosa;
mblidhena t' gjith sod m'u rrethue në Krue;
Kala kem shpin e Jakut.
T' gjith kapidana e princa jemi ba;
un jam njaj Mojsi i Dibrës
qi s' mbrami erdhi per me dek' n' Shqipnt,
e kan per t' pa sa mir' kam me luftue ! ...
Hajt, nan', se u bana von",
LENA
-
Qe se mbarova!
Uh, ma se tui u:;;ngutë u thera n' gisht,
e lum e lum per lojna e per shok' t' tu,
per xhamadanin tand ! •.. Ec ktu ta:qepi.
Po ktu a je shkepë a shkye'I
GJINI
S' vedi m' a shkepë •.•
LEN.A.
- Ty, besa, t' kënka shkye.
GJINI
Aa'I
LEN.A.
poo, dikush
ta paska ba ket' nder'. Hajt difto t' drejtën!
GJINI
- Jo, besa, jo por s' vedi.
LEN.A.
- Po, me t' xan' besë un ty. Kin se nuk t' njoh.
Kush di si ta kan shkye,
GJINI
Me shpat', moj nanë !
LEN.A.
- Me shpat' si t' zezën 'I
GJINI
Po, tue lujtun luftash.
Ma njiti n'shpatull, por e muer mir' hakun:
krejt xhamadanin ja kam ba me bira,
fistanin zhele-zhele n'_tok' ja qita.
LEN.A.
- E mjera vetë'/ Aspak nuk t'la me shkue
ma me ata shokë !
GJINI
- Por tash jemi pajtuem e nuk bajm ma.
LENA
- A ma ep fjalën 'I
ALESANDRA - Po, xëne se ta dha !
GJINI
- .Alesanders
Ça ke, moj ti 'I Kur e nap fjalën un
109
kurr nuk e ha! Mos druej, moj nan', mos druej !
(711)


Dukë III
nji remijë permbrenda.
kerset e flet
FtMIJA
- O nusja e Markut, a po del nji herë'?
LENA
- Alesandres
Mbaroja s'qepni ti, se mue po m' thrrasin.
GJINI
- Nanë asht Nikolla, thuej t' më presi
, nanë !
Alesandres qi a vu me ja qepë xhamadanin
Rajt, Alesander, a mbarove ma'?
Hajt shpejt se po m' ik' shoqi. Hajt ty t' paça!
- del në dritsore
He ç'a'?
FtMIJA
Ka thanun Marku Mnje gadi
odën me 'i her" pse ktu po vjen me pleq
do sende me pleqnue.
GJINI
- tue i ikë duersh së moiree
Nikoll' prit pak se erdha. Lamtumirë!
LENA
- Faleminder's, Nikollë, e Zoti t' ruejt.
hiqet dritsorjet e i thotë Gjinit qi a tue dalë:
Lueni qetsisht e mos u rrah me kënd !
-
ALESANDRA
Po, porosite !. ..
LENA
Bl, ktu po vijn burrat
odën bajt t' bajm gadi.
ë
Alesandra rrin me krye ultë
Hajt, Alesander luej. Po ti ça ke'?
ALESANDRA - O nan', n' ket' od' pleqnija e vendit tinë
do t',baj' kuvend, e nji nder pleq Damjani
tash disa dit a zgjedhë, e s dij si m' duket ...
LENA
- Kuptoi, e ti krenare do t' diftohesh
zemrën rue e nj it? me nj ën qi asht i pvetun,
pse ti, bija e kryeplakut, nji shoq tandin
veç duhet me kerkue, e ktë e ke gjetë
...
ALESANDRA - Nan' ti po m' kuq'!
Nderkaq kan mbarue së shtruemi e Alesandra del.
LENA
Rinija asht si .kroni:
tash gadi e ke t' tan' gzim tue murmurue
tue njellun t' gjith plot shprea' baz' ti me nga;
tash prej nji erës shkon tu'u krepatue
e n' vaj i mblon mbar' gurt qi afor ka.
xjerrë prej arkës nji ftam ur shqiptar e e shtri11 në mur flil
krye të vendit. E nderkaq flet:
Ktu sod kuvendin burrat don me e ngrehë:
110
jo ma n' arm' të mberthyem sulmet luftare
(7U)
me rregullue n' pleqnf; as bazvet t' liait


nën aj rm e kulluet, mjes lulesh s' ambëla,
mjes vallevet t' bylbylit; s kan m'u mbledhë,
por ktu n' nji od' të mshehuu
t' tan' frigë e droe
pa mujtun zëmres shfrimin me ja dhanë.
Por sod n" kuvend ti, Shqipe, burrat rueji
e mir ' n' të mirën m'i drejto; si t' dijsh.
Prej naltsis sate vuejtjet tona kqyri;
qindrë deri m' at' dit' qi n ' ajr Shqiptar
e lir ke per t' valitë e s ke per t' ndej un
nder ark' ku bjen harresa. del
pushim
Shqipnija a në dukë: a Flamuri, Së largu ndiehen vallet tue
ardhë: nuk e ltinë vetun Shqipnin.

VALLET
Vajin e idhun
na e msoi Shqipnija,
tashmit tu'u dridhun
do t' mbes' rinija.
SHQIPNIJA
Kndej vallet prap, me to po m' vjen prap Ora.
hijn Ora e Vallet.
Perse vajtimin në vetmi s ma leni
prej zëmrës s' vrame me sbperthyej E pse
Valle m ' rrethoni? Pse nuk m
' len ti, Orë?
ORA
- Jam Ora e jote, Shqipëni, mjerimit
nuk due me t' lan' m'i u shtrue, un do t' lumnoj !
SHQIPNIJA
M' flet lumëni nder njikto dit vajtimi?
ORA
T' flas lumëni pse n' zemrën e Shqiptarit
un kallon flakën do ta mbaj' per ty.
SHQIPNIJA
Per mue qi m' kan harrue !
ORA
- Harrue, jo kurr ! Ktu, Valle, ktu kuvendin
ju ma drejtoni: Plakut ju m'i thoni
fjal't qi do t' qesi, N' zemrat e shqiptarëvet
mbani kall flakat qi ju ushqeni, o t' bukura
dhe Shqipënis m ' ja meni n' to kujtimin.
Nder sende t' vogla njato zemra t' rriten;
ka pak ka pak me vuejtun t' msohen; kurr
por tui e shkimun flakën e liris.
VALLET
Kena me ndëjun n ' roje
kena me u fol' pa droje;
nder zemra, si visare
do t' hjedhim flak' shqiptare:
kan' per t'ushqye lirin,
kan' per t' lumnue Shqipnin.
ORA
Njashtune, o Valle _t',mija,
le t' ruhet Shqiptarija.


SHQIPNIJA
M'i rueni krah't qi m ' dridhen,
m'i mbledhni flett qi m
' hidhen.
ORA B VALLET -
Kem per t' ushqye lirin,
kem per t' lumnue Sbqipnfn .
.Aty per rreth fta1nurit presin burrat
Dukë IV
Kryeplaku
me pari të vendit
MARKU
- Urdhnoui, burra. Ktft qe hap' kuvendi
le t' jët, e fjalën n' urti t' vet se i cilli
pa droj' ta flasi. Fjal' na çoi Sulltani
dy himarjot, djelm t' lët, ati me i çne.
GJONI
- S dijn himarjott me kcye me ato robina I
LBKA
- E pra po si ndigjueme kish m'u idhnue.
MARKU
- E shto 11e Venediku fjal' na çon
sa t' mundena me i tall kndej janiçert
dersa galet t'i vijn per ndim' Qerfozit.
DAMJ..lNI
- Perdhuni duhet me ja kryem dishirin:
Le t' shkojn dy djelm e t' kcejn kaq bukuri
sa vet' Sulltani mos t' mendoj' ma luftën.
GJONI
- As kurrnji mjet nuk gjindet me u librue
prej kti barbar T
DAMJANI
Nji mjet kishte m'u gjetë:
Me hi u' çader t' Sulltanit,
me e fik' sa bht tue fjetë.
MARKU
- E mbasandej 'I Himara a kish per t' pshtueY
DAMJANI
- Sa.kt jo. Mbi ne mbar' janiçert mënfn
kishin per t' shfr;t.
LEKA
Ket' pun" pra skem si e bijm.
Dukë IV
hin i derguemi
i Venedikut
I DBRGUEMI - Djelmvet t' Himarës shndet u kjoftë e jetë! të gjith çohen
Prej Venedikut nisun jam nder jue
nder 'a me ju u falun per shko. bat dër m' sod,
Tashmll. galet ka.n mrrijtun tu Qerfozi,
sa t' duen Sulltani t' turret, s ka me e marrë.
MARKU
- Na gzim veç kemi: mundi s na shkoi huq.
I DERGUBMI - E per roj' t'tujën, kur t' terbohet tyrku,
sonde do t' mrrijn nder jue disa ushtarë,
e sa kft t' mund'ni, bini mb' janiçer !


MARKU
- Kem me rrok' pushkën t' gjith sa jemi djelm !
G.TOKA
E dy kcimtar't 'l
DAM.TANl
T'i presi kot Sulltani !
Dukë::::v
Gjoni plak hin
G.rONl PLAK
Ku jan' djelt e Himarës'l A u faruen Y të gjith habiten,
plaku i shikjon kd nji kd nji e mandej:
Kur t' lam në gjak çardakun pash e n' pra.k
djalin e vetem t' rrxuem prej thike s' tyrkut
kjava, por Zotit gjakun tëm ja fala
as prej Himar's ahmarrje nuk kerkova,
n' vetmi vajtova!
E kur ma thane vathën janiçert
skamin pa frigë e bajta pa u ankue,
s lypa. prej jush kurrgjil.:
per t' gjith e zeza ra !
Por sod un ku t'i mërr krah't e dikurshem
e t' rroku 'i arm', ta bindi botën mbarë Y
Apor veç kot, o djelm, thirrni shqiptarë 'l
Ku ja.u' T Ku jan' shqiptar't qi n' voter t' shkretun,
ku 'i plak i mbetun rrin tu ftna e ndezun,
lan pa ndo 'i droje tyrkun me e dhunue
e duersh qi dridhen vashën me ja hjekë?
..•
Ende jetoni 'l Ende nuk keni dekë
'l
fjalët e Gjonit plak të gjithvet u kan btl perahtypje e s din
kurrkush ça me thanë. Mbas do~kohe:
DAM.TANI
- Shok'! Gjaku i yn' ta. ngiej anadollakun,
lirija e jon' le t' hupi nen zgjedh' t' tijën,
por kurr haremin vashat e shqiptarit
Snlltanit t' zi nuk kan me i zbukurue ! ..•
MARKU
- E sbka mendon me M,:Damjan 'l
DAM.TANI
Un sonde
nder çeta t' tyrqvet kam me bie tl vashën
skam me ja Ianun n' çader kurr Sulltanit!
LEKA
Por kan me t' xan', Damjan, me t' mbytë
..•
DAM.TANI
Ani!
E u' kje se mbes, djelmnija e mbar' Himarës
ka nji ka nji nen tagan t' tyrkut t' bije
dër t' psbtobet.ndera~e vashavet shqiptare!
MARKU
- Na zemrën tande e njohim e ta çmojmë.
Dërsa per vuejtje tona u fol, na hovin
113
rinis ja ndalem, por prej zemrash s' tyne
(7'5}


nuk muejm me e zhgul' ndiesin e nder's per motra.
E veç i Nalti ndirn ' ty t' dbasht', Damjan !
DAMJANI
Mir' kam me dijtun nderën vaab 's me i mprojtë.
MARKU
- Nji porosf, Damjan. Per jetën tande
le t' kesh kujdes e ndo 'i gja t' keq Sulltanit
mos kqyr me i ba, pse at-ber' mbar' runija e tyrqvet
mbi ne kishte per t' shfrJ e mbi gra tona.
DAMJANI
- Urtisht un kan me u prft. plakut Lott sJsh ti teri
pse per pa dekun vashën do ta bij !
GJONI PLAK - O Zot, ty t' kjosha falun perse ndera
gjëka nder cljelmt e rij t' Himar's uji krah
qi mujtka ende me e mprojtë ...
Po t' falem ndec's pse dërsa t' jet uji zëmër
qi ruen kto ndijesi
ka me kën ' prore e kallun
flaka per Shqiptari ...
DAMJANI
- Per mos me ra n" dyshim dy djelm t' ja çoj me
Sulltanit sonde e t' kcejn" me ato robnesha,
MARKU
- Me çne si thoni Gjergjin e Nikollën ~
GJER. ENIK. - Na gadi jem!
DAMJANI
- Ndoshta per ndimën t' uej
do t' kem nevojë un sonde kur Sulltani
lodh' mbas poteret ka me ri n' gjftm t' randë.
I DERGUEMI - qi deri at-herë lai ndejë tue i shikjue e tue i ndie
Nuk dij sbka me ju thanë: a me lavdue
guxnmn t' uej a bujarin e naltë
qi vlon n' zëmer t' setcillit. Nji toborr
t' kish ndesh' Sulltani kundra me kai burrash
e kurr n' Ballkan me ra nuk kishte mujtë.
LEKA
- Kje uji toborr shqiptarë e ushtria sulmuese
per vjet e vjet mir' dijti me i qindrue.
MARKU
- Por pat uji prts: Njate qi lindi n' Krue !
LEKA
- E i Madhi ra
e djelt e ti e zeza i ka shperda,
GJERGJI
Mos t' babna von".
NIKOLLA
Po, t' nisna. Zoti mbarë
ta prift, Damjan !
DAMJANI
T' mbarën ma dhasbtë i Nalti
faqën e bardhë un vendit tim me i qitë.
shokoet
Un ktu uji ber' po ndalem me pershndetë
ndoshta per t' mbrnmën ber' zojën e shpis.
LEKA
Mos e thasht' Zoti e mbramja herë !
DAMJANI
Eh, clrue!
të gjith dalin perposë Damjanii e kryeplakut


Dukë VI
Damjani
e Marku
MARKU
- Damjan, ti vet' pra deshte me ja Me
ksaj' pun' kaq t' zorshme, e tn
sh fort je zy
mt ue !
DAMJANI
Nuk jam idhnue per kta, N' zëm er luftim
un jam tue ndie kah due me e fol' nji fjalë,
MARKU
Ti fole, frig' mos t' kesh !
DAMJANI
Ndigjo, nd igjo,
Veton me grigj' jetova,
vetmin fort e provova
e zemra kurr nuk m' qeshi,
vuejtja e mjerimi e veshi.
Perveç nji lule e bardhë
m ' gazmoi n ' gjithket vetmi
shifshe me te tui ardhë
nji shpres', nji ardhmënf.
MARKU
Damjan, kaq fort pse je ligahtue'i Kjo lule,
DAMJANI
Asht Alesandra e jote.
Oh, Alesandrën vaji
fort ka me e marr' per mue
prej syvet t' saj' deh, daji
lott qi kan me i rigue.
Dukë VII
hin Lena
LENA
- Mir' se po rrin i.
DAMJANI
Nuse, me t' pershdetë
ndeja pos' shokvet.
LENA
Mir' se kjosh i ardhuri.
MARKU
- Damjani sonde n ' nji rrezik do t' shkojë.
LENA
Largona Zot rrezikut!
DAMJANI
Eh, po nuse.
Mesëu e Gjonit plak tyrqit e zez
e kau grabitë e 'i djal' n
' u quejt shqiptar
s mundet nji vash' me e liin' tu ata barbarë.
LENA
Un po t'levdoj,
ty t'lumt',
por droj ' per ty
Zëmra po m ' kri.
MARKU
Damjaoi 'i fjal' ma foli
per Alcsandrën tanë.
LENA.
me oedi
115
E dijshe e dijshe.
(717)


fort
Kujtoj se kur na prindja t' jem kondend
zemrën e vashës sanë e kem per vedi,
pse dhe Alesandra zemrën ma ka çilë.
DAMJANI
Oh, tash kondend do t' des në kjoft' gjikue.
MARKU
- Jo, ti s do t' disish.
LENA
Ti ke me fitue !
DAMJANI - hjekë nji unazë prej gishtit
Ketë unaz' qi n' gisht e bajta,
Alesanders t' ja dhuroni;
un per vedi kurr s e mbajta
por per Zan' qi pash tu kroni
kur n' shpresë e n' gzime
un kjeç' rrethue,
kur n' cercerrime
zojt shkuen tue m' kndue,
tue m' fol' per t' mira
per njatë Or' t' lume,
mblue n' xhevahira
prendver' fatlume.
del me Markun
Dukë
VIII
Lena vetun
LENA
- Tash si t' ja baj T E mjera vet' shka m' gjet!
Unazën Alesandres a t' ja napY
Gzimin e idbnimin sbashku njikjo unazë
ka me ja sjellun asai zemre s' njomë ....
E mos me i folë aspak per shka Damjani
ka n' mend sonde me ba'I Rreziku neser
mandej me e gjet' si i babetY S mund hesbtoj !
A mos t' ja nap unazën, ta mbaj mshehun 'I
Po ra Damjani neser, Alesandra
shka do t' mendoj' per te'/ E mjera vetë
se n' ç'hall kam ra!
Dukë IX
hin Alesandra
ALESANDRA -
O nanë, a shkuene t' gjith !
LENA
- Po, bt, por deri_ tash ktu ndej me ne
Damjani.
116
(718) ALESANDRA -
Shka'I Damjani, nanë, e pse?


- Me foli me ti ati, me mue,
ALESANDRA -
Shka, nanë, e shka;
LENA
- Aj do me u nisun sonde.
ALESANDRA
Si 'l Damjani 'l
A larg fort don me shkue qi ju pershndeti
'l
LENA
- ngatrrueshem
Jo, jo fort larg, kthen neser.
ALESANDRA -
Nan", shka ke'I
fol nan', fol t' kam lshue be!
LENA
- Bi... 'i vash' grabiten tyrqit, e Damjani
besën njij plaku t' shkret' ja dha me e pshtue .•.
ALESANDRA - Damjani at-her? n ' rrezik sonde po shkueka !
LENA
- Po, bi, por fort gabova qi t' kallxova.
ALESANDRA - Aj kurr s do t' shkojë! Un, Alesandra, rrugën
kam per t' ja ndalë. E mjera vetë, e mjera!
e zeza sod po m' gjen!
LENA
-
Ç'bana qi fola!
Si ta pajtoj 'l .Alesandres Qe, bt, Damjani shejin
nder duert e mija e nder sJ t' bab's e la.
Per ty kjo unazë a besa qi t' ep djali.
ALESANDRA - Besa qi s do me e mbajt' qysh' se n' rrezik
vëhet shi sonde qi ka fol' me jue.
Un ketë unaz' në gii-ht nuk due me e vft
para se sonde rrug's t'i dal Damjanit.
Rrezikun qi kerkon due me ja pritë,
be due me i qitë,
be due me i qitë !
PUNOJ I AKTIT T~ PARt
,,.i
. - ·,


AKTI I DYT:f:
XV ADER I: Pyllë.
Së largu ncliehet zhurma e këcimtarëvet të Sulltanit. Asht natë.
Dukë I.
Januz Begu me Asllanin
Asr.LANI
,, -..:. 'A i pae sa ruir' me kcye njata
dy djelm
qi i çoi Himara sonde 'I
JANUZ BEGU -
Djelrnënf
si paska kjo Shqipnf kurrkund nuk prish.
ASLLANI
- T' gjith burra t' lidhun, k tyne nu u trnt't fara!
Po a s jan' nj ik ta qi sul mevet t' ushtrfs
u bane bali si shk ami n' det tallazevet,
si lisi qindveçar n ' mal pret stuhiu 'I
Eh! kje 'i nafakë e madhe qi Shqipnfn
muj teiu ne e mbram
' me e shtrue
qysh se në Krue
s ushton rua zanl i t' Madhit qi i bashkoi.
JANUZ BEGU -
Tash botën mbar' kena me e bf1 t' Dauletit;
ASLLANI
-
Po, tash qi rrugën çil' na e leu Shqipnija,
qysh se ata t'marrt n'Evrop' ndëjen tu'u gri
e me forcue Shqipnf n s meuduene kurr ;
pse me u pas' dhauuu armë e ndim' sh_qipmrvet
s kish mujt.' me mrrijtun nder qytete t' tyne
kurr rrjedha e jonë.
T' vetem, t' pandim ' shqiptart, f'dbe na e ndalen
per sa e s4 vjet ne hovin!
JANUZ BEGU -
Shyqyr qi -i sb-truem · e tash me Venedik
puo 'f do t'i ndreqim.
ASLLANI
-
As kurr nj i lajm ma s erdhi
prej ujuavet t' Qerfozit, galet tycke
t ashmft do t' ken fitue !
JANUZ BEGU -
Ndërkaq Sulltani
kujdes aspak po duket se nuk ka
qysh se me kcime kohën e kalon.
ASLLANI
-
E çfar ' kujdesesh ka me pas' Sulltani 'I
Puu't ma per s'mbari s munden kurr me
shkae.
JANUZ BEGU -
Duket se i kan pelqye vashat shqiptare !
ASLLANI
-
Si s kan me ju pelqye i Natyra e bardhë
paska ruejt lulet ma erandshme t' vetat


per tok' shqiptare, në te çoi bylbylat
e kangve t' tyne u dha frJm' dashunije
qi tjerakund s u ndie;
flladet ma t' letat paska lshue n' Shqipni.
A s e ndien vedin t' ndrruem kryekput kur frymë
merr në ket ajr kil jan' kto bukura
JANUZ BEGU - Oh, sakt se po. Por vashat fort po i rueka
shqiptari n" konak t' vet e ne Sulltani
s pran tue na. than' t' mbajm n' mend se aj haremin
n' Stam
bollë e la.
ASLLANI
-
Veç sod per t' parën herë
mujtem me gjetun njat' hyjrf tu aj plaku.
.: ."....
Qiti e bertiti i ngrati !
JANUZ BEGU -
Pse Sulltani
urdhen s na nep me ra mb' kta himarjot,
vashat e grat me u a grabit' me 'i herë?
Kishte me pasun mjaft se çka me zgjedhë
e me teprue per ne
...
ASLLANI
-
Oh, sa per tash
nuk don me i ngucun himarjott, pse munden
trazim me i qitë e me vonue ndopak
qi t' kryej' pun
' me Qerfoz. Por mbasandej
si t'i kem ndrequn puu'f me Venedik,
kena me kthye persri n' kto vende e at-herë
Sulltani mundin tan' ka me e pague:
Mbi himarjot ka me na lshue. Per sonde
le t' kondendobna prap me ato robina
qi prilm prej Anadollit.
JANUZ BEGU - A nisna 'i ber' t' shetisim ndër kto ana
larg njiksaj' zburm' qi s dij si e gzon Sulltanin?
ASLLANI
Po dalim po, e t' knaqna n' ke.t freski
qi paska ra n' natyrë.
tue shikjue kanën
Dër bana e plot' nji ftyr' mbi tok' shqiptare
tjeter e merrka-: -t'-kandsbme
,
sa kurrkund rrjeti nuk e pash e tbam:
t' ish njall' n' ket tok' Dauleti permbi flamur
banën e plot' n' vend t' asaj' drapnes vft
pa hiq do t' kishte.
JANUZ BEGU - Po besa, mor lum djali,
ke arsye kaq lavd me i dban' natyr's shqiptare
qysh se frymzimin ty mrrin me ta dhanë
qi s din kft rri me shpi kurrnji ndiest,
e mrrtn n' at' mendën tande me mendue
sende qi veç poetent mund t' hartoju,


Po, po kjo tok" shqiptare do gjini
do t' ket t' mshehuna n' gjf,
q' se 'i zëmers si e ke ti
mrrl'jn me ja xjerrun gjithkto ndijesf qeshin e dalin
puahim
Dukë Il
Alesandra
e Gjini
ALESANDRA -
Kurrkund, kurrkund s e ndeshem na Damjanin,
e zemra don me m' dalun prej krahnorit
kah nji dyshim e bren:
Drue se Damjani ka kalua përpara
pa mujt' me e ndie ket' vajin tëm qi i lutet
mos me e kerkue rrezikun.
GJINI
-
Po pse, moj Alesander, n' terr të natës
erdhem na ndër kto ana 'l
ALESANDRA -
T' paça, Gjin,
zll.nin
mos e ço fort. Me fol' m' Damjanin
dola n'ket:vend e
... vetun, vetun dreshta,
O Zot! Sa fort nji zëmers Ti guxim
dike me i dhan' kur e drejton dashtnija.
Lutjën e nau's nuk ja ndigjova,
m'u kercnue tata por kot;
porsi e marra n' rrugë u lshova,
prej mendimit gja nuk m! lot.
Dola me e gjetan
n' terr ndër kto ana
kt1 ditën vetun
nuk m' la kurr nana;
perveç dashtnija
muen mendt e mija.
Kndej Damjani do t' kalojë,
tue ju lut' due me i Ishue be
Alesandrën ta ndigjojë
mos ta baj' me dek' pa le.
Kurrkund por nuk e ndeshem. Si t' ja b!j 'I
U jem afrua per s' tepri janiçervet
e drue m'u shtJe mll. andej.
Ktu po presim, Damjani kndej do t' bijë
ne kje se ende nuk ra.


Dukë III
Damjani,
Alesandra
e Gjini
DAMJANI
Qe, afer çadravet !
ALESANDRA - Damjan !
DAMJANI
-
Kush ktiH Ti, Alesander, tH
ALESANDRA - Damjan, marre po kam; Damjan gabova,
por ma se marrja, ma se arsyetimi
Damjan, n" mue foli e fort e flak't dashtnija
...
Damjan, Damjan, m' ndigjo !.
..
DAHJANI -
gjithnji i habitun
Ti, Alesander ktu !
ALESANDRA -
Damjan, deh kthe!
DAMJANI
- Prej tejet un ket' fjal' kurr mos e ndiesha.
ALESANDRA - Damjan, mendo sa shprea't e ambla n' zëmer
ka dit perbujta, e sod t' gjitha po shduken.
DAMJANI
- Por kan me kthye!
ALESANDRA -
Oh, zemra. zi po njellë !
Kam frig", Damjan, per ty, per jetën tande,
per jetën teme!
Kam frig' se andrra e lume
ka me m' kalue perhera,
drue se n ' prendver' t' lulzueme
ma II kam me gzuem, e mjera!
Drue se ma kurr n' saksija
s ka me lulzue dashtnija.
DAMJANI
-
Gzime na prap do t' kena
ndër fusha tona e n' kroje,
me grigj' ndër prroje e shëna
kem me kalue pa droje.
E lfr kur t' jet Shqipn.ija
prap do t' lulzoj' dashtuija,
GJINI
- Rri, lum Damjani, mos na shko ndër tyrq,
pse ti Alesaudrën po ma han ma kja.
ALESANDRA - Damjan të kam lshue be, ndër tyrq mos shko!
DAMJANI
- Besën ja dhaçë un plakut, fj\\J.1' nuk ha!
ALESANDRA - E mue n'vajtim po m'len?
DAMJANI
-
Ma e fort se zemra
mbi mue sundon detyra. Ti kot kjan ,
Une do t' nisem. Ve.ç nji Zot e din
a kishem dasht' ket dhimb' sod me t' pertri.
Por ti je vash' shqiptare e dot krenohe
11e n' vllazën t' tu e sheJtë a ndera e jote!


AutSANDRA
M' duhet me gzue kur zemra m ' nji loton
per sbpres' qi duen me bik''I! ...
DAMJANI
Nji sbpres' ma e naltë,
nji sbpres' ma e nalt' se çdo ndiesi t' na mbajë:
zemrat ti muejm e jetën ta fUjojm,
n ' kujtim t' njij dite qi do t' vij' per ne
Shqipes lirin mbi male tona e n' fusha
gjithkund me i sigurue,
ALESANDRA
Drue s ka me ague
per ty kjo dit', per mue
...
DAMJANI
Ani, dikuer
zogjt e ksaj ' shqipe, kur tash gzojn lirin,
mbi vujtje tona zëmer kan me marrë
e m' nji kan m'u bashkue,
E na n' dhe t' zi pushimin tan' ma t' ambël
kena me e pas' kur t' dij m se duert e lira
t' njij mese san", kan me e vendne nji lule
mbi rrasa qindvjeçare,
nji lule t' kuqe:
nji lule krejt shqiptare!
Hajt, Alesander, zemrën ti forcoje!
Ket detyr' sbejte mos ma shtro me lot;
je bf shqiptare e ti n' detyr' do t' m' prijsh !
ALESANDRA - E keqe kish me kën" me t' ndal' ma gjatë
me lott e mf. Hajt shko!
E veç si zemra e jëme din e mundet
urim me bë, un Hyjin lus per ty
e mbara me t' u dhanë.
Un kam me vujt kondend e ma kondend
kam per t' gëzue, ti neser sbndosb ne kthesh.
DAMJANI
- Kto fjal' prej teje prita e nuk u rrejta.
Un vrik po nisem se jam ba mjaft vonë.
Ti fill n' shpf nisu kft jan' prindt n' kujdes. del
GJINI
- A shkoi Damjani'I At-ber' na kot ktu erdbem!
ALESANDRA - Na dy prap vetnn ! •.. E do t' kthejm kah shpija!
Pse e laç' Damjanin 'I Pse s i u v.ilna mbrapa 'I
Shka t' bajm ma ktft'I Hajt shpejt mos t' ndeshim n' kendl
marrin me dalë
Dukë IV
Dy Janlçert hIJn mbas shetije e gJejn Alesandrën me GJlnln
ALESANDRA - Oh, Zot!
JANUZ BEGU -
Kqyre nji herë a mos m' hajn sft
a por me t' sakt' ktn kënka 'i vashë e vetnnJ


ASLLANI
-
S asht per t'u xanun bes'. Po ti, moj vashë,
sa mir' je sjellun natën ndër kto ana.l'l
A thue ti ndjeve s' largu kang't e vallet
e zemra t' shtJni prindit qi t' mba ndrye
Sonde me i hik' 'l Sa mir' !
ALESANDRA -
Nuk dij sbka thue !
Dër ktune u kapa per t' kerkuem nji kingj
qi sonde shini n' vath' me shok', por kot I
M' len me kalue !
JANUZ BEGU -
Sa ngut po ke, moj vashëY
Shum po çuditna se po t' ndeshim vetun,
pse ma, qse erdhem, rrall" ju kena pa
..•
ASLLANI
-
E tash qi t' ndeshem prit bare nji fije
t' shikjojm paksa
...
ALESANDRA
o m' leni o po lshoj za !
ASLLANI
Oh, oh, idhnake! Ti bertit sa t' duesh,
kurrkush nuk ka per t' ndie. A e ndien poterën
qi nçader t' vet Sulltani rrtn tue ba'l
Eja. me ne, e shih sa bukur kcehet.
GJINI
- strukë deri atëherë mbas së motres
Shka keni, mor t'terbuem 'l Pse nuk na leni
me shkue kah shpija'l Ça ju kena ba'l
ASLLANI
Edhe nji çun me vedi 'l
JANUZ BEGU
E çfar" fëmije!
kënka me e çne n' Stamboll' n' Saraj t' Sulltanit.
ASLLANI
-
Eni të dy me ne.
ALESANDRA -
Ju kam lshue bë l.,
Na lshoni rrug' po tham !
JANUZ BEGU -
Shikjo se po fillon
m'u bam e keqe. Bukurin e birke
tui u ngardhesh'. Me ne eja: në çader
nji shoqe tande kena çne shi sod,
ALESANDRA
E mjera vet'!
ASLLANI
Sulltani ka m'u knaqun
kaq t' bukur tue të pa, ka me t' nderue ! ...
JANUZ BEGU -
Pale sa bukur t' shndritka n" fyt ky Ar!
Ar i Sulltanit I
ASLLANI
- Nuk ka ma mirë:
duket se qysh me kob' t' paska pague
e me ar t' vet Sulltani. Eja de!
ka dit ti kënke e blëme.
kapin per krahi Alesandrën. Gjinin_ d6n me e kapë por Ora
u a zhdukë ndër sy.
l?~
ALl!;sANDRA -
Oh, kukri l. •. janiçert me Ale,andrën dalin (n5)


GJINI
- Alesander ! i mjeri vet'! kuku ! ...
ORA
- Eja ktil, njome, se po t' çoj tu nana.
GJINI
Due Alesaudrën, ma kau ba me kja !
pse nuk e pshtoveY
ORA
- Ka kush e ruen atë,
Do t' shkoj' shqiptarja me këputun lulën
per kunor' t' Shqipes.
Eja se un ty kah shpija po t' drejtoj.
GJINI
- Si shkoj un vetun Y
ORA
- Eja se 'i natë e lume
ka me këu' kjo per Shqipënin e jonë.
Ec, njomja e vogel, ec, e n' shtratin tand
mbylli ata sy- t' pafaj e m ' nji andrro:
Andrroje 'i Zoj' t' lumnueshme n ' ari veshë
rrethue me kangë e valle si 'i mbretnesbë ...
Andrr« fushat e gjana veshun n' bar
e përmbi to veshtro bymnin shqiptar ..•
Andrro sbok't t' tu plot lojna e kangë e gzim.
prej buzve t' tyne a bjekun friga shqim ...
GJINI
- Sa bukur folke kshtu Y Oh, me m ' vu n' gjftm
eja ti sonde, t' lutem mos m'u daj.
ORA
- Un jam me ty, me shok't e tu perorë,
per Shqipëni e per shqiptar' jam Orë.
Vallet rrethojnë Orën e Gjinin e nisen tue i këndue fëmis
VALLET
- Pusho n' qeti,
o i ambli fmi,
n' gjftm tand perorë
t' perkund' nji Orë;
Vallet t' rrethojnë,
Vallet t' këndojnë.
Çadra e Sulltanit buzë nJiJ pëme mbi të cillën kd hypë Da-
mjani. Sulltani d ndër [estekë e thithë arome e d i rrethuem.
prej ,ë vetsh, Rrin tue pd këcimet e himarjotvet me robnesha,
Mbas pale kohe hijn dy janiçert me .Alesandrën. Damjani e
sheh, mjerohet por nuk bdn zd.
JANUZ BEGU - Qe, o i Madbnueshem, vet' prendvera e bukur,
vet' bana e plot' qi aq ambël rrin tue t' kqyrë,
deshten me lsbue, nuk dij se kah, ket' lule,
ket' rreze drite per dishire t' tuja.
SULLTANI
- Ç' zan' ju drejtoi jue hapat n' ket' hyjrf
sonde me ndesh per mue t
Hanar po kjoft' levdue,
{?4
ajo mue m' prin gjithkund, nen flamur t' sajë
(7'1l>'
une naltohem fill tu ajo, e 'i rreze


ma falë e bnkra e hylli i !!aJe un jam.
Vendonje ket' kyjri qi m' çoi prendvera
ndër kto jestekë e kcimi m
' nji t' vijojë
I dhurojn [estekë Alesandres e cilla bjen mbi ta e fikun. Sull-
tani u bdn ,hej disavet me e shti n' çader.
JANUZ BEGU - Aty n' çader me tjetrën 'l
SULLTANI
-
Po, i hapet goja t' pushojë
tashmë, çdo zhurmë shtrihet nder [eetekë
Sa fort un kënkam lodhë! bje» n' gjum
E marrin Sulltanin e e shtijn mbrendë në çader, Levizje andej
e kndej e mbassi rrijn dy janiçer tu të hi1nit e çadru dalin
të gjith e bjen në fashë gjithshka.
Dy janiçert e rojes ulen ndejun tu buzët e çadres e tue ndejë
fillon me i kotullue gjumi.
Uh, se ç'jam kputë ! A ban ti shoq me fjetë 'l
TJETRI
Me fjet' 'l Po me na gjetun mbasandej
si i bahet hallit 'l
Po, :flej un ma parë
e kur t' merzitesh, m ' ço, se rrij un n' roje
e ty po t' la me fjet'. Kshtu red me red
dër neser nadje.
TJETRI
Mir' pra po rrij çue
e ti shtriju me fjet'.
Ty t' dalt' n' at jetë I
,htrihet e flen
TJETRI
- mbas do kohe, merzitshem flet me vedi
Kur ke t' ja nis' me kndue !.. Taman besa,
njather' me u kalbun n' burg pr'i qind e 'i vjetë !
pushim
Ah kur ke e flën si shoqi i im ! Mo Zot !
Jo burg o gja, por fill n' at' jet' me shkue !
pushim
An, besa, jam merzitë. Oej, shoq, u ndien 'l
Çou e rri n' roje ti se un ndeja 19jaft !
A more vesht ti shoq 'l M' erdh redi mue.
Redi 'l Po, po fillon m'u çue hajt ulu e :flej ti tash
tjetri bjen në gjum e ky në vend qi m'u çue, siellet 11/,(inë
tjeter e fien gjithnji
pushim
Hijn dy kcimtarët himarjot let e lët kalojnë permbi roje, hijn
në çader e dalin me dy vashat e fikuna ndër duer. Shena
e
shpejtë. Damjani prej pëmet u lëshon zti:
DAMJANI
Oej, Gjergj' Nikoll' ! ata dy tuten Mos t'kini frig', jam un!
Jam un Damjani, ktu ata dy shikjojn Ktft mbaje pëmës !


GJERGJI
Vrik tash, Damjan, se Zoti na e dha t' mbarën I
Sulltani ka ra i dejun mbi jestekë
e nuk lot vendi. Vashat tona i pshtueme.
DAMJANI
Ju nisnin.
NIKOLLA
E ti?
DAMJANI
Un ktu tash due me u ndalë,
Tehin e thikës sëme zëmra e kalbun
e atf sulltani sonde do ta ndiej !
GJERGJI
Shporru, Damjan, me ne eja tue ng!l. !
NIKOLLA
- Tash qi pshtuen vashat ktu shka lyp' ti mll.?
DAMJANI
Un jam betucm e s los. Jue udha e mbarë
o shok' ju kjoft' ! Jue Alesandrën n' dorë
me porosi ju !l. la n' shpi shndosb ta çoni„
GJERGJI
Besën prej nesh ta kesh se per pa dekun
sonde kto t' dyja n' shpija t' veta i ke.
DAMJANI
Ju lumt ! Hajt vrik ju kam lshue be! E neser
Un a Sulltani n' drit' s kena me ndjehë.
NIKOLLA
Zoti t' dhasht t' mbarën pra!
GJERGJI
Zoti t' ndimoftë ! dalin
DAMJANI
Hajt, Alesander, shndosh tu prindi i yt.
Neser mbar' bota ka me e dijt' si nderën
din me ta ruejtun aj qi n' zëmer t' ka!
(xjerrë thikën)
Athue u larguene
'I Un po pres paksa !
Zt\\mer, Damjan, se me ket' thik' ti zemrën
do t' ja pershkojsh Sulltanit. Pse po dridhem 'I
Zemer Damjan ! (shikjon) Tashmi larg do t' kën shkua!
Sa terr ! S dij kft e ve kam
bën !
- tue marrë me ti ulë prej pemës ven kambën n' nji degë të
hollë, thehet dega e Damjani rrezohet, Çohen rojet. Nepet
kushtrimi. Darnjani s mundet ,ne hikë pse ka gandue karnbën.
E xdn. Pshtjellirn. Dikush hin në çader të Sulltanit
e , kall-
xon gjithshka. -
ASLLANI
- Sulltani fort a, idhnue pse bimarjott
kan ardhë e i kan grabitun të ,dy vashat. rojevet
T' gjith pergjegjsija ka me ra mbi jue ! ato dy rojet xehen
JANUZ BEGU -
tue dalë prej çadres
Sulltani ep urdhën kryet në tok' kti qeni
fill me ja qitun ! e man'in Damjanin e e çojnë me i pre kryet
1Z6
(728)


Dukë e mbrame
Ndiehen shprazje pushkësh.
Hin nji t;yrk lajmtar
LAJMTARI - Himara na ka ra, dhe venedikas
Jan' bashk' me ta. Shka t' bajm Y
Janu« begu hin e i kallxon
Sulltanit e del me wrdhën:
JANUZ BEGU - Bini sa t' mundni, dhimb' per ta mos t' kini!
ushtarët nisen. Ndiehet zhurma e luftimit, Hin nji tyrk tje-
ter si i terbuem. Por para ti hin katili qi thotë:
N' dhe kryet i ra shqiptarit.
LAJMTARI - me 'i herë
Galet tyrke
fort jan ' damtue tu brigjet e Qerfozit,
prej Venedikut flota e madhe mrrijti
e jena n' t'ikun !
J
anuz begu hin në çader të Sulltanit edhe del me urdhën
JANUZ BEGU - Sulltanit keq i ra per lajm qi i prfme
e m' tha se Ati ma shum se njimij ksbtjelle
i vin jeta e njij tyrku. Kshtu pra i Nalti
urdhën na nep me mbledhë ushtrin e n' t' nisuu
me 'i her' m" u vfim kah Anadolli i ynë !
Tii: GJITH
- N' Anadoll, n' Anadoll!
...
Këjo fjalë shkon. tue u persritë gjithkahë porsi nji jehonë e bijn
burijat per të mbledhun janiçert.
Ndërkaq jehona shkon tue këndue:
N' Anadoll, n
' Anadoll tyrqit
i kan shpijat, jo n' Shqipni;
kndej t' largohen, kndejna t' ikun,
bini mb' ta, hani kerdf !
Ndërkaq të gjith tyrqit kan hikë
FUND I AKTIT TË DYTË


EPILOG
Per gjith ditë na.dje,
nji blegtoreshë me futë të zezë në krye ndalet
tu pema.
ku ra Da.mjani
e nji të puthun, ja. lshon a.sajë
pemë, J).d,r!fa
Shqipnija.,
Va.ilet e Orët kjajn e këndojn
SBQIPNIJA - Qe, qe si shqipet bijn nen togan t' tyrkut !
kerkoin lumnfn per mue e e zeza i mblon.
E, vet' do t' rdj veç tue shikjuem me drojë
pa mujtun bij
vet t' mf ndimën me u dhanë!
E do t' farohen djelt, do t' mbesin vashat
kercuna pa lumnuem ! E deri kur 'l
Çerdhet e mija thahen pak ka pak,
s kan pse me qitun zogj qi e zeza i gjen.
ndiehet së largu vajtimi i Vallevet
Vajin e idhun
na e msoi Shqipnija,
'I'ashmë tu' u dridhun
do t' mbes' rinija.
Tu krojet tona
ma s do t' vallzojë
vasha te e vona
tue kndue broj'-broië !
SBQIPNIJA - Oh po, njikshtu vajtimi mbi ket' tokë
raft' natën prore si m' kjan zemra mue !
h'ijn vallet
Sa mirë e xut vajtimin, mori t' bukraT ! ...
M' thoni nper tok' shqipëtare a kaluet,
vajtimin t' nej nder zemra t' mjera a e çuet 'l
VALLET
-
Kaluem neper Shqipnf
e n' jaz veshem zymbylin,
me kja xu kroni i rf,
msueme me kja bylbylin.
SBQIPNIJA - Ju past' Shqipnija, t' lume, qi ma mbani
me kaq kujdes njat' porosi qi u dhaçë !
ORA
- tue M me shpejti
Ku t' kam Shqipnf'l O e lume paske kenë!
Çfarë rraje ti n' ket? tokë i dhae lumnfs
qysh' se me e lkundun s mundet tyrku i zH
Çfar' zemrash i ke falun ti rinis,
qi mi forcohen kurse jan' n' robnf j


Shoh un per ty ngadhnjim, Shqipni nder mote.
Me kja na duhet pse po bjen rinija,
por farë e lume nd' zemra ka per t' kenë.
Ka nji ka nji zogjt t' tri tash kan me ra
por dhet' per nji ty çerdhja me t' fal' ka!
8HQIPNUA
Me ç'siguri kto fjal' m'i flet ti sod 'I
Sod ra nji shqipe e tjetra do t'bij' neser !
ORA
E ma, e ma! Por un e shoh nji ditë
plot me shkelxim per ty. Jam Ora e jote,
mue zemra kurr nuk m'rrejti. Deh, ndigjo
!
Vallevet t' mija u msove vaj, e kjane!
Vallet at vaj mbi shqipe e lshuen, e kjane!
E gjatë e gjat' kena me kja me ty,
deri n' at' dit' lirin kur kem me t' kthye!
Por, oh, ti sod harroje vajin, Shqipe,
per sod e per sa her' qi t' bijn ksi burrash:
Nuk a dit' vaji sod, a dit' gëzimi,
perse nji lule u kput per at' kunorë
qi ty, Shqipni, kem per t' dhurue nji ditë.
Deh, sod na len, na len per sod me kndue.
SHQIPNIJA
- Me kndue'I Me kndue'I Si po tingllon kjo fjalë
nder vesh' qi mbushun jan' me vaj 'I Me kndue'I
ORA
- Me kndue per ty !
SHQIPNIJA
Mbi t' ram kush do t'vajtojë'I
ORA
- Ka zemra nanash e ka motra e gra
...
Na kndojm per ty!
SHQIPNIJA
- shkelxen n' ftyrë
Por vetun per nji ças.
ORA
- Me kndue sa her' t' bij fl'.l per ty shqiptari
...
SHQIPNIJA
- Me kndue njaq ber' por prap ju me vajtue !
VALLET
tue i kënduem Shqipnis per rreth, t' cillën Ora e mblon me
krahët e vet.

N'at' lode qi t' lshon s;tni
shikjo sa bukuri
i Nalti 'i pamje ndryni:
pamje per ardhmëni.
Si n' nji pasqyrë
shih bin ilire
plot gaz n' fëtyrë
mblue n
' xhevahire.
Nji agim i ri
ra mbi Shqipnf
! •••
FUND
1tU