.
--K.A
..•

:
-:
LIDHJE·
EDUKATI:
- KULTUR~
- AROTIM
VJ. XII, 1940
NR. I VETEM
N U '\\ttER I VEÇANTË ,
nt vazhdim ti\\ nurnravet kujtimorë
·,,-.,.-,
të XXV vjetorit të pava t~fs komta re
PUNl!T r VGO!.A
1111! BASHKIM RRITEN
ShKODER
1942-XX
SHTYPSHKROJA
PZOJA E PAPERLYEME"
DREJTIMI:
REVISTA "LEKA"
.:sHKODER
/


os-, oo~}~ ~\\~. s~
+ \\.\\\\"\\~."S ~~
)os ·. 00~


/
r




LEKA
LIDHJE
- EDUKAT~
- KULTURt
- ARGTIM
VJ. XII,
NR. I VETEM
NUMER I VEÇANTË
në vazhdim të numravet kujtimorë
të XXV vjetorit të pavarsis komtare
PUNtT E VOGLA
ME BASHKIM RRITEN
SHKODER
1942-XX
SHTYPSHKROJA
"ZOJA
E PAPERLYEME"
D.REJTIMI:
REVISTA
"LEKA"
- SHKODER



,.


MBAS PESË VJETSH
Agonte vjeta 1937. Gjithë atë vjelë kishim dam të ja kushtoj-
shim studimit të historis së Rilindjes Kombtare;
materjal kishim
mbledhun mjaft, sidomos për lëvizjet e krahinave!
ma t'afërta për
ne; por - në nji kujdes plotsi]e, drejtsije, e, të thomi edhe, afrimi
e bashkimi - u luteshim lexuesavet e bashkëputorvet,
të na dër-
gojshin materjal:
Asht materjal qi do të mbledhim per historjakun e nesrit. Dikush ka per të shkrue mbi
mësuesa
c shkolla, dikush !jeter mbi fletore e rivista; ndokush mbi veprime të kolonive! shqiptare
t' Amerikës e ndonjl tjeter mbi shqiptarë t'l!alis; dikush mbi ato të Rum
a nis, të Misirit...; kan
per të kenë asish qi kan mbajti! rendin kronologjik të nja] krahine e të tjerë të tjerave!; ... do të
gjinden shkrimtarë qi kan ruejtë emnat e fotografit e puntorëvet të lëvizjes së Iirimit ... (l)
Edhe materjali s na mungoi, si e mbajnë mend lexuesat tanë
t'atëhershëm,
Por ishin kohna të vishtira; me gjith qi, për mos ta vfi revi-
stën në rrezik, shum gjana i kishim lanë pa botue, shum tjera i
kishim mblue me gjjth farë retiqencash, trazime mjaft kemi pasë,
të cillat na provuen edhe nji herë se s ka gja ma të paprekshme se
historin bashkëkohëtare, Por e kishim parapam :
E dljmë se asht vepër e vishtlrë, delikate, sa me tremë çdo shkrimtar ql ka ndergjegjë
historiku, çdo shqiptar qi e do atdhën e me bashkatdhetarë U! vet dishron të jetojë në pagjë e të
bashkëveprojë.
E vlshtirë pse materfali nuk a mbledhë kurrkund n'arkive shtetnore; at9kët0 ajo pakicë qi
gjinde! e shperdarne
, mbahet e rnbshehetë per nji qind arësyena shtetnore e private; strum adër
protagonista e nder ndlmtarë të dramit - ma mirë të therni: të dramevet - t'atvne vjetve, janë
zhdukë tue marrë me vedi gjith visarin e kujtimeve! të veta; disa janë gjallë ende, por plakun e të
mbluem prei harresejsprel idhnimit të shpresvet qi s u vertetuene, prei sa e sa pengirnesh.
Delikate shi pse asi protagonlstash e ndtmtarësh disa mordja s I muer ende, të clllët vat
balli me i prekë kush. Qindrojuë ende ambjente, mendeslna, rryma, prirje, partina, interesa të
botës së moçme; ka ambjente, mendesina, rryma, prirje, partina (sado të pa organizueme zyrta-
risht} të reja, kritikuese të pamishrtrahme të çdo elementi tradicjonar, të cirlat o pernjimen d
gjithshka kje përpara e quejnë të keqe e donë ta zhdukin, ose per të zhdukë të këqijat donë të
perlajnë së bashku edhe të mirat, edhe gjymtyrët e shëndoshta, vetë palcin e komit e të komta-
rlzrnës së vertetë, së bashku me gungat e me gjymtyrët e kalbta. Këtyne s do t'u ipen argumenta
e armë të reja. (2)
Po njato qellim.e, po ato parashikime,
na drejtuen e na
përcullen në studim të periudhës së Lidhjes së Prizrenit; e po ato
eksperienca na u desht me ba.
(1) "Leka"
1936, fq. 630
(2) "Leka" 1937, fq. S
3


Kështu qi - tue pa heshtimin
e gjatë qi pengime të ndryshme
na shtërnguen
të mbajmë - shum kush mund të këtë mendue, se
kemi hjekun dorë këso provësh.
E pra, tue i pasë kapërcye pengimet, e tue dashtë me do blej
të shëndoshtë me mbushë gollen e lanun në kolekcjon të rivistës
prei tri vjetsh heshtimi, e gjejmë prap punë të dobishme, të marrim
rrugen e përparshme, e të fillojmë tue botue materjalin qi atëherë s
kemi pasë liri të botojmë, ose s kemi pasë fatin ta shtljmë në dorë
veçse ma vonë.
Eksperjenca
veç na mëson të marrim do masa, qi, po t' ishim
vetëm historjakë, s do t'i përfillshim, por, tue dashtë të bajmë nji
punë të frytshme edukate, i shofim të nevojshme tash për tash, tue
u a lanë historjakvet të përtardhshem
plotsimin e dokumentimit.
Përgjithsisht
s do të pritojmë me qitë shka asht për lavd të
vendit e tëcilitdo ndër të bij! e ti; e këtu do të lamë të pijnë
ufull ata qi e kanë zakon m'u quejtë të fyem pr-i lavdesh qi i ipen
tjetërkuj posë vehtes së tyne.
Ndryshej do të prfihemi në zblim të fajevet. Do të mundohemi
të mbajmë fjetë n'arkiv dokumentat qt mund të shkaktojnë pakënda-
qësi t'arësyeshme:
edhe ndër ata qi do të botojmë, emnat e · atyne
qi punuene shtrembt do t'i kapercejmë
tue i xavendsue
me do
" iksa " e " ypsilona ", kur s janë a sish qi dënimin e kanë pasë
përfundimisht
prei ndërgjegje së mbarë publikut, ose janë zhdukë
gjithsesi e prandej s mund të damtohen.
Ka m'u dukë ndoshta se i zhmangemi kësajë rregulle aty këta
tue botue gjikime mbi njenin e tjetrin, njashtu si shprehen
ndër
dokumenta të kohës; por lexuesi do të këtë njaq urti sa me kuptue
se gjikimet e shprehuna në valë të njaj kohe luftare, të kapërthyeme
në parti të ndryshme, pa mundsi kontrolli, nuk do të mirren veçse
sikur shprehje individuale pasjoni, të cillat nuk mund të cenojnë
temelisht namin e kurrktij ; me fjalë tjera, botohen vetëm pse pasqy-
rojnë mendesin e shkruesit të dokumentit
n'atë kohë, pa hi na
dorzanë se pasqyrojnë të vërtetën objektive.
Të mirren, qër shembull, thanat e tharbta qi mbushin letrat e
Prengë Pashë Bibdodës. Kush lexon vetëm nji asosh, mund të
rrehet lehtas. Kush përkundra e pezullon gjikimin, deri sa ta këtë
këndue tokun e madh t'atyne shkresave të çuditshme, do të kujtohet
se janë shprehjet tepër të gjalla të njij stili fare personal. Gjithashtu
mbete lexuesi n'e parë i tronditun prei aso mendesije
qinike, por
mandej, tue u mësuem n'atë stil, kujtohet se ma fort asht nji nieri
politik i bam realist prei eksperjence, i cilli ndoshta edhe këndaqet
4


me nji farë ironije
në shprehje
skulptorike,
në të shame të trasha
qi s ja kursen
as vetvehtes,
në gjikime të teprueme
qi vetë mënyra
e ti! shprehunit e difton se s do të mirren gjithsesi serjozisht.
Aj
vetë mund të duket nieri i pa ideal, kur qe se, pa pritë epa kuj.ue,
i pshton nji aht atdl!edashtnije
aq ma i besueshëm sa ma pak i
pregatitun me retorikë të limueme.
Vishtirsi të veçantë na paraqiti toku i dokumentavet
tue kapër-
cye prei periudhe së 1908 - 1912, kur ishte lufta kundra turkut, në
periudhën e 1913 - 1915, kur mjerisht hini lufta mes vëllazënsh.
Gad: qe tue na u rnbushun mendja me e vorrue në harrës atë
kohë kaq t'idhtë, Por po n'atë kohë na u zbluene kaq shum karak-
tere të shëndoshta, kaq tjera bujare edhe ndër gabime, e nji për-
pjekje e përmallshme
e e palodhshme
prei atdhetarësh
së vërtetë
për të pshtue Vendin e dashtun edhe me flljim të vetin, sa me na
u dukë se do t'i vjedhshim pubtikut shqyptar mësimet ma të buk-
rat po t'ishim ndalë prei droje së ndonjij kritike.
Mjeft të përmendim shernbullën e përmallshme të bashkëpunimit
qi edhe atëherë vazhdoi i patronditun
mes atdhetarvet të vërtetë
prei çdo krahine, prei çdo feje, prei çdo shkolle,
me nji shpirt
kornprensjoni
e mishrlre edhe kundrejt lëvizjesh së frigueshme
si
ajo e Ehlikjarnit, gjitlrnji in spe contra spem!
Në ketë volum pra do të mbledhim materjal për vjet! prei 1908
deri në 1915. Shurn dokumenta
të rreshtuem në gjuhë të hueja
menduem ma mirë t'i paraqesim të përkëthyern besnikisht, si kemi
ba edhe ndër volume kujtimore të 1937 s: dokumentat shqip i kemi
botue nja•shft si ishin, tue ruejtë jo vetëm fjalët, por edhe orthografin
edhe pikëzimin origjinal, me gjith gabimet qi mund të shumoheshin
n'ato provë të para, për shumkend, të shkrimit në gjuhë amtare;
kujtojmë se posë besueshmenis ma së madhe në pikëpamje historike,
do të kenë edhe vëlerën e njij shërbimi qi i bahet gjuhësis, e ndonji
herë - si letrat e Prengë Pashës - të njij shembulli stilistik të
randsishëm
me gjith të metat gramatikore.
Diku diku, për qarsi, mbrenda tekstit, do të shtojmë ndonji
fjalë tanën, por kjo do të dallohet
pse e radhitun
me germa
itali ke.
Do t'i rreshtojmë mbas rendi kronologjik; e këtu do të vërejmë
se ndryshimi qi shifet mes datës qi shum dokumentave u shënjojmë
na e asajë qi i shënjue n shkruesat varet prei ndryshmënije së dy
kalendarvet,
juljan e gregorjan.
5


Kjo përpjekje
e re e jona ndoshta ka për të ja mbushë mënden
edhe tjetërkuj të botojë shka ka në dorë ; na do gëzohemi tue pa
njiketë fryt tjetër të nisjati va vet të " Lekës "; e në dash tët kush me
na i dorzue neve materjalet e veta, do të përpiqemi me i botue me
kohë, natyrisht në sa e lejon urtija.
&rlid)eO
6


VARGU
I DOKUMENTAVET
1
17 maj 1908
Shahin Kolonja nga Softa Drejtorit t' "Elçis së Zemrës së
Krishtit" në Shkodër. Letër private, Shqip me alfabet të Stambollës.
Mbi çështjen e alfabetit e mbi "Elçin",

FLETA KOMBIARE
"DRITA''
ORGANE NATIONAL ALBANAIS
Sofje, me 4 - 17 maj 1908
SOPHIA (Bulgarie)
Fort i nnerushmi Z. dirëktor i "Elçis Zëmërs J. Krishtit. (1)
Po marr guxim e t' lutem fort me m' fal qi po ju shkruej
sh um von; shoku i em, K. Luarasi, (2) të ka shkruë letër, por un
meta von, or zotni i nnershirn, se nuk kam pasë ç'far gja me ju
shkruë për të mërzitëshrncn
pun t' alfabeteve, për t' cilën më pvetni,
tre alfa bele! Në Shkodër, prej së cilës komi i
jon pret drit' e
pështim ! Zoti e vullneti kan me i nnreq gjith punët, nuk a gja
për dishprim.
·
Zotnis Jpesh.... Mj ... (!) i shkrova
gjan e gjat, nuk a nevojë
për me e mërzit edhe Z. tuëj përsëri.
Elçin e kënnoj me gzim e me pëlqim të math.
Stili, gjuha, ~sht fort e bukur; sendet qi shkruëni permi dituni
jan fort të dobishme, ede miren vesht leht prei ma të shumëve.
Zoti [ezu Krishti jau çpërhleft
shërbimin.
Sa për ato qi perher
shkruëni për protestanizrnë
e socializrnë, për kombin s'kan as fitim
as darn sot per sot. Por mas mennjes s'eme, m' duket se ini tui
-- ba propagandë
për socializmën! Se Shqiptarët
ma t' shumët,
nuk
din ç' far gja asht socializma, e tuë kënnuë " Elçin " marin vesht...! (4)
Ju falem me nner shum,
Miku i zotnis s'juëj
Shahin Kolonja
Mas letërs qi na kishit shkruë, miret vesht qi ini në bashkim me
Ëmzot Mj .... për pun t'abëtarit. (5) Etpër(6) asht më ju shkruë un si
a puna, Z. i juëj i dini t' gjitha.
-
-
7


2
2 qërshuer 1908
A. Dedë Pasi, jezuit. Shenim përsonal i datuem Italisht.
Vendimet e njij komisjoni jezuitsn mbi përdorimin e alfabetit t' "Agimi"
në shtypshkrojën e tyne.
Konsultë mbi të shtypunit me alfabet t' Agimit.
Na i patëm përgjegjë Timz. Mjedes, mbas inspektimit qi na
bani Provincjali, se sa për me ndrrue alfabetin e " Elçis " (7) për
të marrë atë t' "Agimit", tash për tash nuk e shifshim të volitshme,
por se, kur të bashkohen Bashkimi me Agimin, ose Agimi me To-
skët. na do t'i mirrshim mbrapa. Por Imzoti na u lut qi nemose
të bajshim për te botime me germa t' Agimit, sikurse kishim ba
për Abatin; (8) aj kishte për të na gjetë germat e nevojshme.
Tue e pasë qitë punën në kshillë me Konsultoret e zakonshëm
e me A. Genovizzi, (9) të gjithë mendojnë se s ban me e këputë
për jo, pse lmz. Mjeda e ana e ti do ta mirrshin
për të keq. Sa
për germat lë t'i blejë lmz. Mjeda, por shtypshkroja
ka me ja pague
ati pak ka pak me punimet qi ka me ba për Agimin.
Por do të diftojrnë qartas se me kaq nuk lidhemi me shtypë
(1) Qe atëherë A. Dedë Pasi jezuit.
(2) Kristo Luaraai .
(3) Tiroz. Lazër Mj,·des, atëherë i pesb kev nd i mës në Shkodër, i cilli me urt.l por
me zotsi mpronte alfabët.in e _Agimit.
(4) N' atë kohë - e SLahini nuk e d iutr-, më si duket
· k ish te fil lue perujimend
nji propagandë e huej protestante;
ga për soci al izërn , të cillën e eb pallsb In
do djelrn të ri, u pa mandej se spat konsi,tenc~; sidoqoftë vër j~ia e Shs hirrlf
difton urti të hollë e përgj itbaiaht të dobishme në prak ti k.n e po
lemi kës.
(5) E vërteta në ketë çil.aht.je do të shifet në shënimin
e A. Paai-t d
2 qër·
shuer 1908.
(6) E teperf
(7) " El çija i Zëmers së Jezu Krishtit u botohej atëherë
me alfabetin
e vjetër
shkodran.
(8) Për 'I'imz . Dochin, kryetarin
e ''Bashkimit",
për të cillin Shtypshkroja
e
J ezuitvet shtypi Fj a lorin e përmeuduu.
(9) A. Frano ·Genovizzi, jezuit, mbas A. Pasi-t qe wandej për sbnm vjet kryep{ll'
i Misjonit Sbetitëe Shqiptar të jez.u ibvet e qyshë atëherë shuin punonte për
" Elçin '' e botimet tjera të jezuitvet,
8


as ma shum se mundemi, as gjana qi nuk na duket urti o dobi të
shtypen në shtypshkrojën
tonë.
Kësi mendimi asht edhe A. Frosio. (10)
Shkodër 2 qërshuer 1908
D. Pasi S. ]. (11).
3
në fillim të korrikut 1908 (12)
Komiteti othoman "Bashkim e Përparim". Fletë e shiypun.
Tyrqisht. Ftesë tnyslimanvet Shqiptarë të bahen me parti të Tyrq-
vet të Rl.
NGA KËRTHIZA E SHQIPNIS
O Shqiptarë trima, o bashkëkombtarë
të rnij qi jeni rrethue
gjithkah, për rnbrënda e përjashta, prej qeverrive anmike! Sihariq,
zgjedha ka nisun me u thye! Ajo zgjedhë qi ka randue mbë qafë
të krejt popullit mysliman
e të gjith
bashkatdhetarvet
t'anë

krishtenë qi kurdoherë kanë jetue bashkë me ne, zgjedha e regjimit
despotik qi na ka helmue jetën t'onë, vendin t'onë, mendimet t'o-
na mun si bollat e gjarpijt, ka çue në shkallën
ma të poshtme e
e të neveriçme kombin ma trim të botës, kombin liridashës
shqip-
tar, i cili s'i a ka kursye ndihmën e vet asnji populli në botë. Po-
pulli
po zgjohet. Tashrna si në Rumeli ashtu n'Anadoll
mysli-
manë e të krishtenë po fillojnë me u bashkue. N'ernen të popullit
të tanë, do të kërkohet Parlamenti.
Për me i a marrë edhe atë fi-
je frymë qi i ka mbeturi ksaj qeverrije tyranike, qi ka djeg'e rre-
nue familje e shue votra, qi ka bamë të mitunit t'anë të qajmë me
lot gjaku, do të kërkohet Kushtetija. Janë tue u bamë
përgatitjet
ma të mëdha për me i a mbërrij! këtij qëllimi. Çoni-u
pra prej
gjumi! Hapni veshët mirë. Mos kijni frikë prej valijve tyranë e ku-
__..,--:--sarë. Perëndija e Profeti na urdhnojnë me u kshillue
me t'urtët,
me marrë vesht të drejtën e me e shkulun të ligën nga rranja. Të
kshillohemi pra me të mëndshrnit e të dijshmit e qyteteve
t'ona
qi përnjimend i duen të mirën atdheut e kombit të vet. Por
me
urti, tue e mbajtun çëdo gja të fshehtë. Të napin besën e nji za-
(10) A. Gi ova.n n i Prosio - Roucalli, atëherë plak i
sh tëpls së .l ezu i tve t.
(11) A. Dedë Pasi, temel ues i Misjoui t, Shet i
t.ës Shqiptar të Jeznitvet, e i "EJcls".
(l2) Dokunwuti ,,~Lt i pa datë, por, mt.us udod hi vct qi përmend, duhet ti.i jetë i
ditvet të para të korr ikut 190~.
9


ni me të tanë vllaznit t'anë bashkfetarë të kërkojmë Kushtetin,
se
vetëm ajo do të na e sigurojë kështu e mbrapa
jetën
t'onë.

mblidhemi e të kshillohemi
njani me tjetrin tinëz syvet dinakë të
disa valijve e prefektave tradhtorë.
Të ndëgjojmë ata burra t'urtë
e ata atdhetarë qi kanë marrë në dorë këto punë tue bamë fli gja,
jetë, familje e bir'e bijë për komb, për jue, për ne, për atdheun e
shëjtë. Po! për me pshëtue nga tradhtit e poshtra të disa
valijve
kusarë duhet të kërkojmë Kushtetin gjitht.a jemi vilazën
besimi e
atdheu, të gjithë ata qi derdhin lot gjaku nga tyranija. Ka ndosh-
ta në mest t'ue] gjind qi s'e diinë se ç'asht Parlamenti.
Ndëgjoni
pra: ka m'u mbledhun populli i çëdo prefekture
dhe ka me zgje-
dhun pre] gjinit të vet nji njeri nga kleri ase nga parsija apo nga
tregtarët qi- do t'a njohë për ma të ndershëm, për ma të mend~
shërn dhe ma patrijot e në të cilin do të ketë besim. Ky ka me
qënë përtaqsuesi
i asaj prefekture. Këta përtaqsues,
të zgjedhun
nga gjithë prefekturat
e Mbretnfs, nga Konja,
nga Trabizonda,
nga Shami, ng-a Hixhazi e gjithkah, kanë me 11 mbledhuri të tanë
në Stamboll e do të përbëjnë
nji kshill të madh nja disa
qinda
vetësh. Të gjitha punët e qeverris kanë me qenë ndën
kontrollin
e këtij kshilli. Përtaqsuesit e popullit do të vëzhgojnë se ku har-
xhohen paret e Shtetit. Nuk do të munden ma pashallarët me shpen-
zue mija lirash si sod për qejfin e tyne. Për shërnbëll, me u çue
ministri i financave! për me i vumë Shkodrës
uji pagesë
të re
të panevojshme,
përfaquesi i vet, qi e njef vendin, i a din gradën
e pasunis e pra e çëmon fare mirë në se asht apo jo e nevojshme
pagesa e re, ka me u ngritë në Parlament
e ka me thanë:" Jo! kjo
pagesë nuk asht e nevojshme,
Shkodranët s'i a kanë takatin ksaj".
Atëherë edhe përfaqsuesit e Manastirit, të Konjës, et. do të gjy-
- kojnë me të drejtën e Zotit, edhe po qenë t'arsyeshrne
fjalët e tija
edhe ata do të kërkojnë qi mos t'i vëhet pagesa Shkodrës.
Poza-
më se valiu i Kosovës asht hajn. Shkupjanet do t'i a diftojnë këtë
punë përfaqsuesvet
të vet edhe ata, bashkë me tjerët, do të kër-
kojnë qi valiu të çohet në g_iyq. Atbotë valn do i'a shihni

gjyq krah për krah me katundarin e damtuem prej hajnls
së tij
dhe në daltë vërtet hajn ka për t'u ndeshkue
simbas
ligjës. As
Sadrazerni as Mbreti vetë s'kanë për të qenë të zotnit me e shpë-
tue. Shkurt, të tana punët e shtetit t'onë do të kryhen
me pelqi-
min e Parlamentit.
Asht e dijtun se nji regjim i kontrolluem
prej
kaqë njerzish, të zgjedhuo për të ndershëm prej gjithë
viseëet të
Mbretnis, ka për të qenë ma i drejtë se ai qi gjinde! në dorë të
nji njerru
të vetëm e të ministrave
kusarë dhe të shërbtorve

tij, nji mijë herë ma i drejtë.
10


Shqiptarë!
mos harroni se na, ka mija vjeç qi kemi rrue
me
pleqsina,
domethanë
me systernën e kshillimit.
E sod
minist-
rat e poshtëm të nji regjimi despotik po na rrënojnë. Gjithkjo mbret-
ni othornane asht bamë nji shkreti, asht tue mbrrue. Priftat e Aus-
tris e t'ltalis na kanë hymë deri në shpirt. Në të tanë malsin kanë
çelun kisha e shkolla. Dalkadalë
gjithë malet e pyjet t'ona
kanë
për të ramë në dorë të tyne. Popullin po e mashtrojnë.
Asht de-
tyrë e jonë pra me u kujdesue për shpëtimin
e atdheut.
Apo
duem të dalim muhaxhira
si Boshnjakët e Hersekasit
edhe
na,
tue e lanë vendin
t'onë ndë: duer t'anmikut? Apo të hyjmë edhe
na ndën zgjedhën e tij? Po atëherë sa pare ban shpiptarija e jo-
në? A ka vdek un vallë besa shqiptare?
ajo besë qi kemi ruejtun
me mija vjeç?' Në këto pak vjet të fundit
në shumë
qytete të
Shqipnis mija burrash jemi lidhun në nji besë. Kemi luftue. Por
pa dijtun as na se pse po luftojmë. Kemi derdhuri kaqë gjak vllaz-
nish beset kot. Ministrat tradhtorë e sa pashallarë
tjerë, tue për-
fitue prej këtyue ngattresavc.
po vijojnë me rjepun popullin.
O ju Shqiptarë,
qi vetën me emnin
e famën
t'uej
keni
shtimë dridhmën
anmiqvet,
[u qi me pushkë e me sakica u keni
dhanë dërmën
anmiqvctl
Ç'u batë tash? Pse heshtni? Apo i tute-
ni vdekës?
Bashkfclarët
t'anë anadollakë
janë
çue rubë kambë.
Në Van,
Arzrum,
Diiaribcqër,
Kastarnuni,
Bitlis, Halep e në Ma-
nastir kanë bërtilun:"
S'i ducm valijt e poshtër. ... Pa na u dhanë
Kushtetija,
pa u çeluri Parlamenti
s'apim ushtarë, s'paguejmë!"
A
na ka hije neve me mbetun mbas sish? Manastirjotët
dhe të tanë
ushtarët e oficerat e devoçërn
qi gjinden n'atë qytet i a hëngrën
kryet Shernsi pashës qi ka shue kaqë votra shqiptare e qi edhe
atje desh të fusë zjarmin
ndërmjet myslimanve.
Mbrtti në vend
të Shernos dërgoi Osman pashën për me burgosuri
e me vramë
popullin, ushtarët dhe oficerat qi kanë dalë në fushë të burravet
për të na sigurue të drejtat f lirin. Edhe Osman
pasha
mblodh
ushta, ët e desh të baJë si Shëmoja. Por nji oficer i a ndreqi
ko-
kën edhe atij. Me gjitë këtë qeverrija edhe nuk po dori me u
prapsun
ng.a udha e ligë, edhe po don me qëndrue.
O ti kadiu i vendit dhe ti myfti! A kështu të përleshun doni
t'a shihni Islamin? Pashi Zotin të mendohemi
pakëz, të vijmë

vete ... T'i japim shqelmin këtij regjimi të poshtër, qi don me na
lëshue ndër duer t'anrnikut Jidhun! O ju ulema, qi barni
veshën
e Profetit! A kështu ka urdhnue i Madhi Mohamed?
Myftilerët
e
Anadollit
i kanë primë popullit para për me kërkue Parlamentin.
Se Zoti ka urdhnue
mos me punuc pa u kshillue,
e Parlamenti
detyrën e kshillimit ka.
11


O ju parsf e zotni të vendit! Të hapim syt, të bajrnë siç na
kanë bamë të parët t'anë, Në qoftë se na dahemi shokësh e nuk
u ndihmojmë vllazënvet t'anë qi janë tue u përpjekun
edhe për
shpëtimin t'onë nëpër viset tjera, t'a dijni se jemi në gojë t'ukut.
Pra le të lidhim besë, të betohemi mbi këtë fjalë nderi tue puthun
Kuranin 'për zbatimin e Kushtetls e për hapjen e Parlamentit.
S'ka
rrugë tjetër veç ksaj për me shpëtue atdheun, qi sod,
i mbytun
në gjak, po pret ndihmën t'onë. Në qoftë se na do t'a kursejmë
këtë ndihmë, jo vetëm qi s'kemi për të guxue ma me shikue kënd
ndër sy në këtë jetë, por edhe n'atë tjetrën vendi i ynë ka me
qenë ferri.
Le t'i hjedhim syt nji herë në Rumeli. Ka ndër ne asish
qi
kanë ndiem e pamë se vilajetet e Selanikut, Manastirit e Kosovës
po na i marrin nga dora Evropjanët.
Ojindarmerln,
financën
dhe
gjyqsln e këtyne tri vilajeteve u a ka dhanë Mbreti aty ne. Tashti
atje urdhnojnë oficera, gjyqtarë
e nëpunës rusë, italianë,
frëngj,
inglizë e austrijakë, Në ka mbetun ma ndonji lidhje sypranije për
Osrnanllijt në këto vende,
ajo lidhje s'asht tjetër veçse të qenët
e ushtarvet t'anë atje. Por edhe këta Mbreti e ministrat e tij janë
tue u mundue me gjctun nji mënyrë për me i largue, e me i lanë
myslimanët e atyne viseve kryekëput ndër duert e Evropjanvet
qi
kallxuern
ma nalt. Ushtarët s'po munden me i largue menjiherë,
pse druen se çon krye populli mohamedan
i Rurnelis. Po presin
rasën. Numrin e ushtarvet janë tue e pakue dalkadalë.
Ma para
po tërhjekin në Stambollë e n'Anadoll oficerat. Pak ma vonë
do
të lëshojnë me shkue ndër shtëpi të veta edhe ushtarët.
Kur sod
qi kemi nji ushtri në Rumeli po luejnë pa fre çetat e komitave
sërbe, bullgare e greke, pa te krejt gjaja, jeta e ndera e jonë
ka
me mbeturi në mëshrirë të tyne. Dhe kështu, Austrija do të gjejë
shkak për me u futun mbrënda me topat e saj, sikurse
ka pasë
bamë edhe për Bosne e Hersek ë.
Ju po e shihni se qyshë sod Austrija dhe Italija po punojnë
nat'e ditë në mes t'uej, e para për me shti
në dorë vilajetet
e
Shkodrës, Kosovës dhe Selanikut, e dyta bregdetin e vilajetevet të
Shkodrës e Janinës. Qeverrija e jonë asnji masë nuk po merr për
t'a ndalue rrymën e këtij coptimi të vëndir t'onë. Ky mbret, qyshse
ka hypun në thron, gjymsën
e tokavet të myslimanve u a ka fa-
lun antniqvet. E dijni edhe ju: luftuem me Grekët,
dhamë
kaqë
dëshmorë, pushtuem Thesalin ... e Mbreti prap i a lëshoi këtë atij
qi e pat. Përmbi te i fali edhe Gjiridin!
Qëllimi i Evropjauvet
asht me i dhanë autonomi Maqedhonis
dhe kso dore me veçue Shqipnln prej Mbretnis për me e rrëmbye
12


mbasandej ma lehtë. Na Shqiptarët,
faleminderës
Zotit, jemi mysli-
manë. Perëndija
ka urdhnue: "Myslimanët janë vilazën" dhe prandej
na vetëm me Tyrqit, qi i kemi vilazën
besimi, mund të jetojmë
bashkë, se me ltaljanët
e Austrijakët
qi i kemi anmiq besimi jo.
Të ju shohim pra, epni edhe nji provë qi në dejt t'uej
vlon
gjak myslimani e Shqiptari, tue u bashkue me fatosat qi po bajnë
fli jetën në Rumeli e n'Anadoll për shpëtimin
e atdheut! Mos t'i
ngasim konsujt e të huejt qi kemi miq në vendin t'onë. Të kërkojmë
prej regjimit të soçërn Partamentin
e Kushtetin,
qi [arrë e drejta e
jonë, e t'i marrim. Miqt të gzohen e anmiqt të pëlsasin, Rueni-u,
mos u besoni atyne qi duen me ju kthye prej ksaj lëvizjeje,
Se
ata a janë tepër të padijshëm,
ase tradhtorë e të pafe. "Perëndija
asht i gjithfuqishëm ".
Rrofshin Shqiptarët!
Rroftë besa!
Komiteti othornan
BASHKIM E PËRPARIM
4
23 e 25 shtatuer 1908
Klubi "Bashkim" i Manastirit Klubit "Bashkim" t'Elbasanit.
Qarkore zyrtare e poligraftume. Shqip me alfabet të Stambollës e
Turqisht. Ftim për të çuem nji dergatë në Kuvendin e Alfabetit.
FTIM.
Për Kongren e Abecesë Gjuhësë Shqip
Z. Pleqësisë Kllubit Bashkim
Ndë Elbasan
Shoqëria e Kllubit "Bashkim"
me anë të Pleqësisë
saj mer
nderë t'u ftonjë të urdhëroni e të ndodhi ndë Kongren'e Përgjithë-
çërne, e cila dotë hapetë në 1 të Vjeshtësë III të ditën e shtunë ndë
Manastir
ndë Kllub "Bashkim".
S'kemi dyshim se gjithë rnirë-da-
shësit vëllezërë shqipëtarë,
si edhe zotëria tuaj, prej shumë kohësh
e tëhu do të kenë ndjerë nevojën e madhe për të dhënë një funt
çeshtjesë Abecesë, edhe me qënë që sot ardhi një ditë e pëlqyherë
për Istorinë t'onë, që të nisim liruar'e pa-pengim të punojmë për
mbrothësin' edhe lurnërin'e kombit t'onë; jo me barut edhe me armë,
po me kartë e pëndë, andaj këjo çështje e Abecesë lipsetë të jetë
fillimi, që pa të nuku do mundim të harijmë qëllimetë t'ona të lar-
tëra për mbrodhësi të gjuhësë. Parandej pra u lutemi t'i jepni kë-
13


saj çështje rëndësinë që lypsetë, të nderoni kornbinë me të ardhu-
rit e zotërisë t'uaj ndë këtë Kongre (mbledhje) e cila dotë mbaroj-
një nji punë për lumërin' edhe Lartësin' e gjuhësë kombit shqipëtar.
Me vëndim të shokëvet e me kujdesi të Pleqsisë kllubit "Bash-
kim" u'bë e u' shkrua t'u dergonetë z/ së t'uaj.
Manastir, më 13/24 të Vjeshtësë I 1908. (ll
Pleqësi e Kllubit Bashkim
Kryesonjësi
Fehim A. Zavalani (vulë)
P. S.
U lutemi të urdhëroni e të xgidhni dy vet' nga an e kllubit
uj të gjenden këtu, e me ndë-në-shkrim
t'uaj të njifen se janë të
dërgumunit
e Z/së tuj për ndë Kogre.
·
nga Shkresëtore
Kllubit Bashkim
shkronjësit
Ferid Yqi
L. Naçi.
5
28 shtatuer 1908
Po ajo qarkore e Nr. të përparshëm, por me këto ndryshime:
N'adresë:
nderçim Z. Z. Komisjonit Priftërisë
Jezuitëvet, në Shkodërë
Në datë:
Manastir me 15/28 të Vjeshtësë lë 1908
në mbas-thanë:
P. Sh. Me nder të rnath Pleqësia e kllubit Bashkim JO
lutet Shenjtërisë
tuj të zgjithni një-a-dy veta, e me ndorëzirnin
tuj
të dërgonen për të ndë Kongre të Abesë.
Shkronjës i Kllubit
N. L.
Naçi
(1) Duhet të jetë 11·24. Kopja tyrqishte qi shoquon shqipen Asht e dat ue-
me me 10.
14


6
Marrë me 6 nanduer 1908
Klubi "Bashkim" i Manastirit fezuitvet të Shkodrës. letër zyr-
tare. Shqip me alfabet të Statnbollës. Shprehë keqardhje për mos-
dërgim përfaqsuesash e kënaqësi për adesjon të fezuitvet. (1)
Vulë: Kllub'i Shqipëtarëvet
"Bashkim"
Në Manastir-1908
(Shqip e Turqisht. Symbol dy duersli të bashkuemc)
Të nderçimvet vëllezër të Shoqërisë
Gezuitëvet
ndë Shkodrë
Vëllezër të dashurë.
Me gëzim të math kena mar letrën të zotënis s'uaj, faleminers
e na kujtoni Zoti u nigjoftë uratët tuaja për mbrodhësin'
e Kombit
••
ton.
Fort na vjen keq se nuk kini me ardh ndë Kongress.
Kemi
uzdaj se nji kongress ka me dhan nji funt e nji marim
nj'asaj
çështjeje
abecesë qi na ka mundu e po na mundon e nuk na le
me shku përpara për mbrodhësin'
e mirësin' e Kombit t'on.
Gëzim të math kishim me pas po të ishte me myqirn të kishit
ardh një prej zotënisë suaj - nji e ardhme e zotënisë
suaj dotë na
kishte nderuar fort ndë këtë punë të shënjtëruar,
Me mall shumë
Nga ana e pleqësisë Kllubit "Bashkimi"
për shkronjësin
N. N.
Christo O. Kiriaz
mbrapa, me dorë t'At Pasi-t (italisht):
Klubi Bashkim
i Manastirit
Marrë me 6 nanduer 1908
Falënderon
per adezjon ati alfabeti qi të caktohet në Kongres.
1) Jezuitët i kishin përgjegjë ftiinit të Klubit, tue diftue pamundsin e
dërgimit të njij përfaqsije prei ane së tyne, por tue u diftue të gatshëm me
përaune p{I tjetër alfabetin qi të caktohej në kongres. E përnj imend si shtyp-
sbkroja asb
tu "Elç;ja'' i Jezuitvet qenë mi e para shtypshkrojë e mil, e para
revistë qi shtine në punë alfabetin e soçëm.
15


7
16 nanduer 1908
Klubi "Bashkim" i Manastirit Klubit "Bashkim" t'Elbasanit.
Letër zyrtare. Shqip. Marrëveshtie mbi kuvendin e alfabetit e mbi
nii ushtrim thjairuer.
Kllub'i Shqipëtarëvet
"Bashkim"
1908
Në Manastir <')
N. 139
Manastir, më 16 të vjesht. së _li 1908
Të nderçimvet atdhetarë të Kllubit "Bashkim" ndë Elbasan.
Vëllezër të dashur,
Muarmë
letrënë të dashur që më 12 të këti u falemi ners
fort se na gëzuat që dotë nderoni kongresinë
me të ardhurit

zotërisë suaj, u lutemi jo vetëm nji, po më tepër nga vëllazënit

të vinë ndë këtë mbledhje që do të jetë për fat-bardhësinë
të ko-
mbit tonë. Për punën
e theatrosë që u kishim shkruarë për nja
dy efqitka, e shohëm edhe neve se është fort zamet që të vinë
këtu edhe të msojnë, përandaj në vënt, gra, dotë zgjedhim ca dje-
ma të rinj që të mbarojnë
këtë punë. Sa për punën të ligjirojës
është fort e vëgjejturë
edhe ndë këtë kongres njeriu që dotë çoni
munet me e hap këtë çështje. U lutemi i thoni vëllait Muçi të na
çojë ca të holla për vivllat se kemi nevoja të mëdha.
U përqafojmë mallshmë
Nga ana e Pleqësisë
për shkronjësin
N. N.
Christo D. Qirias
8
1908
Esad Tuptani prei Stambolle njij misi, të Komitetit "Bashkim e
Përparim" në Selanik. Kopje letre private <2l. Tyrqisht. Lajme për
çështje politike qi interesojnë veprimin e zhvillimin e Klubit, sidomos
në Shqipni.

(1) Dokrunent i ll.~ht i vulosuu nii k!lodin P epi>r t.'anës së.m!ln~ji't me vulën
e klubit
ash tn siç e kemi tregue ,
Vula ka trnjt,ë vezore. Ndëu fjalët e r.;dbi's
së pa rë të ,,iftneme
aty nalt ka përkthimin
e tyoe tyrqisbt,
të shkruem me
sh krolur ,, vj e t rn "ra bishte, dhe ndëu 113 P përmbi datën 1908 janë dy d uer qi token.
(2) Kupja 5.•lit shk rue në uji fletë me kryesinë të shtypun të hotelit Përa-
Palace e pa datë.
16


Vila i dashun,
Qe katër dit se jam këtu (1). Me vllan t'onë Salih pashën jam
pjekun. Asht mirë. Veli pashës i a thashë të falat t'Ueja. U gzue.
Edhe ai Ju çon Juve të fala. Këtu s'ka asnji të re. Vetëm se Mbreti
nuk po mundet me hjekun
dorë nga shumë të liga qi ka qenë
mësue me bamë. Por inshalla s'ka për të qenë i zoti me krye
kurrgjë.
Klubi shqiptar ka damë me çue në Shqipni nji rnisjon.
Sadoqi për faqe qëllimi asht shurn' i naltë, me sa më merr mendja
mue e tue pamë njerzit qi përbëjnë
misjonin (1) domosdo shumë
të këqija kanë për të lemë prej tij. Due me thanë se më duket qi
ka për t'u mundue me mish e me shpirt me i a thye Komitetit
influencën dhe prestigjin në Shqipni. Shkurt, kjo pikë meriton me
u marrë para sysh me kujdes. Pata pritun se po urdhnojshin këtu
zz. Xhavid e Rahm: dhe po e bisedojshim me gojë së bashku
këtë punë e prandej nuk Ju pata shkrue deri tashti. Por mbasi
ata s'erdhën u shtrëngova
me Ju shkrue Juve. I Madhi
Zot na
ndihmoftë me krye punë të mira.
9
20 dhetuer 1908
[ahja Kovaçi prei Kruje Mustafa Krujës në Stambollë. Ekstrakt
letre private. Turqisht. Mbi misjonin e Haxhi Vildanit në Kru për
propagandë kombtare.
7 Shëndre 1324
"
Nji zotni i ndershëm i quejtun Vildan Efendi me nji kolonel
e dy oficera tjerë mbërrlnë
mbr arnë këtu. U pritën shume mirë nga
ana e Xhemijetit (') e e popullit. Sod ora nja në 4 ishim mbledhun
nja 400 - 500 vetë në fushë të Namazgjahut
ku Hoxha Vildan
( i) :Në Stuuibol
l ,
(.t) Duket se ui\\hot f]alë për rnisjon
iu e Haxhi Viltlanit nga Dibra me shokë
tjPrë q i kn në pasë nalë nëpër Shq
iput p'hr propagandë në lavor të shkrola-
vet lat.iuo. (ah. u. 10) Esad] me giusë ishte lajniue qi ky urisjou do të kishte bi
mis k
ryesuer Fadlt Pashë 'l'optanin me të cilin, ndouse kushrt, urreheshin;
ndrysho nuk do t'a kishte shkrua ndoshta këtë letër,
(:i) SIJp.dlja e Kuahtetis uthomane ishte pr
itun me gzim prej shumicës së madhe
të po1,nllit shqiptar si nji gjoutljo e re qi do të sbëroute plagët e gj i thkr.] e
të ç1'do katcgor lje elmbas knptimit ,ë formuem prej vnllgut për to. Për
nnejoualistat ishte lirija e zhvillimit kombtar , Prandej në të lana qytetet e
Shqipnis Xhemijeli (shoqnija 11, komiteti) i Turqvet të Rij i q
nej tuu lttihad
ve Terakk! (Baabk
nn e Përparim) e kishte gjetun popullin gjithmua.rii gati me
themelue degat e tija.
17


Efendiu mbajti nji fjalë të shkurtë e shumë të bukur. Foli pikë së
pari mbi kuptimin e liris e të kushtetls ... Veç ksaj spjegoi
se
asnji pengim fetar s'ka për shkrimin e gjuhës shqipe me shkrolat
latine e se vetëm Kurani nuk mund të shkruhet me këto gërma .... "
Vllai i yt
Jahja
10
10 kallënduer
1909
Studentat e Shkollës së naltë " Mylkijei Shahane " Ministris
turke t' Arsimit. Koncept lutjeje. Tyrqisttt, lypin të mësohet edhe
Shqipja në shkollën e tyne.

Së Naltës Ministris s' Arsimit
Zotni i ndershëm,
Para se të shpallej
Kushtetija,
në shkollën
t'onë
Mylkije
mësoheshjn
katër gjuhë nga ato qi fliten prej popujvet të ndryshëm
të ksaj mbretnije.
Vjetin qi shkoi ajo e ndershme
Ministri i hoq
këto nga programa shkollore tue i
quejtun të panevojshme.
Mirë
po asht e tepër t'a themi se sa punë e dobishme asht për ne, qi
do të kemi barrën e administratës
së mbrëndshme
t' atdheut
me
dijtun gjuhët qi fliten
në këtë vend, ato gjuhë qi pasqyrojnë
shpirtin e shumë pjesve me randsl të Kombit othoman.
Prandej
u gzuem fort kur kënduem ndër fletore se Z. e juej, tue e çërnue
këtë nevojë të madhe, kishi marrë masat e dhanë urdbnat qi lypsen
për me u mësue përsrl ato gjuhë në shkollën t'onë. Veçse na po
marrim lejën me vumë para syvet të Z. s' Uej me përvuti e nderim
të plotë se nga patrijotizma
dhe urtija e Juej presim qi, në këtë
kohë kur regjimi kushtetuer
pranon edhe garanton barasi të plotë
në gjithça ndërmjet gjithë popujvet të ndryshëm othomanë, mos të
përsritet nji gabim i madh politik i regjimit despotik, të cilin ai e
ka pasë bamë deshtas për arsy të veta, siç ka qenë rnësue mos
me bamë kurrgjë të drejtë e të plotë pa i u pështatun interesave të
tija. Pra sikurse në shumë vise me raridsi t'atdheut othoman flitet
arabisht, armenisht, greqisht e bullgarisht,
ashtu edhe në nji pjesë
tjetër të madhe të këtij vendi tre milfij Othornanë po flasin thjesht
gjuhën shqipe. Prandej po Ju lutemi, për hirin e interesavet t'atdheut
18


t'onë, qi katër gjuhvet të përparshme të mësueme në këtë shkollë
t'u shtohet edhe shqipja e pesta. (1)
11
4 mare 1909
Klubi " Bashkim " i Manastirit Klubeve! të ndryshme po të
" Bashkimit". letër qarkore. Tyrqisht. Tyrqit e Ri sigurojnë Shqipta-
rët me anën e Komitetit të tyne se gjuha shqipe mund të mësohet
lirisht.
Kopja e shkresës qi muerërn nga qendra e përgjithshme e të
ndershmit komitët "Bashkim e Përparim".
·
" Fjalët e përhapuna se hajsmi kombi shjiptar don të dahet
mbë vete s'janë tjetër veçse nji trillim qi s'meriton kurrsesi me u
marrë para sysh. Gjithkush asht i bindun se ky komb fisnik, qi ka
rrue shekuj me radhë së bashku me Osmanllijt, edhe mbas këndej
vetëm në bashkim e harmoni me ta mund t'a ruej veten si komb.
Prandej përpjekjet e Shqiptarvet për të mbarën e të mirën e gjuhës
së tyne dhe për të përhapun e përgjithsue ditunin e qytetnimin me
anën e saj në mest të popullit, janë hapa me randsi qi meritojnë
lavd e përkrahje. Asht e ditun se përparimi i gjuhës shqipe kishte
me bamë efekte të mira edhe përmbi Shqiptarët e krishtenë qi janë
kapun mbas rrymës panhelenike. Prandej Komiteti i ynë ka ven-
dosun mos me i pengue n'asnji mënyrë inicjativat e kombit fisnik
shqiptar e ato të klubevet shqiptare në fushën e arsimit dhe mos
me u përzie aspak në të zgjedhunit
e nji palë gërmave apo të
tjetrës për gjuhën shqipe. Pra lutemi qi edhe Z. e Juej të veproni
simbas këtij vendimi e po në këtë mënyrë të lajmoni edhe ke të
jetë nevoja."
Pleçsis së ndershme të klubit shqipar
Vllazën të dashtun,
Këtu sipër ju kopjuem fjalë për fjalë shkresën qi kemi marrë
nga qendra e përgjithshme e komitetit "Bashkim
e Përparim" me
anë të degës së Manastirit.
Komitetit i u falëm nderës për këtë
(1) Koucepteu e ksaj .uljeje e hartoi Muetafa Merlika · Kruja, sikurse edhe
irucja ti va po prej si ka qëuë marrë. Lutja pat qënë ndënshkrue prej gjithë
studeutavc t shq,l'tarë të .Mylkijes e disa Turq ve shokë e miq të l'tiustafas;
gj1th~ej 1!5 ase 26 ndënshkrme. Koncepti s'ka datë, por në uji a'iëni rn vetijak
gjl\\jmë se ardhoi për mës.miu e shqipes n'atë shkoliti kishte ,talë me 28
shëndre 13'l4 e tne qëuë se Ministrija donte me e shtymë punën ditë në tjetër
me shk„k të mungesëa së shpenzimeve në bngjet, mësi ruin e muer mbi vete
gratis Z. Babri Qyteza, aso kohe student në Ligjë.
19


dashamirsi
qi ka tregue kundrejt
nesh. Tue qenë pra se kurrkah
nuk do të na bahen pengime
në hapat
t'ona
për përparimin
e
e përgjithsimin
e gjuhës
s'onë, tue qenë se në veprimet
t'ona
kemi me qenë krejt të lirë, shpresnjmë
shumë
se me ndihmën
e Perëndis
qëllimet t'ona në fushën e arsimit kanë për t'u sendërtue,
Prandej
nuk duhet përmetue
kurrsesi
qi ndërmjet
Shqiptarve të
dalin ngatrresa
e të lejnë dasina për shkak t'alfabetit. Gjithkush
do
të lëhot i lirë me shkrue me ato gërma qi t'i pëlqejnë.
Jo vetëm
qi nuk do t'i lamë vend rnënis për këtë shkak, por duhet edhe t'a
shtojmë dashunin
ndërmjet shoqi-shoqit,
duhet të shkojmë si vila-
zën të rritun ndën nji strehë, të lemë nji nane. Kundra
atyne qi
s'na duen na lypset
të forcojmë
bashkimin
e lidhjen
t'onë, në
mënyrë qi anmiku të na gjejë si nii trup të vetëm me nji zemër;
të punojmë tanë dorë-në-dorë
për përparimin e naltimin e mbret-
nis othomane,
tue mos u lanë anmiqvet
shpresë me pamë ndër ne
ça u ka anda me pamë, atyne anrniqve qi na ndjekin kamba-karnbën
me katër sy. Mos të harrojmë
kurrë se Shqiptarët
vetëm në pajtim
e bashkim me Osmallijt mund t'a ruejnë
kornbsin
e vet. Mbasi
Komiteti i ndershëm
nuk do të ndërhyjë
në veprimet t'ona për të
përhapuni!
e arsimit, na do t'a kemi për detyrë me ecun bashkë
më te për të mirën e atdheut. Tashti për tashti detyra e jonë ma
kryesore asht me përhapun
në popullin t'onë dritën e arsimit,
me
forcue bashkimin
t'onë, me i u ruejtun dasis. Të punojmë,
nat' e
ditë të punojmë, qi mos të mbesim
mbas kombeve
tjera në të
ruejtun të kombsis s'onë tue u qytetnue me anën e gjuhës shqipe.
Kaqë vilazën, dhe mos kurseni kurgja për forcimin e bashkimit.
4 Mare ( 1)
(Vulosun)
. Klubi i Shqiptarvet
Bashkim
Manastir
1908 (2)
12
21 prill 1909
Klubi shqiptar "Bashkim"
i Manastirit Klubit "Bashkim"
t' Elbasanit. Shërbesë telegrafike (3) qarkore. Tyroisht. Ushtrii e
Rumelis i janë rrasun Stambollit për të dërmue kundër-revolucjonin,

(l) Cifrat e vjHtit janë zbardhuu. Por duhet të jetë vjet,i 1325.
(:.I) Përmbi fjalët shqipe të vulës ll.sht përktbirui i tyne tyrqisht
(3) Shërbesë (tyrq., nga frëngj. servis) këtu ka kaptimiu e telegrafit pa pagezë e
pa a regj is
true.
20


Klubit shqiptar t' Elbasanit
Lajmi i sodshëm,
mbas të cilit fatosat e ushtrivet
t'ona të parë
e të dytë u janë rrasun
mureve të Stambollit,
asht nji sihariq
i
madh. Lutemi, vilazën, me forcue e shtrëngue
atë bashkim
qi i jep
fuqi besës e bës s'onë kombtare
për vazhdimin
e forcimin e nj'asaj
pike randsore
qi asht Kushtetija
e shenjtë;
dhe me i ndëjtun gati
çëdo urdhni qi mund të ju vijë nga ana e ushtris.
Me 8 Prill 1325
Klubi shqiptar
i Manastirit
"Bashkimi"
13
29 prill 1909
"Bashkim" i Elbasanit klubeve tjera të "Bashkimi". Koncept
telegra]e qarkore. Tyrqislzt. Rrëximi i Abdyl-Hamidit
I/ dhe të
hypunit e Mehmetit V (Sultan Iëeshadit),
Klubave
shqiptarë
të Stambollit,
Selanikut,
Korçës,
Shkupit,
Qibrës,. Kr11s, Vlorës, Filatit, Janinës, Fëllërinës, Manastirit,
Strugës,
Gjirokastrës
e Beratit.
Gjithë populli besnik i Elbasanit
kremton e shëntnon me gzim
e lu ohori të madhe mbretin e ri liridashës.
Uron qi të qëndrojnë
mbë karnbë gjithë jetën Kushtetija
e lirija e shenjtë, ma e madhja
lurnni e kombit fisnik othoman. Ju shkëmbejmë
përgzimet, o vilazën
të ndershëm,
tue brohoritun
me gjithë zemër:
Rrofshin i shenjti
kumandar
i ynë dhe të shenjtat ushtri t'ona!
Me 16 l'rill 1325
14
29 prill 1909
"Bashkimi" i Fëltërinës "Bashkimit" t' Elbasanit. Shërbesë tele-
grafike. Tyrqisht. Pëtgjegje urimesh për të hypunii e Mbretit të ri.
Klubit Bashkimi
ELBASAN
Ju falemi nderës pa masë për urimet e Z. s'Uej, Gjithë populli
i l-ëllërinës
shënjtnon
Mbretin e ri liridashës
t' Osmanllijve
të lirë
me nji gzim pa fund dhe uron qëndrimin e Kushtetis s'onë për jetë,
tue brohoritun:
Rrofshin
i shenjti
kumandar
i ynë e të shenjtat
ushtri t'ona (1)1 dhe tue u lutun, o vilazën të ndershëm, me na pranue
nderimet
t'ona.
Fëllërinë, me 16 Prill 1325 Plcqsija
e klubit shqiptar othoman
(.1) Mh<1.R sb pal lj
ee së Knsht.et is l,!~tLça
ishte shënj tnue në Tyrqi !
21


15
9 maj 1909
Komiteti Othoman "Bashkim e Përparim", klub 'i Elbasanit,
"Bashkimit" po t' Elbasanit. letër zyrtare. Tyrqisht. Ftesë në për-
shpittniie për të mbetunit në luftë të Stambollit tue shue
kundër-revolucionin,
Pleqsis së klubit "Bashkimi"
Vilazën,
Elbasan
Ju bajmë me ditun se nesër të hanën me 27 të këtij mueji në
klubin e shoqnis othomane "Bashkim e Përparim"
këtu n' Elbasan
do të këndohet hatm (1) i shenjtë në 1 e deri në 2. dhe mevlud (2)
i të Madhit Profet në 2 e deri në 3 për pushimin
e shpirtnave

mirë t'atyne kumandarve,
oficerave dhe ushtarve t'ushtrls çlirimtare
qi kanë ramë deshrnorë në rasën e trazimeve të dituria.
Urdhnoni
pra, o vilazën, edhe z. e Juej kushdo tjetër prej antarve t'atij klubi
qi të deshirojë me marrë pjesë të devoçme.
Më 26 Prill 1325
(Vula e shoqnis)
Shoqnija Othomane "Bashkim e Përparim"
10 Korrik 324
Pleqsija e klubit të parë
t' Elbasanit
Vllazni, Liri Baras!
16
1909
Mustafa Kruja Sulejman Nazifit në Stamboll. Letër e hapun.
Tyrqisht. I del zot kombit e gjuhës.
(1) Nji Kyrd mohues i kornbsis së vet, nji ndër shtyllat ma të
forta të letërsis tyrke moderne, Sulejman-Nazifi,
kishte nisun të
botonte në gazetën "Tasvir-l-Etkjar" të Stambollit nji varg artikujsh
· ndën titullin "Shqiptarët".
Mbas të parit artikull qi botoi len me
kalue ndonji ditë dhe mbasandej
me nji vere lajmon se me gojë e
me shkrim shumkush i kishte pasë bamë kundrështime
mbi sa kishte
pasë shkrue e se ai për së shpejti kishte për t'u u përgjegjun të
(1) Pjesë të Kuranit.
22 (2) Të Iemët e Mobamedif përshkruem uë v,jerAh11,.


tanve n' artikujt tjerë qi do të botonte. Mbas këtij premtimi të ga-
zetarit M. M. Kruja merr guximin,
ndonse student i ri e i
pazoti
me u rnatun me nji kolos të letërsis tyrke si Sulejrnan Nazifi, merr
guximin edhe aj me i bamë veret e kundrështimet
e veta. I a
shkroi në trajtë të nji letre private. S'ishte askund rasa me shpresue
se do t'a botonte. Kur qe, jo ma vonë se në të parin numër të
gazetës së tij. nesret, letra e Mustafas· po na del e botueme fjalë për fjalë
e me nji shënim përkëdhelës:
e botonte për vlerën letrare qi çërnonte
në te. Letra ishte e ndënshkruemc
me dy siglat A. Xh, ( Asim Xhenan
ka qenë psevdonymi i Mustafas në ndo n]i shkrim të vogël letrar të për-
parshëm në gjuhë tyrke). "Un nuk besoj, na shkruen vetë Mustafaja,
t'a ketë shtymë përnjirnënd
vlera letrare e shkrimit
anmikun t'onë
në nji gjest fisnikije t' atilë siç ka dashun t'a tregojë ai vetë.
Ma
fort më thotë mendja se disi i hyni frika nga Shqiptarët
"e marrë",
siç na quejshin
neve Tyrqit, edhe kërkonte rasën të prapse]
me nji
farë nderi për mos me e vijue fushatën,
e këtë rasë duket se i
a
dha letra e ime. Mjerisht gazeta qi e pat botue atë shkrim më ka
hurnbun."
Por ati i ndodhej koncepti, për fat të keq edhe ky pa
datë, të cilin, mbasi i
përket nji çashtJeje kornbtare, po e përkthejmë
hesnikisht këtu poshtë.
Z. Sulejman
Nazif beut.
Zotni,
Më ka gzue për së tepri "nji vere" e Juej qi këndova

"Tasvir-i-Efkjar"-in
e sodshërn. Na thoni se "prej fjalve e letrave"
qi keni pasun "prej shumkuj"
keni kuptue
se artikulli
qi kishit
hotue këto dit mbi "Shqiptarët"
"paska shkaktue mendime e gjykime
të ndryshme
ke disa "bashkatdhetarë".
M'epni lëjën pra të ju pohoj
se edhe un jam nji nga ata bashkatdhetarë
qi nuk pajtohen me Jue
në sa keni shkrue n'at' artikull.
Më duhet me pohue se kam mbetun
tepër i turbulluem
kur
kam këndue artikullin
t' Uej, jo me ndiesin e Shqiptarit ekstremist
por me mendesfn e nji Osrnanlliu të rnatun. Por turbullimin
t'em as
i, a shfaqa kuj as ju a shkrova Juve. Më ka pëlqye të rrij gjithmonë
rnbë nj'anë nga disa qëllime e dëshire qi kanë pushtue trut e zemrat
e nji shumice- të madhe nga të gjitha shtratet e popullit t'onë në të
katër anët e vendit qyshë prej shpalljes së Kushtetis
e këndej,
si
edhe prej polemikash
qi kanë rrjedhun soje. Veçse shënimi i scdshëm
i juej po m'a kthen në nji detyrë ça ma parë m'ishte dukun si punë
e padobishme,
mbasi Ju po zotoheni me i largue n'artikujt qi do të
botoni mbas këndej ato dyshime qi kanë lemë prej artikullit të botuem
23


parandej.
Nuk m'u duk pra punë e urtë mos me përfitue prej këtij
premtimi t' Uej edhe un.
Ma së pari më bahet se kryej nji detyrë tue Ju u falun nderës
për -ato fjalë të mira qi keni pasun rnirsin me shkrue mbi kombin
t'ern, i cili asht nji pjesë e padame dhe ma besnike e mbretnfs
othomane; e në këtë jam i sigurtë se ndërpretoj ndiesit e gjithë
bashkëkombasvet të mij.
Dhe tash më përket detyra tjetër me Ju dëftye n'artikullin t' Ue],
të shkruern, jam krejt i bindun, me qëllimet ma të mirat, ato pika
qi kurrsesi s'kam mundun t'i pajtoj me logjikën e të vërtetën. Jam
i sigurtë se nuk do të m'a kurseni nji ndriçim të mjaftueshëm mbi
secilin dyshim qi kam për të Ju shfaqun.
1. "Në nji kohë kur pandehej se me Kushtetin othomane të
tana ngatrresat e mbrëndshrne do të rrierrshin fund, në horizondin
e atdheut t'onë filluen me u dukun disa kërkesa e tendenca të
reja. Ndiesija kombtare e shfaqun prej bashkatdhetarvet t'anë shqip-
tarë në këto vjetët e fundit asht nji nga to. Ajo asht tue marrë
nji formë qi ma fort se botën othomane po fut në rrezik vetë të
qenët e Shqiptarvet".
Kuptimi i ndiesis kombtare qi thoni, në
mendjen t'Uej, do të jetë pa dyshim tendenca e Shqiptarvet me u
shkëputuri
prej rnbretnis othomane. Ndryshe nuk do t'a kishit futun
në radhën e ngatrresavet të mbrëndshrne qi puell Kushtetija e nuk
do t'a kishit quejtun të rrezikshme deri për të qenët e kombit
shqiptar. A s'asht kështu, Zotni? Në qoftë se Shqiptarët, nji pjesë
apo të gjithë, me të vërtetë kanë ushqye "këto vjetët e fundit" nji
mendim të këtilë, Ju s'i keni tregue shkaqet e faktorët e ksaj gja-
je e as un nuk po i gërmoj. Vetëm se Ju kujtoni qi nji tendencë
e këtilë ndër ne asht fakt, apo jo?
2. "Gegët s'e kanë aqë të fortë ndiesin e gjuhës e të kombsis
sa me i u kërcnue atdheut të përgjithshëm". Don me thanë pra se
edhe dashunija e gjuhës qenka gjithaqë e damshme sa dhe ajo
e komosis, qi për Jue s'ka ndryshim nga lakmija e autonomis dhe
e indipendencësl
3. "Kjo pjesë fisnike e Shqiptarvet në kongresin e Dibrës e
provoi se ma parë se gjithça asht e don . me mbetun othomane."
E po Toskët athue s'patën marrë pjesë n'atë kongres? Apo pre-
tenduen atje se s'ishin ase nuk dojshin ma me qenë Osmanllij?
4. "Por ata të Jugës, sadoqi e kanë provue gjithmonë se janë
Osmanllij me zemër e me mend, tash janë tue dhanë do shenje
egoizme qi na bëjnë me u trërnbun për t'ardhmen." Vallë a mund
t 'a marrim vesht natyrën e atyre shënjeve egoiste? Dhe nji nga
24


to mos asht vallë ajo shpallja e njohun për të cilën bani fjalë?
N'asht kështu a do të thoni se të gjithë Shqiptarët
e jugës kanë
pasuri gisht n'atë shpallje a së paku qi e kanë pëlpye të gjithë?
Apo do të gjeni nji tjetër spjegim për thesën t'Uej?
5. "Po në këtë shpallje ngatrrestare kërkohet me të ngulun kambë
qi nëpunsit e Shqipnis
të dijnë edhe gjuhën shqipe, don me thanë
të jenë Shqiptarë."
Pra kështu kush ka nxanë
të flasë shqip
u
dashka të jetë me do e mos Shqiptar!
E të këqijat qi mendoni se
do të rridhshin
prej këtij fakti a janë vetëm ato qi numroni n'ar-
tikullin t'Ue] apo ka edhe tjera? A shihni nji ndryshim të madh
ndërmjet ksaj kërkese të shpalljes
"ngatrrestare"
dhe nënit 5- bis
të vëndirnevet
të konzresit
të Dibrës, të cilin të tanë e nëlqyen

nji zani me të përplasuri duersh n'ernën t'othornanis
edhe Jn bashkë
me ta?
.
6. "Ata qi kërkojnë giuhën shqipe me shkrola latine jane si-
domos ata qi i shërbejnë
nji mendimi t'atilë ase të gënjyem
prej
ksish." Para se me Ju bamë pyetjet e mija përmbi këtë pikë, due
me Ju diftue se pjesa qi me të tanë mënderën
e kobin e saj i ka
vramë ma tepër Shqiptarët
n'artikullin
t'uej ka qenë sigurisht
kjo.
A e dini Ju, Zotni, se sa janë prej dy milGj e zjymsë Shqiptarësh
dhe sa prej intelektualvet
të tyne ata qi e duen shqipen me gërma
latine e sa ata qi s'e duen, tue fillue qyshë prej atvne
qi kanë
mbarue nji gjymsë gjymnazi e deri tek ata qi kanë krye mësime
të nalta, qofshin pleq apo të rij? Ka mbasandej
gjind të squet qi,
sado të pashkollë,
dijnë t'a çërnojnë se ku asht e drejta
dhe e
mira e tyne e përbashkët.
Ju siguroj se as ndërmjet ksish nuk do
të gjeni njeri kundra shkrolave
latine për gjuhën shqipe.
Sa për -
pjesën tjetër, kush mund t' a mohojë se as ata nuk mund të shpë-
tojnë nga influenca e të parvet? Kemi fakte qi na e provojnë
se
s'kanë mundun të shpëtojnë,
me gjithë kshillat miqsore(!) të disa-
ve. Edhe ata e kanë kuptue se kombsija
e tyne nuk mund

qëndrojë veçse tue shkue asaj udhe. Kur asht puna kështu, mbas
mendimit t'Uej, pra, populli shqiptar, në shumicën e tij, u shërbyeka
qëllimevet e deshirevet
t' Austris,
ashtu? E atëherë
deri Naim e
Sami bej Frashri s'paskan qenë veçse vegla të lakmivet austrijake
ase të mashtruem
prej atyne veglave, apo jo?
7. "Në qoftë se pranohen këto gërma, shkrimi
e këndimi
i
kuranit do të bahen të pamundshëm
dhe në këtë mënyrë
do të
shkonte në vend edhe qellimi i aty ne qi duen të shtrijnë influencën
e vet tue i kthye Shqiptarët
të krishtënë. Ky komb, qi ma tepër asht i
dhanë mbas fes se mbas kombsis, dalkadalë epa u kujtue aspak kishte
25


me humbun gjan ma të shëjtë e ma të shtrëjtë qi ka: Iën." Ju e dini
ma mirë se un qi i ndjyemi Shinasi, për me u provue kundërshtar-
vet të vet se ishte i zoti të shkruente edhe mbas mënyrës se vjetër,
ka hartue "Barika-i-Zafër't-in.
Athue keni dashun edhe Ju t'epni
nji provë me kët' artikull se dijni të shkrueni edhe për vullgun?
Ndonsc penda c [uej zakonisht
asht rnësue të shkruej për pjesën
ma të zgjedhun t'atyne qi dijnë të këndojnë. Veçse në këtë rasë a
in'a epni lejen të pretendoj qi edhe vu ligun ma fort se me. e këna-
q un keni pasë ndër mend t'a gënjeni?
Kam shpresë se n'artikullin
e dytë qi premtoni do të keni mirs!n t'a provoni thesën t'Uej kaqë
të randsishme edhe me disa argumcnra të bindshëm.
8. "Nuk duem t'i shquejrnë
e I' i nurnrojmë
këtu mjetet e in-
trigc1t tjera qi përdorin Austrija dhe [ezuitnit."
Ato mjete e intriga
qi Ju s'dashkeni t'i përmendni
në fktor~n t Uej na Shqiptarët ka
motmot qi po i këndojmë
hollsisht në gazetën shqipe "Lirija" qi
boton në Selanik Mid'hat be Frashri, i bir' i Abdyl beut. Vetëm
Ju do të mundeni me na ndriçue se si bahet qi kjo f_;azetë gati në
çëdo numër të saj të flasë kundra intrigave
t'Aus+is në Shqipni,
kurse, simbas mendimit t'Uej, nji fletore shqipe nuk duhet të jetë
veçse nji organ qi u shërben qëllimevet
t'asaj mbretnije!
9. "Çë
do të fitojshin vallë Shqiptarët
në qoftë
se nji Re-
shid-Akif pashë, b. f., do t'a kufizonte aktivitetin
e tij vetëm

ndonji vilajet të Shqipnls,
sepse asht Shqiptar,
dhe vilajetet tjera
të mbretnis t'a humbshin
dobin qi u vjen nga veprat e gjenishme
të tija? Kurrgjë! Me sa bota othomane
kishte me u darntue.;
dhe
tepër fort". Po qe se Shqip! arët kanë vetëm nji Reshid-Akif
pashë
a s'asht nji deshir k-ejt i natyrshëm
dhe legjitim qi t'a kenë atë
në vilajetin othoman të Kosovës ma parë se n'atë të Sivasit?
Jo
po në qoftë se burra Shteti shqiptarë janë ma se riji si ai, për
ç'arsye na do t'u a kursyekemi
tepricën vilajeteve tjera të mbretnis?
Për mendimin
t'ern asht nji parim shumë i drejtë i shqcncës ad-
ministrative
qi jo "veç në Shqipni por në secilën krahinë të Shtetit
të zgjidhen nënpunës
qi dijnë gjuhën e vendit, e vetëm kur këta
mos të mjaftojnë
të çohen ata qi s'e dijnë. Mbasi keni dashuri të
kritikoni "Shpalljen", vallë a nuk paskeni munduri të gjeni asnji
pikë tjetër ma të darnshrne se këtë për t'a bamë
objekt
kritike?
Mund të ju siguroj se ajo "shkresë ngatrrestare" s'ka gjetun pël-
qimin e Shqiptarvet
as nji për mijë. Veçse ajo pikë qi kritikoni
Ju asht nji nevojë administrative,
mbi të cilën guxoj
t'i terhjek
verën edhe qeverris, ·
26


10. "Le t'a nxanë Shqiptarët e t'a përhapin
gjuhën vet po
deshën. Veç le t'a dijnë edhe se në mes të gjuhvet qi fliten prej
popujve të ksaj rnbretnije ka asosh qi janë aqë të mbarueme e të
përparueme sa kurrë .shqipja nuk mund të matet me to. Nii
gjuhë parake kurrë nuk mund të bahet gjuhë zyrtare.
Dhe nji
gjuhë qi s'asht e përdorun zyrtarisht, edhe në qoftë se dikur
ka qenë por ma vonë e ka humb-un atë funkcjon,
ajo
asht e dënueme me u ndatun e me shkue gjithnji ma poshtë."
Atbotë qenka për të na ardhuri keq ma së pari për emnat e Nairn
e Sami bej Frashrit qi qenkan përpjekuri
kot t'a ngjallin nji gjuhë
të dënueme me vdekë, pa qenë të zotnit me e kuptue kët' aksjomën
t'Uej, edhe së dyti për l\\,ombin shqiptar qi s'paska kurrkënd

zotin me e pamë atë greminë të mëndershrne vdeket ku qenka tue
u rrokullisun për. me i a ngjitun dorën në kohë!
11. "Kur Shqiptarët po e humbasin kohën tue u mundue me
zgiidh11n e ndoshta me e caktue çashtjen e gjuhës, nji bir fisnike
i squet i atij kombi si Sulejrnan-Pehrni beu (1), mundimeve të të
parve qi na kanë rnbledhun e përpilue rregullat e bukurit letrare
të gjuhës s'onë po u shton nji vepër të re e të shëndoshë
me
titullin "Letërsi", nji veoër të kryeme me dituni e mjeshtri. Ky
· fakt asht nji nder për Shqiptarët dhe për Turqit nji element qe-
tues." Madje këtë Shqiptarët e quejnë nji shenj të mirë edhe për
gjuhën e tyne, ~h. Sami beu, qi me sa shokë tjerë i vu themelat
gjuhës së vet e me gjithë pengimet e regjimit despotik shkroi disa
vepra n'atë gjuhë, po ai Sh. Sami me "Fjalorin
tyrqisht" forcoi
themelat e kalbët qi kishte tyrqishtja para tij dhe la për tyrqishten
e re nji vepër të pavdekshme. Bashkëkombtari
i tij Sulejman-Fehmi
beu e vazhdoi e e zbukuroi veprën e të parit. A thue s'asht leja
me shpresue qi ky i fundit ka për të bamë gjithashtu
edhe për
gjuhën e vet? Nji Shqiptar qi qenka i zoti me u shtue nji vepër
të re e të shëndoshë rregullavet e bukurivet letrare të gjuhës tyr-
qishte pse mos të mundet me bamë gjithaqë edhe për shqipen
e vet?
A. Xh. (Ajn Xhim)
(1) I ndjyernt ·Snlejman De
lvina, aso kohe nëpur:'iis i
nal të në Sta mbull ;- i pa-
~rl!,Z:Hem
në polit i &ë,
27


17
3 qërshuer
1909
Jahja
Kavaçi
nga Kruja
Mustafa
Krujës në Stamboll.
Letër
private. Tyrqisht.
Mësimi i gjuhës shqipe
në Krti,
Kru, 21 maj 13?5
"
Si të kam pasë shkrue edhe ma parë, këtu ka ardhuri me
leje nga Selaniku
Z. Muharrem,
i bir'i
lsmail
Tagës (1). Këtë e
kam tqi. Prandej
shihem
shpesh
me te. Kishte pasë prumë me
vete disa abetare.
Nji rn'a dha mue edhe filloi me më rnësue shqip.
Edhe ai vetë dinte vetëm të këndojë
e me shkrue jo ende. Vijuem
nja dy javë. Masandej
menduern
nji send.
Thamë qi të gjejmë
nji mënyrë
për me përfitue edhe tjerë nga ky mësim.
Deshëm

marrim nji dyqan me qira. Por Dervish
Aliu (2) na lëshoi at'odën
e ngjitun me Haxhi-Harnzan
(3). Me ato 5 abetare qi kishim kënduem

nja 10 dit nga 20-30 djelmosha
bashkë, Mbasandej
Muharremit
i
u mbarue leja. Edhe gjindja
nga mungesa
e abetareve
filloi me u
mërzit'e
e m'u ftofun. Atëherë
Z. Hasan Kaloshi
dau me porositun
nja 250 abetare në Manastir,
edhe i erdhën.
Mirë po sa pare ban?
Do ngatrresrarë
a ma mirë të themi të padijshëm
janë çue me na
qitun pengime.
Hajsrni qenka
mëkat me shkrue nga e mangjëta në
të djathtë! Ç'mend
se ... Jam tue ndie se në Tiranë
e paskan
nda-
lue kryekëput
mësimin
e shqipes
me shkrolat
e vietra e qenkan
tue e rnësue me do abetare
tyrqishte
qi paskan
sjellë e shpërdarnë
tashti. .. "
Jahja
18
14 korrik 1909
[ahja Kovaçi n{fl.l Kruja ,Wustafa Krujës në Stamboll. Letër
private. Tyrqisht, Mësimi i
shqipes në Kn1; qcverrija tyrke e shpip]a,
Kru, 1 Korrik 325
"
Shumicëri
e abetarevet
qi pate dërgue me Muharrem
Ete-
ndin (4) i kemi shpërdamë ... Të gjithë i
kanë marrë me gzim e të
(l)
Ofic- r gjindHrrnerije
pr<•j Kruj«, mo Rl'<:l'hi,,.
1Ji!, i'<ela11ik, p,1t,i.iot " 1ri11, "'"
vërt~,te 111oral,• t); nnl tn ,
Pat marri> pjt•së në kryengrit.i<'n
, l'rd'ektnri'~
""'
Dnrrs i! si ni: pi'rgatitnn .ish tu në to bfLrni>, g vr,1110 në Kr t] piit- slik:tqfl
vd1j:,ke.
~2) "'~ni•h
Lekt· ~hi, roji!~ i tcqes si' J lux h i Hruuzn it të Kr11s, al,11.r•tar i
uii rë.
Edhe k., 'L · vrn111F pn.i nj i dore 1'(.iak,:oru për ~ltkaq<' të p:111jol11111.,,
(:i) 'fr<t.iq. :1 mit d r ej t , t,,rbjn ,• H,lli:hi-H,,rnz„it, a,lit ngjitnn ruc p1za1·i11 ,, Kr(is.
(4) ~J~·ftiu i Kru1:1, vë ndas l,,,1rH i patëkeq o i patn,zuern në përpjek.jet pa tri-
1,>ër
0
101,ke ,,s pë:r mirë ,,s
keci. Ka, vnekuu i rl,


falen nderës shumë ... Posë disa Ianatikve e interesarve, këtu shu-
mica e madhe e popullit e çërnon nevojën dhe shëjtnin e gjuhës
amtare .
"
Para nja gjashtë diç ndënprefektit
të këtushëm i u kum-
tuc nji telegrafë qi shkurt thonte kështu: "Mbasi vilajeti i Manastirit
pat kërkue
qi t'u mësonte gjuha shqipe ndër gjymnaze t'ulta e
t'epra, i u përgjegjëm
se mësimi i gjuhës së vendit ndër shkolla
asllt nji send i natyrshëm,
e po ju bajrnë me ditun qi kështu të
veproni edhe ju aty". Kjo telegrafë i u dërgue për <lije Komisjonit
t'Arsimit dhe Bashkis. ·Me të shpejtë i shkruem nji letër Bashkimit
të Manastirit
për me na dërgue nji mësues e me na dhanë disa
shkoqitje mbi kë.ë punë ...
" ... Po e persris:
thuejse të gjithë këtu desuirojnë
me gjithë
zemër t'a nxanë shqipen. Por ça t'u bajsh mjeteve qi mungojnë?
Kur s'ke makar nji mësues]. ..
'' ... Këtu tashti janë bamë nia se dhelë djelmosha qi këndojnë
e shkruejnë
mjaft mirë. Dhe gjithnji po shtohen. N'ardhtë ndonji
mësues puna ka me shkue edhe ma bukur. .. "
[ahja
19
23 konik 1909
Xhemal Belegu nga Kruja Mustafa Krujës në Stamboll. Letër
private. Tyrqisht. Tyrq e tyrkomanë qesin ngatrresa në Shqipni
me shkrolat ara bishte për shqipen.
" .•. Para se u nisshem
nga Stambolli
pata ndëgjue se ata
t'atjeshmit (1) kishin çue do abetare
me gërma tyrqishte këtu në
Durrës.
Porsa mbërrina pyeta e rn'a vërtetuen lajmin edhe këtu.
Bile prej atyne të Stambollit
këtu qenka
çelun edhe nji klub ...
"Në Dibër asht bamë nji mbledhje. Vendi donte me çue si
përfaqsues myftiun. Klubi (2) donte ndonji t'anës së vet. Por në
fund gjene myftiu shkoi...
"Shumë ngatrresa paska edhe këtu për punë të shkrolavet. Por
populli anon për ato t'onat..."
Durrës, 10 Korrik 325
Vllai i yt
Xhemaleddin
(1) Hulldupat e Stambollit.
(2) Ai i Halldupavet.
29


20
23 korrik 1909
Nga Elbasani Dërgatës s' Elbasanit në Kuvendin e Dibrës
Koncept telegrafe private. Tyrqisht, Urime për kremtimin e asaj
dite, kryevjetore e shpalljes së kushtetfs othomane.

Dërgatës së Ndershme t'Elbasanit në Kuvendin Shqiptar
Othoman
DIBER
Tue ju çue përgzimet t'ona për kryevjetorin
e së kremtes së
madhe të soçme (1) po ju lajmojmë
se krejt pazari asht i mbyllun
e populli në gzim.
Elbasan,
10 Korrik 325
21
29 korrik
1909
Xhemat Belegu, nga Kruja, Mustafa Krujës, në Stamboll. letër
private. Shqip me nji shiojsë tyrqishi. "Halldupat" e Tiranës shtyjnë
çunat në shfaqsi antikombtare
16 korrik 1325
Vllaj im Mustafa
Dije shnosh emir shyqyr erdha m'Kru. Me emrit Zotit të gjith
i gjeta shnosh.
Ket letër jem tuta çu shum me dhinim. M'Tiran
dru- ekini ngju se disa kalamaj
met kall disa gamar jen çu ..e ja
kan vu m'gur
hoxhallarvet qi msojshin
shqip. Kta pun të kqija
jen shum qi ebajn njeriun
zymt. T'vllan e Morad beut Refik ben
ekan ba shurn (tahkir), Sikur ngjum dije ene kti ja kan vu m'gur.
Jen tu than vallha nuk e dum na t'shkrurnen shqipe ... (2)
... Deri tashti
kam Iormue tri klasë qi u mësoj shqip ... Kam
nxanës djalin e të ndjyemit
Meçë, Avllan; djalin e Jahja agës, As-
llanin;
djalin e Zenel agës, Osmanin;
djelmt e Muharrem
agës
Etemin, - Shabanin e Rexhepin si edhe të mij-vlllazën
Alin e Haj-
darin, et. (3)
(L) Shpallja e Kushtetia.
t2> Deri ~ëtu 8hqip ..
(::>)
Kjo sutojeë :\\sht e shkrueme tyrqislrt.
30


22
29 korrik 1909
"Bashkimi" i
Gramshit "Bashkimit" t'Elbasanit. Letër zyrtare
Shqip. lajmim i
hapjes së Klubit.
Pleqësisë nderçim Klubit Bashkim të Elbasanit
Vllazër të nderçim !
Për me qënë një degë e klubit zotris suaj sot e hapëm klu-
binë Bashkim këtu në Gramësh me gzim e zyrtarishtë.
Çeljen e
kti klubi ufalem ta lajmoni si në çdo klub shqip që lipset dhe ky
klub me qënë që klubën e zoti isuaj e njeh si kryetar ufalemi shumë
pra që të na dhuroni si me çdo gjë. dhe emrat d. m. th. udhëri-
met e zotrisuaj i presim pa durim.
të fala me zemër vllazërishte të dashur mëmdhetarë të nderçim.
Gramësh 1909 Korrik 29
Pleqësi e klubit
Kryetar
Pleqësi
Asllan hysejn Kahreman Abedin
Rashit
haxhi
Naxhi
23
6 gusht 1909
/ahja Kavaçi, nga Kruja, Mustafa Krujës, në Stamboll. letër
private. Tyrqisht, Shqipja në Kni=Haltdupët"
e Tiranës shtyjnë çu-
nat në shfaqsl antikombtare - Dergata e Krtis ne Kuvendin e Dib-
rës.

23 Korrik 325
" ... Shqip jam tue studjue padamë. Jam abonue në gazetën li-
rija, të cilën e marr rregullisht dhe mund t'a këndoj lirisht. Shpre-
soj se për pak dit kam për të qenë i zoti edhe me shkrue.
Edhe
yt-vila (Kiazimi) po studjon, si edhe shum tjerë. o§ të tretat e
abetarevet janë shpërdamë. Nga Manastiri s'kemi ende ndonji për-
gjegje për nji mësues qi i kishim kërkue. Këtu e duen të gjithë
gjuhën t'onë të shenjtë. Dhe me gjith shpirt. Jo si në Tiranë!
"Këtë çashtjen e Tiranës po t'a tfilloj pakëz:
Para nji jave u çuen mbë kambë fëmijët
e shkollës
fillore
edhe ata të "Ryzhdijes" kundra gjuhës shqipe
e klubit shqiptar
"Bashkimi" tue shamë e poshtnuem mësuesit. Shkaktarët
e këtij
turpi vetë s'kanë dalë për fushë. Por s'ka asnji njeri aqë sylesh sa
31


mos me e kuptue se kush janë. Kjo zhurmë vazhdoi nja 4-5 dit e
mbasandej
ra fashë. Klubi i Bashkimit
qi ishte hapun
në shtëpi
të Refik beut(1) Asht mbyllun.
Por përkohsisht,
për m'u çelun për-
sri oa tutje ...
"Në Dibër kanë shkue dy përfaqsues prej këndej:
nji nga
ana e qytetit, Seid aga, dhe nji nga katundet,
Balli Tema ... "
Jahja
24
10 gusht 1909
Sabri To/iku, nga Tirana, Musiafa Krujës, në Stamboll. Letër
private. Tyrqisltt. Gjithn]i tnni shfaqsit aniikombtare të çunave të
Tiranës të gënjyem prej "Halldupvet",
Tiranë, 27 Korrik
325
Vila i dashun,
... Populli i këtushëm
asht helrnatisun keq. Nji re e dëndun
e ka mbulue vendin ...
Jo veç në qytet, por deri ndër katunde
e në rnalsl i a kanë
mbushun mënden vullgut se shkrimi
i shqipes
me gërma
latine
prish tën, Para disa ditve i u grurnbulluen
Refrk beut nja 300 ka-
lamaj e s'kanë lanë poshtnirn pa i bamë. Dhe jo vetëm
atij, por
edhe nja 50 zotnive tjerë të klubit të Bashkimit.
Aqë fanatizëm
i
ka kapun disa hoxhallarë
qi as dijetari ma i
madhi i botës s'kishte
për të mundun
me i prumë në hulli ...
Dy sende e trembin popullin
e këtushëm.
Pikë së pari zelli qi
dëftejnë bejlerët për mësimin t shqipes.
Tiranasi
asht i bindun se
bejlerët s'kanë punue kurrë për të mirën e vendit, pra zelli i tashëm
i tyne nuk mundet me qenë për të mirë, por sigurisht
për të keqë.
Së dyti edhe në zellin e të krishtenvet
duen me pamë gishtin
e
Austria ... Mbasandej
duhet me e pohuese as të rijt s'kanë ditun të
sillen këtu. E kanë teprue fort në disa sende e e kanë ashprue
po-
pullin ... Kështu qi mungesa e besimit
në bejlerët e në të rijt ·e
fanatizma
fetare e kanë shtymë
popullin
e padijshëm
t'a presë

niiren e vet sall prej Stambollit.
Qe ç'më . tha nji asi fanatikësh
me randsi nji ditë:"Le t'i pranojë këto abetaret
e jueja
Ministrija
e Arsimit e le të çojë ajo këtu mësues
me mësue
shqipen
dhe
atëherë asnji kundrështirn s'keni me pas un prej nesh"! ...
SABRI
(I) 'I'optani,
32


25
1909
Mustafa Kruja, nga Stambolli, Mehmet Ali Toptanit rezil të
Beledls së Tiranës. Koncept letre private. Tyrqisht. Prap mbi shfaq-
sit antikombtaret të çunavet të Tiranës.
Zotni
Nji lajm i mjerueshëm qi mora pardje prej nji letre vetijake
më ka gri zërnrën.Prandej
Ju lutem mos me m'i marrë për të keq pak
fjalë qi po më shtyjnë me Ju shkrue ai lajm i idhët dhe dashu-
nija e ime për atdhe. Zotnin e Juej s'e kam pasë nderën me Ju
njohun deri tashti. Por kam ndie gjithmonë lavdin t'Ue] për ndie-
sit patrijotike qi ushqeni, e për kët'arsye zëni nji vend të posaçëm
në zemër t'eme. Për mos me Ju dhanë mërzi do të mundohem me
e premë sa ma shkurt fjalën.
Në letrën qi mora thuhej kështu: "Para do ditve pat ardhun
nji urdhën qi ndër shkolla fillore e gjymnaze t'ulta mësimi t'epej
në gjuhën e vendit.Prandej
mësuesit, simbas urdhnit të Qeverrls,
i a nisën edhe këtu me mësue shqip. Mirë po ç'me ndie? N~~n:-
sit, qi kishin qënë t~ porositun e të kshilluem me kohë, të çohen
peshë e të tanë përnjiherë
.dalin prej shkolle përjashta tue britun
kundra shqipes e tue qitun gurë jcundra xhamave të klubit të
sastik(mit-e deri kundra mësuesve të vet!"
Turp! njiqindrnijë
herë turp!... Nxansit
e shkollës pa dyshim
s'kan mundun me e sajue vetë "damin'{l) a "palejshmenin"(!) e
shqipes. Ata janë të mitun, nuk dijnë me i mendue këto sherrina.
Pra asht e d~n se dikush do" t'i ketë ~~tyJ_n.~. Me gjithë këtë un
s'po due të flas përmbi ata typa qi fshihen mbas foshnjesh të mi-
tun. Veçse vetvetiu po më vjen në majë të buzës pyetja:" A ka
farë auktori teti qeverritar aty n'atë vend? apor auktoritetet e atyshme
s'janë tjetër veçse huj gardhi?" Parlamenti qi përfaqson kombin ban
nji ligjë, urdhnon qi mësimet ndër shkolla fillore e gjymnaze t'ulta
t'epen në gjuhë të vendit. I a dorzon këtë ligjë Fuqis Vepruese,
Qeverris, e cila ka për detyrë me vumë në zbatim të tana ligjët e
Shtetit. Organët qendrorë, Ministrat, i a kumtojnë administratës së
periferis tue urdhnue
qi kudo të veprohet mbas saj. Mirë
po ... nxansit e shkollave
s'e ndëgjojnë
urdhnin, s'i shtrohen
ligjës! A keni ndie çudi ma të madhe se këtë? Nji qeverri
qi s'asht e zonja me çue në vend urdhnat e vet ke nxansit
e shkollave fillore si ka me sundue gjithkëtë
vend, tridhetë 38


milOj shtetas?
Vallë nëpunsit
e administratës
civile,
gjyqso-
re e policore janë dordoleca
apo njerëz qi e kuptojnë
detyren
e
tyne? Ndënprefekti,
prokurori
e policija dhe gjindarmerija
e Tira-
nës ç'masa muerën n'atë rasë të mjerueshme?
Apo banë sejr? Le-
tra qi kam në dorë nuk m'a shquen këtë pikë. Por mue mbas gja-
sash kështu më duket se do të ketë ndodhun.
Uroj qi të jetë e
vërtetë e kundërta: qi policija e gjindarmerija
t'i kenë kapun guximta-
rët, t'i ketë gjetun kallsit e qi prokurori
t'i ketë paditun
në gjyq.
Por nuk asht puna gjithë këtu. Dhe mundet q. çashtja të duket e
vogël në vetvete. Por po t'a analyzojmë
pakë thellë do të shohim
se ka nji randsi shumë të madhe. Kuvendi Kombtar pse vallë ka
dekretue qi të mësohet gjuha e vendit? Se atje e ka gjetun interesën
e atdheut, të mirën e Kombit. Kjo asht nji e vërtetë e provueme
praktikisht
në gjithë botën. A ashte detyrueme Qeverrija t'a zbatojë
këtë vendim të Parlamentit?
Domosdo.
Për këtë s'ka pikë dyshimi.
Çë detyrë ma të madhe mund të ketë nji qeverri së me zbatue
ligjët e vendimet qi dalin prej Parlamentit? Të vijmë tashti ke faktet.
A asht tue e zbatue vallë Qeverrija atë vendim. të drejtë qi ka dhanë
Parlamenti për gjuhën e vendit? Për fat të keq edhe ksaj pyetjeje,
mbas lajmesh qi kam, më duhet me i u përgjegjun "jo"! Sepse
detyra e Qeverris në këtë rasë nuk mbaron me të thanë: "Kështu
ka vëndue Parlamenti e pra ashtu qoftë!", por ajo asht e detyrue-
me me sigurue zbatimin e vendimit të Parlamentit me mjetet li-
gjore qi ka në dorë. Me fjalë tjera, ç'thotë ligja? Në shkollat fillo-
re me i dhanë mësimet në gjuhën e vendit, apo jo? E pra Qeve-
rrija asht e detyrueme me e zbatue me doemos këtë ligjë. Nuk mund
të thotë kush se s'ka ça ban Qeverrija kur mos të dojë populli.
Seatbotë kishte m'u dashun të thomi se çëdo ligjë qi mos t'i pel-
qejë popullit të nji krahine nuk do t'u zbatueka n'atë vend! A. tho-
të vallë ligja qi ndër shkolla do të mësohet ajo gjuhë qi të deshi-
rojë populli i çëdo krahine? ase në qoftë qi populli i nji krahine
nuk e don gjuhën e vet, atij mund t'i mësohet nji gjuhë tjetër?
Sak qi jo! Kështu qi pra detyra e Qeverris asht e qartë si dielli.
Ajo asht e detyrueme me sigurue mësimin e gjuhës shqipe ndër
shkollat t'ona fillore
(1)
(1) Guxim i tepraem mund të quhet uji letër e këtilë, me nji gjilllë kaqë t'egër,
prej nj i djali të ri, student ende, d
rej tueiu uji kryetari bashk ije uë iuoshë,
sikurse ishte aso lt9he Melnnet-Ali Be Toptam. Ndoshta i-ret.hauat e k1•hës,
djalnija e patr ijcbizu.a mund t'a ligjojnë.
34


28
13 gusht 1909
[ahia Kovaçi, nga Kruja, Mustafa Krujës, në Stamboll. letër
private. Tyrqisht. Mësimi i shqipes. Kuvendi i Dibrës e ai i Elbasanit.
Kru, 30 Korrik 325
"
Gazetat qi je tue më çue i marr rregullisht e i këndoj. Me
gjithë këtë tashti ma të shumën e kohës asht tue m'a marrë shqipja.
Ksaj jave porosita në Selanik edhe "Besen" e "Shqipnija ç'ka qenë,
ç'asht e ç'do të jetë?". Edhe lirija- ne marr gjithnji. E kam kuptue
kamot se kjo gazetë s'asht e paanshme, por un e këndoj vetëm për
me u ushtrue në këndimin e shqipes.. ..
" ... Këtu po të mbyll nji kopje të telegrafës qi ka ardhun mbi
gjuhën t'onë dhe nji të letrës qi i shkruem Bashkimit të Manastirit
nga ana e Kryetarit të Bashkis ....
" ... Për kuvendin e Elbasanit këtu s'ka ardhun kurrfarë lajmi
ende. Në qoftë se na thërasin, edhe prej nesh kemi shpresë të madhe
qi ka me shkue nji dërgatë ....
" ... Dërgata qi kishim çue në Dibër u kthye. Vendimet i këndova.
Pashë me gzim se ndër to ishte edhe mësimi i shqipes ndër shkolla
fillore e gjymnaze t'ulta .... "
Jahja
27
30 gusht 1909
/ahja Kovaçi, nga Kruja, Mustafa Krujës, në Stamboll. letër
private. Tyrqisht. Mësimi i shqipes në Krti .
./
'
Kru, 17 Gusht 325
Kiazimi(1) po shkon shumë mirë. Asht i ndëgjueshëm ...
Studjon shqip me zell. Ka nxanë mjaft mirë ... Kishte me pasun
nevojë për nja dy libra shqip ....
" ... Qyshse ka ardhun
Xhernalif"),
Zoti e ruejttë,
mësimi i
shqipes ka marrë hov ma tepër. Shumë djelm shkojnë e marrin
mësim ke ai. Edhe un i kam kushtue
dy orë në ditë, shqipes.
Tashti jam tue nxanë edhe me shkrue. Shkoj e nxa ke Xhemali
edhe un ... Mbasi të kemë nxanë
mirë do t'i a nis edhe un me
mësue nji lagje djelmsh Iqij në shtëpi! t'eme ....
(l) Vëllau i Mnetafa Krujës
(2) Xheruul Belega.
35


" ... Jemi tue pritun gjithnji mësuesin qi kemi kërkue prej Klubit
të Manastirit dhe pale ça po del nga Kuvendi i Elbasanit qi kemi
këndue ndër gazeta se do të mblidhet...."
Jahja
28
15 shtatuer 1909
"Bashkimi" i Durrsit "Bashkimit" t' Elbasanit. Telegrafë zyrtare.
Tyrqisht. Lajm i hapjes së Klubit.
Klubit Bashkimi
ELBASAN
Durrës-N. 1292-fjalë 21- 2 Vjesht'e parë 1325 natë-ora 12.
Ju lajmojmë se me ndihmën e Perëndis lumnisht u· themelue
sod klubi shqiptar Bashkimi.
Haxhi Sulejmani, kryetar i lrë
Pavli Terka, kryetar i lltë
29
15 shtatuer 1909
"Bashkimi" i Elbasanit "Bashkimit" të Durrsit. Koncept telegrafe
zyrtare. Tyrqisht. Urim për hapjen e Ktuott.oi
Së Ndershmes Pleqsf të· klubit shqiptar Bashkimi
DURRËS
Ju përgzojmë për çeljen e klubit shqiptar. Ju lumtë!
30
15 tetuer 1909
"Bashkimi" i Beratit "Bashkimit" t' Elbasanit. Telegrafë zyrtare.
Tyrqisht, Lajmi i hapjes së Klubit.
Klubit Shqiptar "Bashkimi"
ELBASAN
Berat - N. 1665 - 24- 2 - Vjesht'e dytë. 1325 - ditë - ora 6.
Ju lajmoj me gzim se mbrëmë bashkatdhetarët t'anë myslimanë
e të krishtenë, të mbledhun të gjithë në zyrën e Bashkis, themeluen
klubin shqiptar "Bashkimi" në Berat.
Ndënshkruem: Sulejman Resuli
( l) Shkruem përmbi fletën e telegrafës së Durraif 1,ë cilës i !Jërgjigjet Elbasaui ,
S'ka as datë ae udënshkrim,
36


31
7 nanduer 1909 (1)
Dr. Zejnel Abidin Gjillani, nga Stambolli, shqiptarvet nacjona-
lista banues në Stamboll. letër qarkore zyrtare.
Tyrqisht. Ftesë
për me bisedue mbi mizorit e ushtris lyrke në Kosovë.
Zotni,
Jeni të lutun me urdhnue në zyrën t'eme n'Aksaraj N. 2, ku
ndalet tramvaji, ditën e prënde me 25 të vjeshtës së dytë ora
në 6 (2) për do bisedime qi u përkasin interesave t'Atdheut.
N'emën të komisjonit të posaçëm
Zejnal - Abedin Ojillani
Mjek-qirurg
32
19 dhetuer 1909
Emin Bilibasli Nepravishta, nga Hallkalliia e Stambollit, Mus-
tafa Krujës me shokë, në Stamboll. letër private. Shqip. Mbi mble-
dhje studentash shqiptarë për çashije kombtare.

Hallkalti, 19 Shënëndre 1909
Zotërinj të ndershur, atdhetarë të dashur!
Z. Mustafa Kruja, Z. Bahri Omari, Z. Bahri Karagjozi, Z. Su-
lejman Bogdo, Z. Shevqet Leskoviku.
Me shumë gaz pritmë letrën e zotëris s'ua]; po për fat të keq
letra ka ardhur këtu e tre dit më parë, po si qe shkruar përmbi
z. Bahtjar Dibrën edhe zotëri e tij si gjëndesh aty në Stamboll,
nuk e haprnë dot. Prëmë në darkë q'erdhi zotëri e tij letra j'u dha,
atëherë e pamë që qe nga zotëria juaj dhe e muarrnë vesh ftirnin,
ditën e prëmte në Klub.
E pa ardhura jonë është vetëm na shkaku q'u dëftojta më si-
për dhe kemi mbetun të helmuar tepër që s'u ndodhrnë dot.
U urojmë për mbledhjen që kini bërë dhe për s'afëri u paçim
(1) Letra s'ka datë. Por Mnstafa Kruja qi ka marrë pjesë vetë n'atë iubledhj e
e ruba mend qi ka qenë vjet.i !909. Objekt i bisedimevet ishin veprimet e
ushtria tyrke në Kosovë.
(2) 25 vjesh t/e dytë 1325 ka qenë e d iel
l e jo e prënde, mbas kalend ar it jnljan,
dhe 25-10· 1909 ka ramë për të hAuë. Ft.uesi pra ase ka· gabne datën ase di-
tën; por mA fort datën, mbasi mbled'ija ka. gjasë të jetë IJ!l.më si për të prë-
nde, ditë pusbiunz- pra jo me 251 por me 23 tetuer 325 e 6-11-1909.
37


vendimet e vlyera. Dhëntë Zoti që t'u marrin për shëmbëll
edhe
shumë të tjerë.
Duke u çuar ato të ndjehtat t'ona falënderje,
përfundojmë
me
shumë dashuri dhe miqësi.
Për gjithë ndjekësit
e shkollës
së Bujqësisë
Emin Bilibash Nepravishta
33
7 kallënduer
1910
Miset e Komisjonit të Shkollës Normale t'Ebasanit,
Vendim.
Shqip. Për dëbimin e njij nxttnsi nga _shkolla.
Në mbledhje të sotme Komisjoni
i Shkollës
Normale
bisedoi
edhe vendosi qi nxënësi Z. Ati Rizai i Mulla Ivasit nga Prishtina
të dëbohet prej shkollës
që sonte nga shkaku qi sej ka ardhun në
Shkollë gjet sot asht diftumë i pakujdesshëm në gjithë
mësimet
edhe se shumë herë ka shkelun
rregullat e përgjithshme
të Shko-
llës tue diftumë pandëgjesë
rnbë mëso njësit e tue u-bamë
kështu
shkak të tërhekë në rrugë të shtrembtë
dhe të tjerë nxanës të 'saj.
Përveç këtyneve u-panë shenje të liga në punë të nderjes nga ana
e 'ti mbë një tjetër nxanëst').
Elbasan, 7 Kallnuer 1910
Hasan beu (2)
Emin H. adem
Ahmet Dakli
Ali Çiftja
.
Taqi A. Buda
Lef Nosi
34
24 kallënduer
1910
Komisjoni i Shkollës Normale t'Elbasanit, Vendim. Shpip. Mbi
uniformën e nxansavet.
·
Mbledhje e 24/1/1910
U-mbodhmë
pjesëtarët
e Komisjonit
nen kryesiën e Z. Hasan
Be; mungojnë Taqi Buda, Ali Eff. Çiftja e Hysen Eff. Ceka.
(1) Kaligrafija e Zit ·Lef Nost.
38 (2) Biçaku


U-fol mbi roben e çunavet
e u-pëlqyenë
këto:
Për mlojë kreje do të përdoret
qeleshja
e bardhë.
Xhaketa
të jetë ngjyrë kafje e çeltë
Jeleku
" "
"
"
"
"
Pantollet të shkurta gjer ndë gju pak ma të çelta nga ngjyra se
xhaketa
Kalket e gjata e këpucët kundra të gjata ndë dimën e të shkur-
ta ndë verët')
Hasan-biçakçi
Emin Hadem
Ahmet Dakli
35
31 kallënduer 1910
"Bashkimi" i Ohrit "Bashkimit" t'Elbasanit, letër zyrtare Tyr-
qislzt. Pcrsillen 5 djelm kosovarë dërguem prei Hasan Prishtinës në
Shkollën Normale.
Pleqsis së Ndershme të klubit "Bashkim"
ELBASAN
l'Ieqsi e Ndershme,
Na u dërguen këtu në klubin t'onë nga klubi Bashkim i Ma-
nastirit tre djelm prej Gjillani dhe dy prej Vuçitërni, nisun me ini-
cjativën e Hasan beut, deputetit të Prishtinës, për me nxanë aty në
shkollën normale t'Elbasanit. Na i pritëm mirë siç duhej dhe po i
nisim për aty tue u lutun qi të bahet ç'lypset për pranimin e tyne
në shkollë. Me nderime
Me 18 Kallënduer 1335
Mahmud-Hamdi
i bir'l Izetit
Kryetar i klubit Bashkim t'Ohrit
36
1910
Statut-rregullore
e "Shoq nis së Shqiptarvet të ri intektualë"
për përhapjen e arsimit në Shqipni e forcimin e bashkimit. Koncept.
SHOQNJJA
E SHQIPTARVET TË RIJ INTELEKTUALË (2)
l. U themelue nji shoqni me qendër në Stamboll e me emën
"Shoqniia e Shqiptarvet të rij intelektualë".
(I) K11ligraf1ja e Luigj Guraknqit.
(2) Qe themelne prej studentave t'anil rin iveraitarë të Stambollit. Qëllimet e
Raja duken qartë uë këtë shta tu t. Qëllime bujare, a11drra të bukura djel-
umije idealiste, qi rret hanat nuk lanë me u sendërtue.
39


2. Mund të çilen dega në qytete të ndryshme
të Shqipnis
po
me këtë emën e të varuna prej Qendrës.
3. Qëllimi
i Shoqnis
asht me forcue vllaznin e me sigurue
bashkimin
nëpër mjetin e fuqishëm
të përhapjes
s'arsimit.
4. Për me realizue qëllimin qi ka caktue, Shoqnija
do. të the-
melojë nji biblijothekë
të plotë prej veprash të botueme e prej asosh
qi kanë me u botue mbas këndej; do të pajtohet
në .fletoret dhe
rivistat
shqipe; do të shkruej
e përkthejë
libra për çëdo degë di-
tunish, do të marrë masa qi të hapen shkolla
fillore pak nga pak
deri në katundet
ma të vogla të Shqipnis,
ashtu edhe shkolla nor-
male ku të shihet e arsyeshme
për me nxjerrë mësues për të parat,
e do t'apë mësime nate.
·
5. Për me sigurue këto mjete Shoqnija do të zgjedhë nji komi-
sf për libra .dhe nji tjetër për mësime.
6. Shoqnija
mbarshtrohet
prej nji kshilli 9 vetësh, të zgjerlhun
me shumicën
e zanevet t'antarvet
të saj.
·
7. Në kshillin e parë do të manë pjesë nga nji përtaqsues
i
çëdo shkolle të naltë; por për kshillet qi do të zgjidhen ma vonë
nuk do të merret para sysh ndryshimi i shkollavet.
8. Kshilli zgjedh me zane të fshehta nji mis të tij për arktar
dhe nji tjetër për sekretar e në çëdo mbledhje n]i kryetar të për-
kohshëm. Arktari dhe sekretari i mbajnë zyrat e tyne për sa kohë
qi të vazhdojë Kshilli në të cilin janë pjestarë dhe mund të ndë-
rrohen rnbrënda asaj kohe vetëm me dy të tretat e zanevet të
Kshillit.
9. Kshilli asht organi veprues i Shoqnis dhe gjithashtu sekre-
tari asht i ngarkuem me të tana detyrat e shkrimit e arktari me
ato të mbledhjes. dhe të mbajtjes së të hollavet e të hesapevet,
10. Kshilli asht përgjegjës përpara mbledhjes së përgjithshme
dhe arktari e sekretari përpara
Kshillit. Antarët e Shoqnis
mund
t'a rrëzojnë Kshillin e të zgjedhin nji tjetër në vend të tij me dy
të treta të zanevet edhe para kohet.
11. Kshilli mblidhet nji herë në javë e_ bisedon mbi veprimet
e nevojat e Shoqnis. Bisedimet bahen tinëz, por vendimet mund
t'i diftohen, në nji _kohë të caktueme, secilit antar të Shoqnis qi
deshiron t'i dijë.
·
40


12. Bisedimet e Kshillit
janë të kufizuerne me vijat themelore
qi cakton nyja e tretë dhe mrënda atij caku secili antar i Shoqnis
mund të bajë proponime me shkrim. Por Kshilli asht i lirë me i
marrë para sysh ase jo proponimet qi i bahen.
13. Ata pjestarë të Kshillit qi nuk shkojnë në mbledhje për
tri herë rrjesht pa ndenji arsye të ligjëshme njihen dorhjekës dhe
në vend të tyne vjen kush ka pasun zane ma shumë në zgjedhjet
e fundit.
14. E drejta me grishun antarët e Kshillit në mbledhje të
jashtazakonshme
i asht lanë sekretarit mbasi të jetë kshillue edhe
me dy tjerë nga kolegët e tij.
15. Vula zyrtare e Shoqnis mbyllet në nji kuti të vulosun
prej shumicës së misevet të Kshillit.
16. Në kasen e Shoqnis nuk do të rrijë ma shurn= se nji lirë
dhe teprica do të depozitohet në nji bankë apo në nji vend të
sigurte qi do të caktojë Kshilli.
17. Shpenzimet bahen me vendimin e Kshillit. Shpenzimet pa
vendim i mbesin mbë kurriz atij qi i ban. Me gjithë këtë po të
gjykojë Kshi!li me vend edhe ato i ngarkohen Shoqnis.
18. Po të shohë nevojë Kshilli me dy të tretat e zaneve mund
t'a dëbojë nga Shoqnija nji antar.
19. Kshilli asht i detyruem me i paraqitun mbledhjes së për-
gjithshme krye dy muejsh nji llogari të marrjeve e të dhënave.
20. Kshilli qi bie nga zyra e vet në mbarim t'afatit ase tue
dhanë dorhjeken vetë para kohet asht i detyruem me e vumë
mbledhjen e përgjithshme imtisht në rrjedhë të punvet qi ka krye
e të gjendjes së Shoqnis.
21. Shoqnija do të gjejë nji vend të voliçërn për mësime nate
dhe po t'i mjaftojnë të hollat këto vende mësimesh do t'i shtojë
e t'i përhapë në të gjitha ato rrrethe ku banojnë Shqiptarë.
22. Mësimet e natës epen pa rrogë e vullnetarisht prej antar-
vet të Shoqnis. Ata qi marrin këtë barrë mbi vete nuk mund t'a
Janë pa lajmue Kshillin nji javë para.
23. Mësimet epen gratis. Por atij qi i len në zemër me i- fal un
gja Shoqnis si shpërblim, dhuntija i pranohet,
41


24. Komisija e libravet përbëhet
prej antarve të zgjedhun, nga
2 për çëdo shkollë të naftë, në mes të sdirdentave
apo të diplo-
mucmve të tyne. Secili nga këta shkruen a përkthen
libra simbas
kompetencës së vet, të cilët botohen me shpenzimet e Shoqnis e
me pëlqimin e saj mbasi të jenë sqyrtue prej Komisis. Nga fitimi
i thjeshtë qi do të nxiret prej këtyne
librave
vetëm 200/° mban
Shoqnija për vete e tjerat i merr auktori a përkthyesi. Zgjedhjet e
Komisis përtrihen vjet për vjet.
25. Kshilli ka të drejtë me i shtue ase pakue miset e Kornisis
së libravet. Në qoftë se ndokush hjek dorë vetë zgjidhet nji tjetër
po nga kolegët e degës së tij.
26. Komisija e libravct,
kur ka nevojë, mund të mblidhet në
zyrat e Shoqnis.
27. Shoqniia
do të përpiqet qi dalkadalë Komisin e librave!
t'a transformojë në nji akademi
kombtare dhe· me këtë qëllim do
të përpilojë edhe nji rregullore të posaçme për te.
28. Çëdo Shqiptar
mund të hyjë në këtë Shoqnf
me këto
kushte: a) të jetë i diplomuem
prej nji shkolle të naltë ase sdude nt
i nji shkolle t'atilë; b) t'i pague] së paku pesë grosh në muej
Shoqnis tue e dhanë
muejin e parë në dorë kur të shkruhet; c) të
jetë i pranuem prej Kshillit.
_ 29. Kush nuk paguen dy muej rrjesht pjesën qi i detyrohet
Shoqnis
quhet dorhjckës dhe për me u bamë përsr i anlar duhet
të paguej në dorë të tanë mue]t qi kanë kalue.
30. Kush del prej Shoqnije ase dëbohet s'ka të drejtë me kër-
kue qi t'i kthehen pagesat e bame deri atëherë.
31. Degat, pa i sjellë ndenji ndryshim
qëllimit kryesuer qi
ka caktue Shoqnija,
sa për hollsit, janë të lira me veprue si të
duen, Ato do të mbahen gjithnji në letërkërnbin
me Qendrën dhe
do t'i dërgojnë ksaj nji pjesë t'arsyeshrne të t'ardhunave të tyne.
32. Këto urdhnime janë vendue prej themeluesvet të Shoqnis
dhe mund të ndryshohen
me proponimin e Kshillit e pëlqimin e
mbledhjes së përgjithshme.
42


37
kallënduer 1910
Studentet shqiptarë të Stambollit botës shqiptare e othomane.
Koncept artikulli. Turqisht. Pro je e shkrola vet latine për shqipen.
ÇASHTJA E GERMAVE SHQIPE(1)
Kjo çashtje, qi mbas shpalljes së Kushtelis leu në ~htypin e
Selanikut e ma vonë muer edhe ate të kryeqytetit,
mbas nji per-
[udhe të shkurtën polemikash pat lanë fletoret në qeti. Qe nji faj
qyshë në fillim qi u qit në shtyp nji çashtje e këtilë, pa u çërnue
dot se nuk barte aspak me u përzie në te kush të mundej dhe se
duhej të zgidhej vetëm "
prej qarqeve kompetente, komisi kulturore,
kongrese të posaçme të përbame thjesht ng;a t'interesuernit.
Nji faj
qi, t'a bamen nji herë dikush, ndoshta pa dashun e pa u kujtue,
u desh qi të merrte pjesë në te edhe kush e çërnonte për t'atilë.
E qel ashtu po vazhdon puna edhe sod. PP•P çashtja e sllkrolavet
shqipe në shtyp!
Si në çëdo çasht]e të kundrështuernc,
edhe
këtu dy palë u
gjindën e po gjindën përballë shoqi-shoqit: antarët e shkrolave ....
Othomanc dhe ata të gërmavet kombtare. Ata qi hanë
ballë me
dalë në fushën e luftës qenë të parët. Ana tjetër në të parin hov
u habit përpara këtij sulmi të papritun, qi i dukej si nji manovër
e përgatitun e systematike.
Me gjithë këtë s'kishte se si t'i shtëmange]
përgjegjes
e pro-
jës së nji gjaje qi e çërnonte si gjallnore për kombin
shqiptar.
Sepse, sadoqi shkrolat kombtare s'patën asnji
kundrështim
deri
tash prej Shqiptarvet, ato kundrështime pa vend qi po na bahe
shin tashti, nuk dijrnë me çfarë qëllimi e kompetence,
ishin futun
në nji formë tepër mashtruese. E qe se edhe nji farë efekti nuk
mbetën pa e bamë, sado pa randsl për resultatin e tundëm.
Toka
ku po mbillet fara e dasis ndërmjet Shqiptar ve asht paditunija,
e
prandej sado të kënaqshme qi të duken frytet e asaj fare për
mbjellsit janë të paqëndrueshme
si vetë trolli qi i ka prodhue.
Mbasi polemika e shtypit ka për gjykues kënduesit,
shum'a
pak intelektualë, e nuk mund t'a kapërcejë fort cakun e logjikës,
ma në fund duhet të fitojë kush ka të drejtë. Kështu gjau edhe
me këtë çashtjen e shkrolave! shqipe, në të cilën tasa e parë e
polemikës qe mbyllun me fitimin e kombtarvet. Por me gjithë këtë
\\ 1) Përkthyem nga koncepti tyrqisht, dhe i
redaktuam prtsj Mnstafa Krujës.
43



kundrështarët
s'e prenë shpresën, nuk heshtën. Kapën rrugë tjetër.
U futën në gji të popullit të padijshëm për t'a helmatisun. Ndodhën
trazime në shumë vise të Shqipnis, u mbyllën klube, kombtarët u
paditën me herezi e trathti, mbi ta rrodhën kërcnime, private e
zyrtari! Të krenucrn nga këto sukcese të përfaqshme e të kalueshme
kundrështarët e ndezën prap edhe nji herë luftën e shtypit. Por
edhe ksaj here në këtë fushë nuk do të kenë ma shumë fat se
përpara.
Tashti mbasi i përmendëm shkurtas fazat e ndryeshme nëpër
të cilat ka kalue çashtja qyshse ka lemë e deri sod, po na duket
e arsyeshme me shtue edhe nji shkurtim të mendimeve! t'ona.
Na, mbë nj'anë si Shqiptarë dhe në tjetrën si nji pjesë me
randsi e studentavet universitarë qi po përgatiten të marrin në
dorë shortet e kombit, s'kemi ndëjtun pa e ndjekun çashtjen me
të tana hollsit qi i përkasin, pa bamë sqyrtime e sdudime mbi të
aqë sa na kanë përmetue detyrat t'ona të caktueme. I kemi shkue
për sysh nji nga nji e me kujdes të posaçëm polemikat e shtypit,
e kemi sqyrtue gjat' e gjanë natyrën e darnevet fetare e politike
qi u ngarkohen gërmavet t'ona kombtare, jemi kshillue, kemi pye-
tun edhe gjind ma të pjekun e ma të dijshëm se na. Dhe ma në
fund jemi binduri se nga shkrimi i gjuhës s'onë me shkrolat e
sodshme nuk rrjedh asnji dam, qoftë fetar ase politik. Për kundras
këto janë i vetmi mjet për me shpëtue atdheun t'onë nga shumë
rreziqe qi kemi përpara sysh. Vetëm me kto mund t'a zgjojmë po-
pullin t'onë nga gjumi i randë i paditunis.
Ja pra, për këtë bindje të plotë, absolute qi kemi Iorrnue, na
po tidhemi e betohemi, po japim besën se nuk do të kursehemi
me i kushtue këtij qëllimi gjithë ça të na vijë prej dore. Na u
duk e nevojshme me i a shpallun me anë të shtypit të tanë botës
s'interesueme këtë lidhje e këtë vendim nëpër
këtë deklaratë qi
asht e para siç ka për të qenë edhe e prapmja prej anës s'onë.
Stamboll, kallënduer
1325
Vijojnë ndënshkrimet e sdudentavet
shqiptarë në Fakultetet e shkollat e nal-
ta të Stambollit
44



38
1910
Radhoi i siudentavet shqiptarë të shkollave! të nalta të Stambollit
në 1909-1910.
Këtu poshtë po rrjeshtojmë emnat e studentavet shqiptarë qi
giindeshin në 1909/1910 në shkollat e nalta të Stambollit, tue i ·
nxiettë nga radhoji qi i ka të perpiluem tyrqisht Mustafa Kruja që
nga ajo kohë.
I. Në MYLK IJE (shkollë e naltë shqencash politike e administra-
tive): 1) Abidin Nepravishta,
2) Bahri Karagjozi nga Gjirokastra
{ka
vdekun), 3) Bahri Omari nga Gjirokastra, 4) Faik Dishnica, 5) Haj-
ri Çani nga Gjirokastra, 6) Hysni Ça beu nga Gjirokastra
(ka vdekun),
7) Ibrahim Et'hem Leskoviku, 8) Ihsan Murati nga Ohri (ka vdekun),
9} lsmail - Vehbi Leskoviku,
10) lzet Pizreni, 11) Mahmud-Nedim
Përlepja, 12) Mehmet- M1t'ilat Janina, 13) Mustafa- Asim Kruja
Merlika, 14) Myin Mezini nga Vlora, 15) Sulej man - Ruhi Përmeti,
16) Shaban Shevqet, Vuçitërni,
17) Shevqet Leskoviku,
18) Xhafer
Tefik Frashri (Vila), 19 Zyhdi Karagjozi nga Gjirokastra.
li. Në HUKOK (Fakultet i Drejtis):
1) Xhevdet
Musta
nga
nga Gjirokastra, 2) Ragip Ibrahim Borshi, 3) Hysejn Sulua nga
Libohova, 4) Sulo Bugdo Libohova, 5) Ahmed - Xhevdet Çani nga
Gjirokastra, 6) Feim Qorri nga Libohova,
7) Tajib Çomua
nga
Libohova (ka vdekun, 8) Ferdi Kumbaro nga Libohova, 9) Namik
Libohova, 10) Ulvi Kade nga Libohova,
11) Fazli Gjirokastra,
12) Xhelat Angoni nga Gjirokastra,
13) Sezai Libohova, 14) Hamid
Remzi Myftiu nga Berati, 15) Behxhet Frashri, 16) Kahreman Fra-
shri, 17) Nikollaq Viska nga Korça, 18) Muço Quli nga Leskoviku,
(e grinë Malazez! në Shkodër në 1915 bashkë me Çerçiz Topullin)
19) Sadeddin - Avni Struga, 20 Sabri Qyteza, 21) lsmet Çano nga
Libohova, 22) Muhiddin Manastiri, 23) Behxhet
Reka, 24) Faut
Fico nga Gjirokastra, 25) Beqir - Sami Kosova, 26) Halid Kërçova,
27) Sejfedin tv1anastiri, 28) Rasim Babamrto
nga Gjirokastra,
29)
Shemsi Manastiri, 30) Faik Pizreni, 31) Muslis Reka, 32) Selami
Libohova, 33} Ferid Manastiri, 34) Emrullah - Hilmi Ohri, 35) Andrea
Apostoll nga Berati, 36) Ataullah Preveza, 37) Agjah Libohova.
Në Fakultetin e Mjeksis: 1) Hakki Babameto nga Gjirokastra,
2) Ibrahim Dhrami nga Gjirokastra, 3) Musa Dclvina nga Gjirokastra,
4) Mustafa Gjirokastra,
5) Haxhi Ahmet Pumo nga Gjirokastra,
6) Qazim- Naili Bejko nga Gjirokastra,
7) Beqir - Hysni Putua nga 45


Gjirokastra,
8) Halit Nureddin
Kamberi nga Gjirokastra,
9) Mustafa
Halit Grarnshi nga Libohova,
10) Hajrullah Said Gjirokastra,
11) Ali
Shuajb Gjirokastra,
12 Mynir Jusuf Gjirokastra,
13) Bahri Hysejn
Çobani nga Libohova (ka vdekuri). 14) Ferik Gjirokastra,
15) Sherif
Gjirokastra,
16) Abidin
Gjirokastra,
17) Ali Islam
Libohova,
18)
Hivzi Abdurrahman
Libohova,
19) Sulejman - Hysni Libohova,
20)
Rexhep Libohova, 21) Rifat Kahrernan
Elbasani, 22) Xhafer Stringa
nga Elbasani,
23) Ahmed - Zeki nga Shkodra, 24) Nureddin Kolonja,
25) Sabri Tefik Tirana, 26) Sheinsedin Shkodra, 27) Osman Beshiri
nga Tirana (ka vdekun), 2d) Salih - Zeki Korça, 29) Qani Besim
Korça, 30) Asaf Çami nga Ajdunati (Paramithija), 31) Aleks Elbasani,
32) Fehmi Filipjadha, 33) Myrteza Struga, 34) Hajri Dibra, 35) Xhe-
mal Tirana, 36) Sami Berati, 37 Behxhet Korça, 38) Basri Qallimi,
nga Gjinokastra, 39 Omer Nishani nga Gjinokastra.
N' Ingjineri: I) Idriz Presheva, 2) Raif Korça, 3) Osman -Senai
Korça, 4) Haxhi Golemi nga Libohova, 5) f azlli frashri, 6) Mehmet
Janina, 7) Rernzi Baçi nga Përmeti, 8) Havzi Korça, 9) Mehmet-Zi-
ver Durrsi, 10) Ali-Shevket Korça, I 1) Tefik Janina, 12) Fejzullah
Prshova, 13) Mustala Korça.
Në Bulqsi: 1) Emin Bilibashi nga Nepravishta, 2) Vehbi Pre-
veza, 3) Rrtat Mezin] uga Vlora, 4) Bahtijar Dibra, 5) Abdyssarnend
filipjadha, 6) Neki Tepelena, 7) Izedin Derbendi nga Janina, 8)
Neshat Janina, 9) Mehmet-Emin Janina, 10) Vangjel Goxhamiani nga
Berati, 11) Fikri Dibra, 12) Ismail Haxhihyseni
nga Elbasani, (ka
vdekuri), 13) Rashid Libohova.
- Ne MEDRESE (Theologji): 1) Mehmet-Ati Kosova, 2) Mural
Kosova, 3) Hysejn-Remzi Dibra, 4) Nexhmeddin
Behxhet Reka,
5) Hysni Kosova, 6) Demir Kosova, 7) Ali Peja, 8) Xhevat Peja,
9) Osman-Pertev Shkodra, 10) Aqif-Namik Shkodra, 11) Hysni Durrsi,
12) Kerirn Durrsi, 13) Jusuf Durrsi, 14) Abdyrahim Dibra, 15) Ka-
sem Tirana, 16) Nuredin Mezini nga Gjirokastra (ka vdekun), 17)
Salih Elbasani, 18) Hasan-Tahsin
Çami nga Margariti, 19) Haxhi
Jusuf Janin.
Nga NYVABI (shkolla e kadijye): l ) Shfqet Kokona nga Gji-
rokastra (ka vdekuri), 2) Hudaverdi Jauha nga Gjirokastra, 3) Refik
Gega nga Gjirokastra (ka vdekuri), 4) Hafiz Kavaja, 5) Alaedin
Kosturi, 6) lsmet-Hifzi Gjirokastra.
Në DARYSHSHEFAKAJ.1 (shkollë e mesme): 1) Sinan Përmeti,
2) Xhemat Belegu nga Kruja, 3) Mehmet-Rashid Gjirokastra, 4) Os-
46


man Tetova, 5) Omer Besh i ri nga Durrsi, 6) Hysejn-Hysni
Kraja,
7) Aziz-Iset Pizreni, 8) Shaban-Shevki Vuçitërni(1)
39
20 shkurt
1910
Sinan Përmeti, nga Stambolli, Mustafa Krujës, në Stamboll.
Letër private. Tyrqisht . lajmon se bashkohet me studentat ticrë në
gjithçka të ba/11ë për shkrolat latin- e kundra shkrolave! urabe.
Stambollë,
7 shkurt 325
Zotni,
Bisedimet
qi keni bamë ksaj jave për të miren e të mbarën e
kombit t'onë i mora vesht e iarn mish e shpirt me jue. Për mue
asht nji detyrë me marrë pjesë e me ndënshkrue si deklaratën
qi
do t'i paraqitet Sadrazernit ashtu lile atë qi do t'u dërgohet
vlla-
zënvet t'anë, Kjo çashtje e shkrolave! për ne Shqiptarët asht nji
çashtje jelet. Sidomos
për ne Studentat
asht nji detyrë e domos-
doshme me u marrë me këtë punë. Për ndryshe anmiqt t'anë
tue
heshtun na do t'i shtojshin
sulmet e ngatrresat e tyne. Ndërishkrue-
ni pra për mue siç po ndënshkruhem
un vetë në këtë letër. Zoti ju
ndihmoftë.
Mehmet-Sinan
Përmeti
Student i klasës së fundit në Daryshshefakah
( I) Mhi ki:ita ~11111,i j:rni, pi'I' t!n h:'\\n ii kFto v, re: a1 ]\\';. rrrq! ~'Im •tf>ni' 111ndori'
llagap (1•111i-'11 f.,1nilj„j,,;, në vf·tHl ti- kët ij pFr· t'n d a l l m- Hji ,,m,:n prPj tj-t rit ,
i shtnhej em u i t tF nXr,lorun uj i e111iin d a l l ue «, si uu- thfurë
)Ju~tafn
A·i111,
Mn><tafa- Rnlw,i, Mn,tafa - Na il i etj. :\\1,,aHatHlt>j k ët i] i , inte 11,haR ed he
r-m n
i i v~ndit të l iudjr-s. Pran,kj Jl,,.L:" ,ct e pën11t·111ln11 ni; ki'ta r-ullio] janë
tii vi'z'•gneni e të Hht,;<1111 rn:L vonë prl'j vetii M. ~!rnjëR h) Enrn:tt" vë ndeve
të l indj os do të merren tUP këtë r<'r."rvii: qi ~hnrnë k n nd mund të jetë përdorë,
Hi rna i
ujobnn në St a mbo
ll , e mni i k ryevënd it ti; v i lnjati t a të sanxhakut
(prefekt.nrës) ,, të kazits (ndën prefekt.u rës) për atë të nj i ~endi mf, tii vog;.J q
i
përfahi he.t në të parin; kështn, b. f. Slikod
ra pG1 Durrsin a Durrsi i,i'r Kavajëu,
etj. c) Shkolla Dm-yshst-efakn h ka qenë Hbkollë e mvs
n.e . Por (l;Ra nxi',ni'R të
rrits'iii·•, tii saj, si iita q i , gjin<len në kët1' rarlbne ishin aqë të 11xetii në kombt art,
qi s'kani' dasbun të <Lihen kurrë prej shok ve të shkolluve të nn l ta, me gjithë
qi iah i n edhe bursiRta të Q"verris. d) Në kohën kur janë përpi I ne ki'ta radhoj
mu ud të ket.ë uibe
tu n jashtë ndonj i emën me barresë, si eclhe ndër këta
qi janë s hk rue mund të je të bil.rnë ndonji gabiw i
pavul lneçëui.
47


40
2 mare 1910
[ahja Kovaçi, nga Kruja, Mustafa Krujës, në Stamboll. Eks-
trakt letre private. Tyrqi_sht. Kruja e shkrolat e shqipes,
Herra], 17 Fruer 325
E mërkurë
" ... Prap po bahet nami për gërmat shqipe! ... Na patëm kuj-
tue se kjo çashtje ma muer fund nji herë e për gjithmonë. Dhe
qemë gzue. Po kur breshni ma i madhi paska qenë ruejtun për ma
vonë
•..
"Gjithkah janë tue shtimë kalla. Po e rrisin punën sa ma fort
qi munden për me i marrë rnënt vullgut. E deri diku janë edhe
tue i a dalë ...
"Kruja e jonë veç s'ka ndie e nuk do të ndiej kurrë me atë
vesh. Prefektura e Durrsit ka pyetun me anën e ndënprefekturës
s'onë se ç'farë shkrolash deshiron vendi për shqipen. Komisjoni i
Arsimit i u përgjegj se populli i Krus nuk don e nuk njeh gërma
tjera veç atyne qi janë përdorun tash dyzet vjet e këndej, don ger-
mat kombtare ...
"Jam tepër i kënaqun qi shpëtova nga detyra e arktaris. Kam
qenë bamë rob i saj, pa qenë i zoti me dalë as në nji katund ma-
kar, kurrë .... Tashti jam ma i lirë. Nënpuusija
e re më nep rasë me
shetitun nëpër katunde, e kështu me krye edhe do detyra me rand-
si qi më përkasin. Rrij e flas shumë mirë me katundarët t'anë të
ndershëm. Ata janë pënjimënd
të denjë me u cilsue kështu, se ka-
në nji zemër fort të pastër ... "
Jahja
41
7 mare 1910
Gjirokastra Myfid be Libohovës, në Stamboll. Kopje telegraje
zyrtare. Tyrqisbt. Mbi germat e shpipes.
Gazetës "Shqiptari" për Z. T. Mufid Bën, deputetin e
Gjirokastrës
Stambollë-Pera
Jeni Gazete
Stambollë
Klubit Qendruer Arsimuer
Manastir
Ju lajmojmë .se dje u ba nji mbledhje e përgjithshme prej
Ulernas, Parsis _ e krenve të vendit, e cila na ngarkoi me letër të
48


ndënshkrueme
me shpallë n'emën të poputlit se gërmat t'ona komb-
tare qi janë tue u përdorun sod, nuk sjellin asnji darn, as fetar as
politik, e prandej na nuk hjekim dorë prej sosh.
22 shkurt 1325
Kryetari i Bashkis
Hesejn
Klubi 9rita
42
8 mare 1910
Klubi "Drita i Gjirokastrës klubevet "Bashkimi",
a me tjetër
titull, të Shqipnis. Qarkore zyrtare. Shqip. Gjirokastra e shkrolat
shqipe.
Gjirokastrë më 23 të shkurtit 1910 (1)
Atdhetarë të nderçërn,

.
Si do që nëpër fleta u pa se në shumë vise të Shqipërisë
duallë disa Shqipëtarë
fanatikë e mendje-ndryshkure
kundrë abe-
cesë t'onë shqipe, e-cila përdoret nga gjithë populli shqipëtar,
du-
ke thënë se është kundrë fesë dhe bënë mitinge, shkresa, kjo me
gjithë që ndonjë rëndësi s'ka, po hidhëroj zëmrat e Shqipëtarëvet,
prandaj kundrë këtyre fanatikëve u bënë mitinge prej Shqipëtarë-
vet në Korçë dhe në Elbasan dhe kështu u dëftua me plot zjar for-
ca dhe dëshira e anëtarëvet shkronjave shqipe.
Si pas rëndësisë që ka qyteti ynë, ishte nevoja të bëhesh dhe
këtu një i tillë miting dhe kjo u kërkua me një tejshkrim nga pa-
rësi e Leskovikut. Ky telegraf më 21 të Shkurtit u muar në këshi-
llë e në vërejtje të një komisjoni prej një shumice si nga Ulema-
ja dhe nga Parësi'e qytetit muhamedan'e të krishterë dhe pas shu-
më bisedimeve, me qënë se këtu no një i tillë kundrështim
nukë
gjëndet, për të mos ndaluar popullin nga puna, nuk'u pa e udhës
për miting vetëm u vendos ky protokol e u nënëshkrua
nga të
gjithë. Kopjen e këti vehdimi u a dërgojmë e u gëzojmë. Pritni të
fala me nder.
Vulosun(2):
BASHKIM I GJIROKASTRES
1908
1324
DRITA
(l) Mbas kalendari t juljan.
(2) Vola ka trajtë vezore; në mest ka shqiponjën dykrensbe tne yll të bar-
dhë ndërmjet dy krenvet; fjala Drita qëndron ndën bisb
tin e shqiponjës.
Ndën M këndohet tyrqisht: Ergjeri Drita Klubi uie gëruia arabishte.
49


43
8 mare 1910
[ahja Kavaçi, nga Kruja, Mustafa Krujës, në Stamboll. Ekstrakt
letre private. Tyrqisht. Mbi Shoqnin e Shqiptarvet të Ri intelektualë.
x-u, 23 fruer 1325 [8-3-1910]
.... Me gzim të madh këndova ke "Lirija„ qi paskeni themelue
nji shoqni prej studentash të shkollave të nalla e qi ju qenkeni
zgjedhun arktar i saj. Perëndija ju mbaroftë që'Iirnetl. ...
Jahja
44
14 mare 1910
"Bashkimi i Ri" i Elbasanit Kryetarit të vet. letër zyrtare.
Shqip. lajmon se nga të shkrimët bashkë të "Bashkimit" e të
"Vllaznis" duel "Bashkimi i Ri".
Kopje
I nderçmi Z. Kryetar,
Marrim nderin t'ju lajmërojmë zyrtarisht'. se të dy kiu bat e
këtushrnë "bashkimi" e "Vllaznia" u bashkuan më 13 të këti muaji
me emënin '' Bashkimi i ri". Paskëtaj korespondencat
të bahen mi
kët ernën.
Ju lutemi të na bani nji vulë të re kështu: Klubi i Shqiptarve
"Bashkimi i ri" Elbasan 1326-1910. Vula do të jetë shqipe tyrqisht
edhe do të ketë formën e parë të vulës qi pat "Bashkimi"
edhe
dy duartë njana në tjetrën.(1)
N'emën të këshillës sundimtare
Hysein Hastapalli
Elbasan 14 Mars 1910
45
3 maj 1910
Emin Bilibashi Nepravishta, nga Hallka/lija e Stambollit, Mustafa
· Krujës në Stamboll. letër private. Shqip. Nji praponim kundra fu-
shatës antishqiptare të do gazetave tyrqishte.
Hallka lii, 3 Mai 1910
Zotit Mustafa A. Kruja
Stamboll
Prëmë me hidhrim të math këndojta një artikull në fletoren B.
Kombit nënë ëmërin Ali Remzi me të cilën i përgjigjet trathtorit
(1) Letra i drejtohet . nji "kryetari",
e ~jetër spjegim s'kemi. Por mbas gjaHet
do të jetë nji vëndim i ksbillit qi i drejtohet
kryetarit të klubit për t'a
vumë në zbatim.
50


Hasib, për një artikull që kishte shkruar
për Shqipëtarët.
Ay tra-
thëtor, si që kupëtohet,
na përgjigja q' ishte dhënë, na paska fëlli-
qur me ca fjalë trathëtore për atdhenë "Shqipëri" dhe për kombin
"Shqipëtar", Nga kjo gjë jam i hidhruar tepër, po ç'na vjen prej
dorë?
- Për veç se kësaj:
Unë me këtë mendjen e shkurtër them t' ipni një thirrje në ga-
zeta: në të cilën të gërshiten gjith anëtarët e Shoqënisë tonë për të
protestuar atë barbar. .. atë njeri të lig e të poshtër]! T'i japim dhe
një kujtim Ministrit të brëndëshrn ose· Kryeministrit
për këtë ga-
zetë.
Zotni! Këtë. mej tim që kisha u a çfaqa. Në e përvetoni' të bëj-
më një orë më parë; në mos, të rimë dhe na si Depotenjtë shqipë-
tarë të cilët s'janë dot zot të mburojnë dot të dreqtat e tyre.
*
*
*
Prëmë mora nji letër nga kryeshkronjësi
i fletës "Zgjim i
Shqipërisë" N. N açi dhe më ka çuar ca copë na të fletës 'së tyre
për të prurë aty, kundër q'i kishtë shkruar. Këto të prëmten do t'i
oie ndë "Klub".
Kam marë dhe një letër nga "Klubi Bashkim i Janinës" ku më
shkruajnë për të mbledhur ca ndihmë për gazetën e tyre. Tjatër
s'kam me shkru; funt me miqësi dhe të falem kornbëtarisht.
U gjatëjetonj
Emin Bilashi Nepravishta
46
1910
Sdudentat Shqiptarë të Stambollit Deputetëttvet Shqiptarë. Kon-
cept telegraf e private. Tyrqishi. Mbi fushatën e shkrolave! të shqipes.
Deputetënve të Kosovës, Manastirit, Janinës e Shkodrës,
veç të Trembëdhetve
Tue mos marrë pjesë në hapën e disa deputetve (1) të vila-
jeteve t'ona pranë qeverris qi kërkuen
imponimin e shkrolavet
arabishte për gjuhën t'onë, ju keni dhanë nji provë të re patrijotizme,
kurse tjerët kanë tregue se s'kanë të bajnë aspak me kombin t'onë
\\l) Të Trembëdhetët,
51


e se krejt qëllimi i tyne asht me i pëlqye
dikuj për me sigurue
interesat
personale.
E dijmë se ata, siç e provuen edhe vetë në
këtë rasë, s'janë marrë kurrë me gjuhsi e se nji pjesë e tyne janë
të huej jo vetëm për gjuhën
t'onë e ndiesit
t'ona,
por edhe për
racën e gjakun t'onë. Pranoni
përgzimet dhe falënderimet
t'ona ma
të përzemërtat.
Viiojnë disa firma n'etnën të
gjithë studentavet
47
1910
[ahja Kovaçi, nga Kruja, Mustafa Krujës, në Stamboll. Letër
private. Tyrqisht. Mbi përshtypjen e veprimevet ushtarake kundra
Kosovës.
" .... Ksi shtegu gazetat qenkan mbushun me çashtjen shqiptarel.;
Zoti i vraftë ata q'i dhanë
shkak ... S't'a merr mendja se sa më
kanë gandue ndodhit e Kosovës. Jo se nuk priteshin,
se shihej qi
ishin të ngrehuna
ka hane. Por me këtë prap se prap njeriu nuk
mund t'a mbaka veten nga idhnimi. Kur të thotë kush nji te vërtetë,
sado e idhët qi të jetë, do t'i shtrohesh
dash'e pa dashuri ...
Por kur del tjetri e shkruen se Shqiptarët
janë kundra Kush-
tetis ...
" ... Në Tiranë paska ardhun nji hoxhë (1) e qenka tue predikue
mbi këto punët
t'ona. (2) N'ardhtë
këtu shpresoj
se s'ka për të
mundun me mashtrue
kurrkënd ... "
Jahja
48
15 nanduer 1910
/usuf Elezi, nga burgu i Manastirit, Mustafa Krujës, në Durrës.
Letër private. Tyrqisht. Uron për mësimin e shqipes në gjimnazin
e Durrsit.
Me 2 Nanduer 326
Vila i im atdhedashës,
Mora vesht nga vllai i ynë Z. Shefik Kondi se qenkeni emnue
mësues i mathematikës
në gjymnazin
e Durrsit.
Ju takonte
me
(1) I kanë pasë thll.në me glasë Fadil Bodinako, Tiranas (Mustafa Kruja)
(2) Për shkrolat arabishte.
52


marrë nji zyrë ndënprefekti.
S'e pranuet. Ju pëlqeu me marrë për
sipër këtë barrë të shënjtë vetëm me qëllimin e lavdueshëm qi të
ndriçoni bijt e këtij atdheu. Nuk po Ju përgzoj Juve pra, por
djelmt shqiptarë, të cilët kanë njimend nevojë për arsim. E po i
tutem Zotit qi të Ju ndihmojë me e krye me sukces detyrën e për-
hapjes së kulturës ....
Vulosun: Jusuf Elezi
I burgosun në burgun
e Sarajit të Vjetër-Manastir
P. S. Shokët e mij të mjerimit ZZ. Hafiz Ibrahim (1), Beqir(2),
Mahmut (3), Mustafa (4) e Qamil Be (5) bashkohen
me ndiesit e
mija e të falen me shëndet.
49
14 kallënduer 1911
[usuf Elezi, nga burgu i Manastirit, Muslafa Krujës, në Durrës.
Ekstrakt letre private. Shqip. Mbresat e veprimeve! ushtarake lyr-
ke në krahinën e Dibrës.
Manastir, 14 Kallnur 1911-1326
" .... Sod murëm nji tejshkrim pri përparimit Korçës ku na dho
nji pjes kënoqsije me t'thanrnet kështu:
. Mexhlisi vëqelaja vendosi i dho karar shkollat shqipe në Shqip-
ni t'hapen me liri t'plot.
"Shqipnija i cipme (Dibra) i
çante nji letër Z. Ferid be Ypi
ktu n'Mënastir, ku i lypte nji mësanjsë për t'rnësu shqip me shkra-
njat e veta, ene "2000" cop abetare shqip.
"Nëgjum: kur i thojshirn Malsorvet a e doni shqipen? u per-
gjigjshin: e dum, ene edum me ato shkranja që nuk e dan qeve-
rija! i falemi nerës shumë (koll urdis) që i futi i flak syvet Shqip-
nis, se no për i qin vjet tu mënojshim sun ta bajshim kët prapa-
gant.. .. "
Vllaj Zatnistate
Jusuf M. Elezi
(1) Da ll in. (2) Luga, nga Tirana, (3)'FurLnzi,;ng1(Tirana.
(4) Mara, nga Tirana!
(5) Bi çaku, nga Elbaeaui.
53


50
16 mare 1911
Sinan Përmeti, nga Dibra, (1) Mustafa Krujës, në Durrës. Eks-
trakt letre private. Shqip. Mbi shputën qi muer !smail Kemali në
Parlament tyrk.
3 Mare 1327
" ... Letra e z. ate që muarrnë goditi në këto dit të hidhërimit
e të helmësimit. Munt të keç rnarë vesh punën e të nderçimit Is-
mail Qemal beut që i ngjau në mbledhje të kombit javën që shkoj.
Nga ky shkak shum jemi hidhëruar. Nuk e pandehnim që depu-
tetët e Shqipërisë do të rinin me gojë hapët dhe të mos vriteshin.
E qysh kanë për të ruar e qysh dotë rojrnë ne? Po mos e dhëntë
Perëndia që neve Shqipëtarët, të na rahin kryetarin e të rimë me
duar lidhur! Eshtë turp për ne!. .. Me ç'sy e faqe dotë dalim për-
para anmiqëvet tani? O sa turp u bë për ne! Tashti detyra jonë
ç'është A mund t'a dimë?
'
"Këtu në Dibër sa do që Ismail Qemal benë nuk e duan, po
për këtë punë shumë janë hidhëruar dhe deshmë të .bënin një mi-
ting, po kanë marë frikë shum nga an'e qeverisë."
51
17 mars 1911
Xhemal Belegu, nga Stambolli, Mustafa Krujës, në Durrës.
Ekstrakt letre private. Tyrqisht. Mbi nji shputë qi i ra nji Tyrk
RI !smail Kemalit në Parlament.
4 mars 327
... Javën qi shkoi kur po bisedohej bugjeti në parlament
ls-
mail-Kernal Beu i preu fjalën Zit Zohrab qi po bante nji ligjiratë.
Fjala e tij u muer vesht keq dhe i u vërsulën Sadrazemi me gjithë
Ministrat e Finaneavet e të Punve të Jashtme. Nga nji tjetër anë i
u afrue edhe nji farë Dervish Beu, Deputet i Serezit. Dhe pa prit'e
pa kujtue ky i fundit i ra nji shuplakë. I ndershmi plak veç ksaj
hangri edhe sa e sa të fyeme tjera. Aqë sa thonë se deputeti qi i
pat thanë kabinetit "egërsinë"(2) s'ka pasun as të qintën e atyne
(l) Ishte mësnes n'atë shkol lë normale tyrke
(:.!)
Në rnRë të nji interpeltate
qi kiah in bimë deputetët shq i ntarë 1·iir ve pr imet
e usb trjs në Kosovë, z. Mufid Libohova, clepntd, i Gjirok»Rtr1;~, A p,it c1lR11t'
kumandnr in e ush tr is Xha virl PnshX11 ",·gr-r8ini'" (t yr q iah t me fja lëu
"xhanav11r", qi ka edhe kuptimin ma tii n1,tn11hti:i të derrit t'PgPr), dhe , i
rrethuern pr<'j shokvet shqiptarë jo vetëm, pur kur Hak ki Pasba, Snd razemi
lypi qi t'a. merrte f.ialën mbrapa, ai e përsriti edhe nji herë 911 kishte tl.iauë.
54


të shameve. Mbas nji mbledhjeje qi u b~ menjiherë në zyrën e
kryesis deshën t'i gjejnë nji mënyrë për me i vumë kapak punës.
Fletoret shkruen nesret se ... Ismail-Kernal Beu e kishte marrë fjalën
mbrapa dhe kështu çashtja ishte mbyllun. Këtë lajm Isrnail-Kernal
Beu e përgënjeshtroi tue protestue me nji telegrafë të gjatë qi i
dërgoi kryesis e qi e botoi edhe shtypi. Na javën tjetër u mblodhëm
në klub dhe i çuem ndënkryesis (1) së "Partis së Liberalvet mode-
ratë" (Mutedil Ahrar Firkasi) telegrafën qi do të keshë këndue në
gazetën "Shqiqtarl". Shtypi shkruen se partija do të marrë inicjativën
për me e ndrequn këtë punë. "Shqiptari" u pushue nga shkaku i
nji kryeartikulli t'ashpër qi shkroi mbi këtë çështje (2) ....
Xhemaledin
52
31 maj 1911
Mehmet lsmet Çano, nga Stambolli, Mustafa Krujës, në Durrës.
Ekstrakt letre private. Tyrqisht. Mbi shputën qi muer lsmail Kemali
në Parlament tyrk.

Stamboll, 18 Maj 327
... Kur erdha në Stamboll gjithkush kishte në gojë urdhnin qi
u kishte qenë dhanë katër vilajetevet për t'u lanë e lirë hapja e
shkollavet shqipe, të cilat ma parë qenë mbyllun; kët'urdhën e
kishte dhanë ministri i ri i punvet të mbrëndshme,
juristi Halil
Beu, qi ka .zanë vendin e Talat Beut. Me të vërtetë të gjithë ishim
gzue nga ky urdhën. Por nënpunsit e interesuem si prefekti i Kor-
çës, ndën influencën e asaj fuqije qi din (3), nuk i a vunë aspak
veshin urdhnit të Ministrit të Mbrëndshërn qi na ish dukun se e
kishte për njimend. Dhe kështu u banë shkak të vazhdojë gjitnnji
ai deshprim i ynë qi kishim ma parë. Erdh mbandej edhe të fyemit
qi i u ba Ismail-Kernal Beut qi na helmoi edhe ma tepër, Me javë
(1) Kryetar i asaj pa rtije iahre Isma.il-Kemali vetë.
(2) Qe këtu poshtë përk th nui i tekRtit të vëndimif të gjyqit ushtarak qi
mbylli gaz,itën e Dervish
Himës: "Gazeta e përjavshuie qi del me
titullin Shqiptari, mbasi ka botua sende qi fusin dasi në mest, të popujve
otboman tue i di.Janë, me kryeart.ikull in e saj të botnem me dat<i 25 frner
1~·26, ngjyriin e nji çaAhtje kombtare faktit të rrahjes qi ndodhi tash vonë
në Parlament, ;,:jyqi nshrarak vendosi pusb imin e saj sine die snubaa arti-
kullit të gjashtë të ligjës së shtetit të rrethimit."
(3) Komiteti i tyrqve të Rij „Bashkim e Përparim" Mehmet-Ismet
55


nuk u bisedue
tjetër në mes t'onë
posë ksa] së fyemje.
Ma në
fund, sikurse do t'a keshë
këndue
ndër fletore,
çështja u zgidh
disi në favor t'Ismail-Kemal
Beut. Asht e ditun se kjo zgidhje nuk
i përshtatet
asaj qi kemi deshirue
na. Burrnija e diftueme
prei
Hasan-Beut
(1)
në këtë rasë ka vjeftun me na ngushllue disi ze-
mrat e pikllueme ...
53
12 gusht 1911
Mahmut Beshiri, nga Durrsi, Musta]a Krujës, në Kru>, Ek-
strakt letre private. Tyrqisht, Mbi të drejtat e njohuna vetëm Mal-
sorvet të Mbishkodrës prei Stambollit mbas kryengritjes së tyne.

Durrës, 30 Korrik 327, e shtunë,o. 7
Mustafa,
... Po të dërgoj nji numër të gazetës I n d p e n d a n c e
ë
Be I g e me datë 4 gusht 1911 qi boton të drejtat e lëshueme prej
Qeverris vetëm Malsorvet. Nga ana e Tosknis lajme të sigurta s'
po kemi edhe. Ka dalë fjala se kanë hjekun ndënprefktin e Tira-
nës Hysen Bën (2). Në Kru u emnue si zëvëndës ndënprefekti krye-
tari i bashkis së këtushme Hafiz Aliu ...
54
15 gusht 1011
-Kryemisnistriia lyrke Minislris së Mbrendshme. Shkresë qeverri-
tare. Tyrqisht. Mbi Shkollat shqip e mbi shkrolat e shqipes.
Me 2 Gusht 1327 N. 1193
Përgjegje letrës së Shkëlqesës s'Ue.i me 18 Korrik 327, N. 42750
i përgjithshëm
e 1239 i posaçëm. Sikurse e dijni mharshtimi i
shkollave fillore u përket komunitetevet.
Pra mbasi qcverrija ka
pranue panrmn e mësimit ndër ato shkolla private fillore me shkro-
lat dhe gjuhën e komunitetit qi i ka hapun, edhe gjuha shqipe
mund të mësohet ndër shkolla private me çfardo shkrolash qi të
duen t'interesuemit.
Me gjithë këtë Shqiptarët nuk janë ende të
marrë vesht ndër vete se ç'farë gërmash do të përdorin për shkri-
min e gjuhës së tyne kombtare. Shqiptarët e krishtenë dhe popull-
si! myslimane të disa viseve janë për pranimin e shkrolave! latine,
(1) Prishtina.
56 (2) Hysen Be Yrioni,


kurse krejt Gegnija e Çamrija,
si edhe nji pjesë e Toskvet
mysli-
manë, pra shumica
e madhe e popullit shqiptar mohamedan
anojnë
për pranimin e shkrolavet
islamike.
Kjo çasht]e madje, në vjetin e
kaluem, ka mbërrimë
me pasun konsekvenca
deri për qetin e ve-
ndit. M b'anë tjetër, nji gjykesë fetare e përparshme
ka pasë caktue
si parim qi i shenjti
Kuran
dhe doktrinat
islamike
nuk mund të
mësohen veçse me gërmat arabishte.
Prandej
për me ruejtun besi-
min të pacenuem
asht punë e domosdoshme
dhe nji nevojë fetare
qi n'ato shkolla
ku mësimi bahet me gërmat latine nxanësvet
t'u
mësohen edhe tjerat. Me gjithë qi qeverriia, sikurse pat qenë vëndue
edhe ma parë në nji mbledhje
të posaçme,
nuk do të përzihet

këtë çashtje,
kuptohet
vetiu qi s'ka si me njohun
për të vetmet
shkrola kombtare
të gjuhës shqipe ato gërma latine qi vetë shumica
e madhe e Shqiptarvet
s'i ka pranue. Asht punë e nevojshme
pra
qi kudo të lehet i lirë populli me mësue në dasht me shkrolat isla-
mike në dashtë me gërrnat
latine. Veçse në këtë rasën e dytë t'i
vëhet mendja me u ruejtun të pacenuerne
mësimet e fes myslimane
' e të Kuranit
sirnbas giykesës
së shenjtë
fetare. Dhe mbasi
librat e mësimit me shkrola
latine ma e shtuna janë hartue e
shtypun prej kishtaris
austrijake
e italiane e prej komitetit
të Bukureshtit. duhet vumë shumë kujdes qi nëpër shkollat e mys-
lirnanve mos të mësohet gjii në kundrështim
me doktrinat islamike.
Meritojnë lavd edhe mundimet e atyne qi përpiqen me i ruejtun
të pastra nga çëdo njollë gjuhën dhe ten e Shqiptarvet myslimanë,
aqë në za për besnikin e tyne ndaj besimin, tue e shkrue gjuhën
shqipe me gërmat arabishte. Shkurt, u përket Shqiptarvet me pe-
shue e me çëmue cilsit e njariës palë shkrola e të tjetrës, dhe me
' zgjedh un ato qi t'u pëlqejnë. Qeverrija do të respektojë ndiesit · e
popullit. Porse nuk asht e munduri mos e çërnue edhe dobin e
madhe fetare qi kishte me rrjedhun prej njisis së shkrolave ndër
gjithë popujt mohamedanë.
Të keni rnirsin pra me i a shtimë në
krye popullit këto sende edhe me e lanë të lirë të mësojë n'atë
mënyrë qi deshiron ai vetë, tue u dhanë edhe porosite nevojshme
atyne qi lypset për me u ruejtun me do e mos sa thotë gjykesa
e shenjtë fetare (1).
(I)
ErlhA Rnri, 111h·1,i J5 vjPr p:v:n~ije
Atdheut t'o11ë. nnk a,ht P mundrm q i nj i
patrij(lf, ~hqq,tar, aidomos nji ptttr•jot qi ka n,,in;; YPti; pjPsi' n'ato
luft a
t.'a~hpra pi•r qi·11,in t.'01t1; kumhl a re ,, i ka ,·11.J,1 të gjalla në sb uirt in ,. ve t.
pHipPtit. e saja. nuk l\\~ht e rnunrlun qi ai t.'~ këndojë pa i vln<> 1ti,1kn piir
111A i u !.,amë v1'11t1r, nji pro vi• ka(lii pat 111·pRiHh I djal lzor« ti' dash» keqs is Rë,
wtntwsit
të d i kurshf'tu. E asht vutii Sadruzvnri q i i a ~ou këtii Rhkrt·së Mi-
nistrit, ti; Mbrëndsbëm]
57


55
14 shtatuer
1911
Qerim Ounbardhi, nga Vlora, Mustafa Krujës, në Durrës. Letër
private. Shqip. Mbi hapjen për së ri të d} shkollave! shqipe e mbi
lëvizjen e ushtris.
Vëllaj dashur
Mustafa - Asim Kruja
DURRtS
Mora të nderçrnen
letrë të Zotnis tënde me anën e mikut ton
fort i çkëlqyerit
Dom Mark Vasës ...
Për punra të këtushme
s'kam seç të shkruaj
me qën që s'ka
no një ndryshim
nga koha që ke qën këtu; për dy shkolla shqip
që kan ndoth çelur më dy katunde po ju epet leje dhe nga 1500
grosh prej Qeverie; nga të 5 taborat që u rnbëlodhën
njërin e çuan
në [anin e njërin në Delvin e tre jan akoma këtu ...
Vëllai yt
Qerim Gunbardhi
56
28 shtatuer
1911
Klubi Qentral '' Diturak", nea Stambolli, Mustafa Krujës, në
Durrës. letër zyrtare. Shqip. Mbi lëvizjen arsimore kotnbtare të
Durrsit.

Arnaut Maarif Kluberl Merkezi
Babi - AH xhaddesi
Derseadet
Constantinople,
28 Vjesht'e I 1911
KLUBI QEXTRAL ~- 3l
'•DITURAK"
, Ruga Babi-All, Sta mboul
Z. Mustafa
Asim
në Durrës
Letrën'e kënduam
me gas të math. Çap'i par 'i përparimit

dotë hidhet aty na gëzoj tepër.
Regullor' e bash këtë e gjithë klubeve 11 mbarua, për s" shpejti
dotë shtypet dhe do t'u dërgohet.
P'andej
11 lutemi që tani behuni
gati për të marë lejen.
Duke pritur lajmet e atyshme u bëjmë të fala vëllazrisht.
Abdyl Ypi
58


57
17 nanduer 1911
Xhemat Belegu, nga Kruja, Mustafa Krujës, në Durrës. letër
private. Tyrqisht. Mbi letrën qeverritare të 19 gushtit.
Kru, 4 Nanduer 327
Vila i im,
... Para do ditve të pata nxjerrë e çue nji kopje të letrës së
Kryeministris qi më qe dergue për t'a shpallë. Un po mendojshem
me e shpallë ndryshe atë. Por tue e këndue me kujdes pashë, kuptova -
drapni në thes nuk hyn - se Qeverrija mbë nj'anë ban sikur qëndron
e paanshme dhe në tjetëren i a nis me kshilla! Kush vallë ka me
i ndjekun këto kshilla? Pra un nuk e shpalla, e ktheva ....
(1)
Vllai i yt
Xhemaleddin
58
28 nanduer 1911
"Qendr' e Klubevet' Dituris' shqip", nga Stambolli, Mustafa
Kruiës, në Durrës. Qarkore zyrtare. Shqip. Mbi nji Misjon qi dërgon
Qeverrija në Shqipni për të hetuem se me cilat shkrola i don populli
shkollat shqipe.
QENDER' E KLUBEVET 'DITURIS' SHQIP - STAMBOLL (2)
I dashur Zot
Më anë të kësaj letre vij t'u ap një lajme që do t'u mbushnjë
zëmrën plot gas.
Qeverija në këshillët të Ministorëvet vëndosi që shkollat e para
(ibtidaije) që jan në Shqipëri t'i kthenjë në gjuhë shqip.
Për këtë qëllim dy zotërinj, Xhevdet dh e Hamid bejër, po nisenë
këto dit, njëri prej tyre do të vejë në Shqipëri të poshme dhe tjatri
në Shqipëri të sipërme.
Vëndim i qeverisë është që gjuha shqip të mësohet me ato shkronja
që të dojë populli; do me thënë me shkronja shqip atje ku e duanë
kështu dhe me arabisht në qoftë se e ?uanë dhe me këto shkronja.
(I) Dërguesi i ks j leLre z. Xh1•111al Belegn ish t« aso kohe drejta, r i -bkol lës së
Kdt~ e me këtë oi lsl i ka qe.nli oërgn~, d u k
•.. t, akti për t'a shpu Hë.
(2) ';n,ë rrnmbul h.ke me ato ~jalë pBr qark dhe në mest me këto ~jerat tyrq isb t:
"Arnaud .tami,ui-rnavrif k lu bllari nrerx hi ' i runnmiei", q i duen ure thanë
~ëndra e PiirgjithBhme e klubeoet. shqiptare për të përhapun. t' .Arei111i.t.


Mësonjësit
e shkollësë
do të kenë një rrogë që më 300 e gjer
më 600 grosh. Në për shkollat
do të ketë dhe një hoxhë
veçan
për mësirnetë fetare.
Me qënë se sot për sot s'do të gjendeuë aqë mësonjës sa duhen
qeverija do të zgjedhë
zotërinj
që të venë të mësojnë
gjuhënë
shqipe më një resht të veçantë që do të çeletë në shkollat normale
të vilajetevet,
këta mësonjës gjer sa të stërviten
në gjuhët
shqipe
do të ushqehen
pej qeverisë.
Këshill e Ministorëvet
ka vëndosur
që të bëjë godi (bina)

ra për shkolla atje ku nuk ka fare, dhe të ndreqnjë
të vjetratë.
Pas vendimit gjithë shkollat
do të kenë një program
të vetëm
edhe libratë shkollare
do t'u epenë pa .të holla nxënëset.
Qeverija
po mer masa për të shtypurë një orë më parë librat e nevojshime.
Me qënë se këta të dy zotërinj,
pas regullores
q'u është dhënë
kanë fuqi të plottë dhe do të merenë ata vetëm me këtë punë të
shkollavet,
u lutem që t'i epni gjithë rëndësinë, që ka kësaj
pune
dhe të përpiqi me gjithë shpirt
duke
pjekure
me të dërguarët
e
qeverisë
që të rnuntnjë të ma-ë një funt të mirë kjo punë
që na
mbush shpresatë
dhe dëshirat
e kaqë kohe.
Pritni u lutem të falat e mija me nder
Stamboll
28 Vjesht e tretë 327-911
Kryetar' i Klubit
Qen tra I
Abdyl Ypi
59
l
91 I
Mustaja Kruia për Misionin e dërguem prei Stambolli. Koncept
deklarate. l yrqishi. Mbi shk olat shqipe. (1)
Z. Inspektorit
Zotni i ndershëm,
Kur ndëgjuern se Z. e Juej do t'urdhnojshi deri ndër këto vi-
set t'ona për me ndie drejtpërdrejt me veshët t'Ue] e n'emën të Qe-
verris riji deshir të madh t'onin, nji deshir qi për ne asht përmbi
(I) PrP~~titi' P, ,hpi'nhm pfli>r nn<".i• nal ist s li' qytdevet ti; ndryshme ii' pr,·fek-
turës ~ë Dur rsi
t, pfr t'i n pa
raq it nn nga a
n» e popullit. i
nspek turl t ph
60
ci ll in baH (ialë <pikoi;ja e kluhit të Stambollit e 28 nandori t.


gjithça në këtë botë, edhe u gzuem edhe - me thanë të drejtën e Zo-
tit - nuk mundëm t'a ndalim veten nga dyshimi. Ndodhit e mëndersh-
me të djeshme pikturojshin
para syvet t'anë kadra të zeza ku shih-
shim vorrimin e gjithë shpresave!
të shpërthyeme
prej zërnravet
t'ona me shpalljen
e Kushtetis,
qi patëm kujtue se ishte nji me le-
galitet; kadra qi na bajshin me e qujtun rrënse çëdo gja qi të na
ndiejshin veshët e të na shihshin
syt për me na ngjallë prap
ato
shpresa.
Por mbasi na e dijrnë e jemi të bindun se durimi
asht
nji vërtyt i madh, le të besojmë edhe nji herë në nji sinqeritet
e
në riji vullnet të mirë, le të shpresojmë
edhe për do kohë qi de-
shiret e drejta t'ona kanë me u ndëgjue e me u çue në vend.
Zotni i ndershëm!
Nji ndër të mirat ma të çëmueshme
qi ve-
të natura i ka falë njeriut asht fjala, e pra nji ndër të drejtat
e
natyrshme
ma të shenjta qi ka njeriu
asht lirija e gjuhës amtare.
Sikurse e dijnl edhe Z. e Juej, nji gjuhë nuk mund të jetë e si-
gurtë se rron ne qoftë se nuk shkruhet,
as qi mund
të shërbejë
ndryshe si nji mjet
qytetnirni.
Kjo asht arsyeja për të cilën na,
qyshë ditën qi e quejmë veten të lirë, po bërtasim:
"Mos
të na
preket gjuha! Mos të na dhunohet
lirija e shkrimit
e e mësimit të
. '
saJ "
..••
Zotni i ndershëm!
Sadoqi mënyra e shkrimit
të gjuhës s'onë
ka zanë vend kryekëput
ka gati nji gjymsë shekulli
e sadoqi
me
atë shkrim deri tashti janë hartue e përpilue sa e sa vepra,
fakte
këto qi provojnë se ai asht për gjuhën t'onë ma i përshtaçrni
ma i
lehti, me gjithë këtë me të shtyrnen e anmiqvet
t'anë e të Mbret-
nis e si tue dashun me u tallë me ndiesit
fetare të popullit

thjeshtë
e të padijshëm,
dikush na qiti përpara
edhe shkrolat
'arabishte, tue i quejtun me këtë emën absurd: "shkrola islamike"!
Neve s'na çudit as aktiviteti i atyne qi na duen të keqen, as fak-
ti qi të gjindet nji qeverri, e cila tue u bamë viktime e atij aktivi-
teti, t'u hapë anmiqvet
dyert e nji pjese të madhe t'atdheut të da-
sh un. Ajo qi na shtyn neve në deshprimin
ma të plotë asht vazh-
dimi j ksaj gjendjeje.
Zotni i ndershëm!
Na jemi krejt të bindun se kombsija shqip-
tare mund të qëndrojë
vetëm tue u pështetun në mbretnin othoma-
ne, se qëndrimi i ksaj mbretnije
n'Evropë asht i mundshëm vetëm
me përparimin
e kombit shqiptar, se ky përparim nuk mund të vi-
je veçse prej arsimit e se ma në fund arsimi
mund
të përhapet
ndër Shqiptarë
vetëm me anën e gjuhës shqipe
të shkruerne
me
shkrolat e veta qi po përdoren
ka tash 40 vjet e këndej. Asht për
t'u gzue pra qi Qeverrija,
sado vonë, sod po duket sikur t. ka kup-
61


tue këtë të vërtetë e këtë nevojë të madhe tue marrë masa me fu-
tun ndër shkolla t'ona fillore si gjuhë mësimi atë të vendit.
Tash
po shpresojmë
e po urojmë qi premtimi
të bahet sa ma parë ve-
për e qi vendimi
i Qeverris të zbatohet pa tjetër në vjetin
shko-
lluer qi kemi përpara.
Zotni i ndershëm! Zotnija e Juej e ka marrë vesht hollë
deri
këtu se na shqipen t'onë duem t'a shkruejrnë me gërrnat
latine, qi
tashmë për ne janë bamë kornbtare. Por neve na e ka anda
me
Ju diftue Z. s'Uej, sado shkurt, edhe arsyet e këtij pëlqimi e ve-
ndimi. Këto arsye jane:
I. Shkrolat t'ona janë përdorun ka pothue nji gjymsë sheku-
lli dhe sod gati se kanë mbërrimë në nji shkallë të përsosun. Mb'anë
tjetër edhe vetë kundrështarët
t'anë e pohojnë se gërmat arabike
ashtu siç janë nuk i përshtaten
gjuhës s'onë. Asht' për t'u dyshue
fort mbandej në se mund të bahen krejt të përshtaçme për te edhe
tue u ndryshue e reformue.
Por edhe sikur kjo t'ishte nji punë qi
bahet, merret vesht lehtë se ka nevojë për nji •kohë tepër të gjatë
e kjo provohet edhe me gjendjen e mjerueshme në të cilën ndo-
dhet sod orthografija tyrke me nji jetë shekullore.
2. Oërmat t'ona janë të dame e uniforme. N'atë kohë qi kish-
te me i u dashun nxansit t'onë për me i hymë në tru qinda for-
mash të shkrolavet arabishte, me të vetat ai kishte me nxanë me
këndue ma së miri.
3. Ojithky ndryshim në mes të dy systerneve të shkrimit shfa-
qet edhe në shtyp.
- 4. S'ka asnji dyshim se shkrolat arabishte, të quejtuna për ma
tepër edhe islamike, nuk mund t'u pëlqejnë Shqiptarvet të ktish-
tenë. Pasojat qi kishin me rrjedhun prej këtij fakti janë shumë të
këqija për mbretnin othomane. Këto pasoja Ju i kuptoni vetë fare
bukur e na po .kufizohemi në nji të cek un të vetëm në lak mit e
popujve fqinj për krahinat t'ona të banueme me të krishtenë në
sheshin e voliçëm qi do të përgatitte për ta nji grindje e kotë
shkrolash ..
Qe, Zotni, këto janë arsyet ma kryesore e ma të fuqishme të
pëlqimit t'onë ndaj shkrolat kombtare. Qëllimi i ynë me këto spje-
gime asht vetëm me Ju diftue se çashtja e jonë pështetet në nji
bindje të vërtetë me themela të patundeshëm. Urojmë pra qi Qeve-
rrija e jonë të qëndrojë në kët'udhë, sikurse e lypin e drejta, drej-
tija dhe interesat "'e· vërteta t'atdheut, ~ sidomos qi Z. e Juej të ke-
të nji sukces të plotë në këtë barrë qi ka marrë përmbi vete.
Pranoni, i ndershmi Z. Inspektor, nderimet t'ona të vërtëta.
62


60
13 shkurt
1912
Xhemal Belegu, nga Kruja, Mustafa Kruiës, në Durrës. letër
private. Tyrqisht. Mbi misionin e Muharrem Tagës në Kosovë nga
ana e nacjonalistavet të Tiranës e të Krus.

Kru, 31 Kallënduer
327
" ..... Z. Muharrem
Taga, u nis javën qi shkoi për në vendin e
nënpunsis
(1).
M'u dhërnbys
i shkreti,
por ç'rne bamë?
Udh'e
mbarë i qoftë!..."
Vllai i yt
Xhemaleddin
61
17 shkurt 1912
Mehmet Bahaeddin
drejtori i gjimnazit të Durrsit, Mustafa
Krujës, në Durrës. letër zyrtare. Tyrqisht. Në lidhje me përgatitjet
e kryengritjes në pretekturën e Durrsit.
Durrrës, 4 Shkurt 327
Zit Mustafa-Asim,
mësues
shqencavet
të Natyrës (2)
VIia,
Mora vesht prej t'and-vlla se qenke i sëmunë (3). M'erdh keq.
lutem Zotit për riji shërim të shpejt.
Mbas
nyjës 95 të rregu-
llores së vjetër dhe 42 t'asaj së rës, në qoftë se sëmunda
e juej
do të vashdojë
kishte me u dashun t'emnoj nji zëvëndës. Ju lutem
pra me më lajmue ...
Bah a
Drejtuer i gjimnazit
(l) Muhsrrem Taga we sa mbaj m8~d, qe dergue prej organizutorvet të krye-
ngritjes së prefekturës së Dnrrsit në Kosovë, për t'u manë vesht me Hasan
Prishtinën. Qi mos t'a kuptojë kushdo e mos t'i bien n'flrë anktor+tetet
ishte qitun fjala se n nis për Selanik, për tokë. (Mnstafa Kruja)
(2) Drejtorin •J kisb im pijanec. Në vënd q
i me më <lhituë titullin qi kishem,
mësues i mo.rhematikës, më q uen mësues të shqencavet natyrore! (M. Ki nja)
(3) Nuk ishte sëru
uuë, por kishte shkne ninëz në Tiranë për të hisedue me Avdi
bën Toptani e Refik bën rubi punët e organizatës kryengritëse.
63


62
13 mare 1912
Komisioni sundimtar i Normales s'Elbasanli Bashkivet të Shqip-
nis. Qarkore zyrtare. Shqip me tiji përkthim të lirë tyrqisht. Për
nxënës gratis.
Zotnië të ndershmël
Më 5 të këti muaji me ndifmën landore të qeveriës, hapi dyert
përpara nji shumice të madhe
mësimorea
"Normale",
e-cila në
zembërat e Shqipëtarëvet
unji përfytyron qendrën nga e-cila do të
epet drita e qytetënimit e e-dijevet nëpër Shqipënië,
Me qenë qi Komisioni vendosi -qi të ushqehen 33 nxënës
dhurirnthin-(mexhanen),
edhe qytet i-juaj ka të drejtë të përfaqsoliet
me nji nxanës. Djali të jetë i-papasuri, po i-ndershrn
edhe të pa-
kën të ketë mbarumun nji mësimore filltare prej se ç'do gjuhe.
Duhet të dini se të prishunat e udhës e për .,veshje e tjera djali
qi do të dërgoni duhet t'i ketë me vetëhe. Shkoqitje tjera këndoni
në gazetën "Drita"
Me shpresë se do të na gëzoi tyke marrë përpara sysh lutjen
t'onë, mbetemi me nderë.
13 ,'\\1ars 1912, 328
Komisioni sundimtarë
i-mësimores normale
n'Elbasan
63
29 prill 1912
Hazan Iëizaja, vali i Shkodrës Dreitoris s' Arsimit të Shkodrës.
Shkresë qeverritare. Tyrqisht. Për pushimin e Mustafa Krujës nga
ptofesoriia e gjymnazit të Durrsit,
Kopje
Së Ndershmes Drejtoris s' Arsimit
Këtu
N. 175
Z. Drejtuer,
Z. Mustafa-Asim, mësues i mathematikës në gjymnazin e Durrsit,
asht hjekun nga puna për shkak se s'ka shkue mirë me shokët· e
64


vet, mësuesit tjerë t'asaj shkolle (1) dhe i asht shkrue së Ndershmes
Ministri për t'a emnue në ndenji tjetër gjymnaz (2). Detyra e tij pra
në gjymnazin e Durrsit le t'i ngarkohet dorë për dorë mësuesëvet
tjerë ase, po s'qe e mundun kështu, të gjindet ndonji zëvëndës kom-
petent prej nënpunsish a privatësh e kështu të sigurohet mësimi i
rregullt i asaj lande. Lutemi me i a kumtue këto Drejtoris së gjym-
nazit të përmëndun.
Me 16 Prill 328
Hasan-Riza
Vali e Kumandar i Shkodrës
(1) Ky ka qenë shkaku qi kishte, pasë sajue qeverrija tyrke për ta hjekun prej
pune. E vërteta asht se kurrë, në gati dy vjet mësim qi ka dhanë n'atë
g:jymnaz, kurrë uji fjalë të keqe s'e ka shkëmbye me asnji prej kolegvet të
vet.

(;!) Në uji udhtim q
i
pat bimii në Shkodër mbas pushimit nga puna bashkë me
Avdi Be Toptanin, Z Ali-Feb-ni Ko
sturl , Knmandar i Gj
iudarraerls së vilajetit
i pat kallzue në kshillë se Valiu kishte pasuu urdhën prej Ministrije me e
hjek u n edhe me a internne në ... Kru! Por ai, tue gjykue se mërgimi i ti.i
në Kru, në rrethanat e asaj kohe kur e tanë Shqtpnija shfaqte shenje
shqetije e po përgatitej për kryengritjen e përgjithshme, mund t'ishte edhe
ma i damehëm se në Durrës, s'kishte dash un t'a vente në zbatim pjesën e dytë
t'urdhnit ministruer dhe kishte shkrue në Stambull me e transferua diku
larg. Njimend mbas uji rnueji po i kumtohej Valiut emnimi i Mustafës në
gjymnazin e ... Urfës, në vilajet të Halepit. Por deri atëherë edhe koha e
kryengritjes ish re afrue ,
Avdi Beu, qi në Shkodër pat qenë i thirru o prej vetë Valiut për uji kshi-
llim mbi gjendjen e vilajetit, ndëj ti vetëm pak dit e u nis për kthim në Ti-
ranë, tue i lanë Mustafas barrën me u marrë vesht me Prenk Bib-Dodën për
besën qi dojshin të lidhshin me Mirditë e përgj itbsisht me Dymdhetë-Baj-
rakët, për besën e kryengritjes.
E mbasi kjo besë u lidh ndërmjet Prenk
Bibë-Dodës, për dymdhetë-Bajrakët, e Mustafas, për Kru e Tiranë, tue u !Anë
hollsit e veprimit me i caktne uji herë tjetër, drejtpërdrejt Mustafaja me
bajraktarët e krenët, qi Bib-Doda do t'u çonte fjalë m'u mbledhnn në shtëpi
të tij në Kalimet, u nis Mustafaja për Birnj (çifll
iku i Masar Be Toptanit në
fosLat e Krua), Durrës, 'tiranë e Kru; por për Hasan-Riza Begun për ... Urfë!
Lidhja qi ishte i ngarkuem Musafaja me bAmë me Bib-Dodën e qi hynte
në kompetencën e të dyve ishte nji Iidhje regjonale vetëm për me lnftue e
fitue së bashk •i aë Dymbëdhetë-Bajrakët e në Prefekturën e Durrait. Qëllimet
e kryengritjes, kushtet qi do t'i u paraqitshin e t'i imponoheshin Stambollit
do t'u caktojshin prej Kuvendit Kombtar të Kryengritjes, të përbëmë prej dele-
getënve të gjithë Shqipnis. Me Prenk Pashën pra u muerëo vesht qi ai
t'i printe vetë popullit të pymbëdhetë-Bajrakvet
po t'ishte qi edhe në prefek-
turën e Durrsit t'a rrokte flamurin e kryengritjes vetë Esad Pashë Toptan i.
E po të mos uilahiu për fushë dy Pashallarët vetë, Prenk Pasha i caktoi
drejtvlesat (ekuivalencat) kështu: Avdi Beuee Marka Gjoni, Masar BeueePreugë
Llesh Gjoni, për çëdo beg tjetër mbaudej nji kapidan cilido!
U vëndue qi: të bahet si të bl\\.het, të pusbtohet depoja e të sëhen
65


64
29 prill 1912
Drejtori i Arsimit të Shkodrës Drejtorit të Ojymnazit të Durt-
sif. Letër zyrtare. Tyrqisht. Për pushimin e Mustafa Krujës.
Kopje
Drejtoris së gjymnazit
Durrës
N. 77
Zotni Drejtuer,
Po Ju kumtojmë me kopjen e nxjerrun këtu nalt urdhnin e
Sh, T. Valiut me porosi qi të veproni mbas tij.
Shkodër, 16 Prill 328
Hasan-Taldt
Drejtuer i Arsimit të vilajetit
65
6 maj 1912
Mehmet Bahaeddin, drejtuer i Gjymnazit të Durrsit, Mustafa
Krujës në Durrës. Letër zyrtare. Tyrqisht. Për pushimin e Mustafu
Krujës.

Zit Mustafa-Asim, Mësues i
mathematikës
Këtu
N. 10
Zotni i Ndershëm,
Këtu nalt do të këndoni kopjen e urdhnit të naltë të Sh. T.
Valiut dhe atë të letrës përsjellse të Drejtoris s'Arsimit. Ju ba] me
ditun pra se simbas këtij urdhni detyra e Z. s'Uej në këtë shko-
llë merr fund me ditën e soçme,
Durrës, 23 Prill 328
Vulosun: Mehmet-Bahaeddin
Drejtuer i gjymnazit
gjndarmë e ushtarë ku të wbërr1jë fuq ija, të luftohet me spata e sakica, por
Malit të Zi armë mos t'i merrëu. "Se ki çarta na ep armë sa të duem, por
rubandej për to na lip Shkodrën, e këtfL ua s'kina si me i dhanë" tbonte :
Bib-Doda me arsye e me pëlqimin e plotë të Mustfas. E dijsb in e d he ata se as qi
ishte në dorë të tyne rue i
a lëshue a mos me i a lëshne Shkodrën Malit të
Zi, por ishin tue folë ~ vëndue për aqë sa u përkiste atyoe.
Për fillimin e kryengri tjes <lanë m'u marrë vesh t ma vonë, ~i të kishin
manë lajme të sigurta prej Kosove. (Kaq prej kujtimevet tij M. Krujës).
66


66
26 maj 1912
She/ik Kondi (1), nga Janina, Mahmut Beshirit, në Durrës.
Telegrafë private. Shqip. Rrotull kryengritjes së 1912-s.
Janinë, 26 5/912, N. 972, fjalë 11.
Mahmut Beshiri
Durrës
Jam në kujdes pres letër pa durim (2)
Shefik
67
30 maj 1912
Mahmut Beshiri, nga Durrsi, Mustafa Krujës, në Shkodër. Eks-
trakt letre private. Tyrqisht. Rrotull kryengritjes së 1912-s.
Durrës, 17 Maj 328 E enjte
Mëngjes ora 1
" ... Po të mbyll këtu nji telegrafë qi ka ardhun nga vllai i ynë
z. Shefik (3), i cili qe nisun për Janinë tue kalue këndej para tri
javësh. Ai gjindet në zyrën e kanqellaris së Kryedrejtoris së Pos-
telegrafavet në Janë ....
Mahmut-Hilmi
68
maj a qërshuer 1912
"Shoqëni, e liris s'vërtet" Dega nxansore bashkatdhetarvet. Fletë e
shtypun. Shqip. Propagandë për kryengritje kundra Tyrqis për të
drejtat kombtare
DIFTIM
Bashk atdhetare
Mbrëtnia Othomanë mundet me rrnue vëtem me fuqie te ma-
dhe, por pa besim; pa qetësie te pergjithshem; pa lirie; pa Kusht-
(l) Shefik Kondi, nji nga el ementat ma të shquem e ma të gjallë të naejona-
Iizmës së Tiranës ndën regjimin e Tyrqvet të Rij. Edhe ky ishte transferue
në Janinë po për ato arsye politike e po atë kohë qi ishte pushae M. Kraja
dhe prAj makinës së telegrafës (Shefika ishte telegrafist) ishte hudhun në
uji zyrë kanqellarije t'asaj administrate.
(2) Shefiku pritte prej M. Krujës, me fjalë të kuvëndaeme qi kishin caktue
para se u niste për Janinë, lajmin telegrafik të kryengritjes qi t'ikte e të
vinte. Dhe ashtu qe bamë.
(3J sh, telegra.fën d. 26 maj.
67


nie te vertëte; me ftohtesie, qi sot asht shtue nder-mjet
kombeve s
munt te bine bashkimi,
pra s'pjell dot fortsa, grandej
pa dyshim
do te shuhet drita
jetes se 'saje.
ë
Sot s asht, s mbet as nji Komb, s gjendet kurr nji gjymtyre ë
ktie vendi, qi te thot: un e paskam fatin zie, keshtu kiënka shkrue
ë
me rrnue nder sundim te pa gjykim, nen shkelma te gjindes se pa
njërzie.
Si munt te jeton një komb guximtare, trim, mentare, veprore,
rob ë nen zgjedhe te gjindes q'i kan te gjitha rrebet e gjaes darn-
tore?
S munt te këte fuqie, nuk ushqehet dot nji trup, me raje te
kalbeta me dege te dobeta, me rreme te liga; s munt te mër fry-
me me gjeth te thata, kure te idhnoqen gjymtyret kure-do-here
munt ta helmojn trupin
thajne dege'
ngjitshme,
ë
ë
Jeta
mbretnies asht si rrnimi i gjallnies; si lejne ashtu vde-
ë
sin deka e mbretnive gjith-her ash ardhe prej luftes rnberëndshrne
lufta e mbrendshme kur-do vjen prej pa knaqesies, na pa drejte-
sia e qeveries, pra si munt te sigurohet tortsa d. m. th jeta e ke-
saje mbretnië
S munt te mer fuqie as nji mbretnie, me njërez qi durojne rob-
nie, pra othomanet e vertëte te gezohen e te mos ankohen prej nesh.
Mendimi, kujtimi, mundimi i qëvëries xhon tyrke atht me i
verbue kombet me pluhen te pa dijes te gjinjeshtrimit e me i mbyte
ne dete te gjakut te njërzies qi se pranojnë robnien poshtenien e lia ves
(kumpanjë e bishave) qi quhet ittihat ve trekki qeveria xhon-tryke
ma se pari i shtoj pagesat ne kosove ne nji vend te cil lin e din-
te qi s
duron as' pak te pa drejten, prandej kuptohet se qeveria
ë
kerkoj shkak me hiri per me pie gjak shqyptari!!!
Qeverija nisi ne kosove e dha funt ne skënj te shqipnis tuj
vrae djalosha, çilirnie, vajza, gra, pleq e plaka te smunt i dogjne
te vramit i hodhne ndeper lluga, shumitsen i rrahne para syesh
qjates (Iarniles),
Fletoret, shtypshkronjat
shqype u mbyllne na shkaku qi i
perkthejshin
shkrimet e gazetave tyrqisht por fletoret tyrkë njihe-
shin te pa fajshme.
Qeverija tyrke jo vetme ne Kosove por e rrfeu egersin edhe
ne vende te prulta, ne Shkodre; ne Manastire i rrahu, i deboj te
gjith atdhetaret qi ishin te zotrit e ç'do punes, na e mbylli te shëj-
ten mesojrë, normalen d. m th. driten e te dy syve edhe per menie
e per korie na e Qani srnuntorë.
N'Elbasan
klubin e shyqptarve te cillin ishte vetme per ditu-
nie na e bane rrahine (vent per rrahje) pastaj na i mbylli te gjitha
68


masinat (vendet
mesimit) e gjuhes amtare, keshtu me ç'do pun,
ë
me grishim, me gjinjeshtrim
te ndertimit i dha funt shkretimit xhon
tyrqit e haruen se kombi shqyptare
asht kien edhe asht i zoti' qi
ta rrite
ta zdrite ket mbretnie te shemtueme, me trernbime; me
ë
tradbttmë:
me vrase; tmemerime, me kime te Pejgamberit; me masq
fetare na la pa lirie te zgjedhjes perfaqsore u mundue, po perpiqet
per me fute ndryshin,
grindje per shkronja komtare, na i mbylli
msojtorët shqype d. m. th. na zuni gryken e frymes,
rrugen e qy-
tetnimit, po mundohen sheshazi qi te na i helmojne nxansit shqyp-
tare.
Qeveria xhon tyrke vëtern na nxansit shqipetare s'ka dergue
as n]i ne mesotore t'Evropes.
Xhon tyrqit krishterët
shqyptare te cillet ndollën
ne Dibre e
Kosove po perpiqen ti serbnojn, te Janines e te Manastirit
duen
t'i grekojne o ti vllahsojne
Haki pasha vet afre xhavidit e thiri
Nexhip beg Dragen e i tha: na, nuk do te mundohem
shum me
juve do ta marim pagimin e kosoves na Sërbija ë do ta ushqejm
Anadolin se Kosova asht Serbie
vjetre. Kryetaret
xhemijetit
ë
ë
po na rrefejn Ameriken.
A vropasit, kure
hetuen A rnëriken vëndesit kien t'ëgre edhe
ë
u mashtrohshin genjehe (eshin) me amblesina, ashtu edhe xhontyrqit
u munduen t'i rrefëjne shqypetaret
si t'egrit Amerikan,
prandë]
ndau amblesina
ne shqpnie. KJ:!!:ejane ne __ rëzik na thone: kardash
{vllezen)1 arsllan (luan) .kahrama11 - (krashnik), _por kure e shohin
_yehten pafe mire na i bajn ti gjitha sherntirnët me. pune
me fjale.
ë
Qeverija
othornanë
provimin ë ç'do armes se rëe
bajne
ë
edhe ë kan bae ne trupa e ne shtepija te mjervet shqiptare Qeve-
rija xhon tyrke dihet se kombit tyrk qi ndodhen ne Maqedhonie
u ka dhane te gjithve huta te reja, mir-po shqyptarve
ja u grabiti
armet me ari te cillat ishin te vjetra
vetme per bukurie, per hje-
ë
shie te shtepis'
per kujtim te pleqsise keshtu me ç'do menyse te
ë
pa drejtesise, nakçndroj te gjith sqyptaret qi Kuptojne.
Viet me hiri na çuen murtajen (Koleren) me mendim qi te na
humbin faren. Vet s'kan f~_..~l2.es.e, turp., mbare, fytyre
khrishterve
ë
u thone edhe na mesuen, t'u thomi (gjaur)
muharndanve llatinxhi
ë
e te t'jera ..... !I
Dheu i mbretnise Otomane, u muer, po rnëret si Gjirit, Bosnje,
Tripolia e varfen, Nisite e te t'jerat,
rnir-po gremina
Qeverie ë
shikon vetme fitimin e zgjedhjes perfaqsore e shkretimin ese mje-
res Sqyperie.
Xhon tyrqjt duen atdheun t'an t'a bajne si ato q 'i tkam nalt
Tripolie ete .... na pse rrime! prandej tuj kjëne nxanes ne mesojtore


(shkolla)
te rnbedha,
me shtat te dobët,
me eshtna shtalbë
(taze)
i rrokme hutat, i mathme
opingat,
i veshme gunat e muerme
ma-
lin me kange
kornbjarë
per vdekje te burrnise
e per shpetim
te
shqipnise,
u poqme me shpir! mbedhaj
me trima te te vërtete. qi
gjinden ne luft te thërorimit me ndere .
. Kush asht burre e burrneshe, i zoti per lufte e zoja per sher-
bim te marin masat t'a baj ne detyren Kom betare.(1)
I Ijeshti shqyptare.
Me te lumin guxim,
S'i pari lufetare.
Do shpetoj pa dyshim. (2)
69
22 qërshuer 1912
Mustafa Kruja, nga Skuraj, Komitetit kryengritës në Krti. Kon-
cepte raporte. Tyrqisht. Mbi luftimin e Bregut të Mafes ndërmjet
Malsorësh e ushtris lyrke.

Lajme me randsi.
Skuraj, 9 Qershuer 1328 Ora 1
Mbramë mbërrina në shtëpi të Gjin Pjetrit. Gjeta këtu edhe
Masar Bën, qi më dha lajme shumë me randsi. Dedë Coku paska
pasë' marrë vesht dje se do të dërgohej në Kni prej Leshje nji sasi
armësh e municjoni {30 - 40 barrë) ndën rojën e nja 30-40 ushtarve.
Mbasi Masar Beu paska pasë mbërrimë parnatë ora në 6 në shtëpi
të Gjeto Cokut, Malsorët paskan pyetun atë se si me i a bamë. Ky,
tue marrë para sysh nevojën t'onë për armë e municjon, i paska
kshillue qi po t'ishte e mundun me e shtimë në dorë beftas atë
materjal, pa zlJurmë e pa pushkë, tue e lëshue rojën në nji kurthë,
plaçka do t'ishte e pëlqyeshme. Për ndryshe jo (3). Mirë po mendimin
(1) Vulë rromullake me uji pushkë e uji penel. kryq në mjed is e nëu to <latën
1888; per rreth: SHOQtNI'
E LIRIS S' VË'irfET - "DEGA NXANSORE''
('.!) Djalekti e stili i këtij shkrimi si edhe neologjizmat e përdoruna në M s'na
linë asnji dyshim se ka dalë prej pendës së Salih Gj ukës. Z. Hafiz Ih.nh im
Dalliu në veprën e tij Patriotizm~ në Tiranë (ff. 79 e tutje) ka dhanë lajme
t'imta e, si dnket, të marruna prej burimi të sigurtë, mbi pjesën e stndentavet, ,
shqiptarë në kryengritjen e 1912-s të përmbledhun ndën kryesine knniandën
e Salih Gjnkës. "Ky "Diftim„ o'atë kryengritje asht bimë, ndouse s'ka datë.
(3) Masar Beu ke Malsorët e Bregut të Mates dhe M. Kraja në Kurbi k iahin
shkne me caktue së bashka me ta ditën e kryeugr itjes, me uji veprim tii
njikohshëm prej Kruje në Korbi e në Breg të Mates, prej kah rnband=j do të
kapte menjiherë Dymdhetë • Bajrakëf,
7Q


e Malsorvet
e paska marrë vesht... edhe Qeverija
(këtë spijunl
e
paska bamë Sadri Keqi, nji malsuer mysliman qi banon pak këndej
Leshen), e cila atëherë vëndueka
me përsjellë
karvanin
me nji ba-
taljon 700 vetësh. Malsorët
edhe këtë vendim
të qeverris
paskan
mbërrimë
me e marrë vesht edhe i a paskan
kumtue
Masar Beut,
i cili në këtë rasë i paska kshillue
me hjekun dorë pa tjetër prej
asaj plaçke. Por Malsorët
këtij lajmit të dytë s'i a vëkan veshin, e
zankan rrenë. Edhe bajnë të veten, siç e kishin
sajue
ma para.
Venë nji pritë 40 vetësh ke trapat (1). T'a pamen bataljonin me sy
disa prej tyne duen qi t'i lëshohej udha me kalue pa e gërgamë
aspak. Por tjerët qëndrojnë në vendimin e përpashërn, sikur edhe
asnji karnbë prej sish mos ·të shpëtonte, edhe nisin pushkën. Luf-
timi bahet· i rreptë. 6 mitraloza, ma se 30 barrë municjon, ushqim
e opënga mbesin në dorë të Malsorvet. N'ushtri nuk dihet çë darn
asht bamë. Dikush thotë se ushtrija ka humbun ma se gjymsën.
Na kemi 5 'të vdekun e 4 të varruem. Ndër të plaguemit gjindet
edhe Dedë Coku. Flitet se 5 gjindarmë kalorë qi kanë "qenë me
ushtrin kanë kalue lumin e shpëtuem shëndoshë. Hamid Efendiu (2)
paska pasë ardhun në breg të Mates me fuqin e Ojonmit për me
pritun karvanin. Por të ndiemen pushkët e para tym të bëftë Zoti
paska çamë me gjithë ushtarë!
Të shumtën e njerëzvet me të cilët· kërkojmë të piqemi i ka
hallakatun lufta. Ndoshta, sirnbas nevojës e rrethanavet, nesër mund
të shkoj edhe un atje ke luftarët. Dorë për dorë kështu janë punët.
Nuk shoh nevojë me i komentue faktet. Due të Ju them vetëm këtë:
qi duhen marrë masa të shpejta për me ndriçue Katundet e sidomos
myslimanët e Kurbinit e katundet tjera fanatike (3).
(I) 'I'rapat ishin dy sule të liclhuna bashkë ijë n'ijë për të qitun ndbtarë prej
11.illnit
breg të lumit, të Mares në tjetrin mbi rrugën e Lesbes me Tiranë e
Krti. "Kfl trapat" don m
e thanë anembanë vaut kn pnnojsbin trapat.
(2) Hamid Borshi, k
nmandar i kompnj is së gjindarmeris së Krus.
(3) Siç mund të kuptohet lehtë prej kontekstit të këtij dokumenti, lajmet e
db1tna këtu M. Kruja i kistite prej gojës së Masar Be Topta nif e ai i a kishte
d ifnue aahtu siç i a kishin th1lnë vetë Malsorët. Do zmadhime bien në syt
të kujdo, si b. f'. numri i nshtarvet të tyne. Lajmet e dy an vet kundrështare
qi na japin dokumentat e këtij vëllimi n,jafojnë me qortue nj:'.l,ni tjetrin e
ure nzjerrë në shesht të vërtetën historike.
71


70
23-24 qërshuer 1912
Hasan Iëizaia Vali i Shkodrës majorit All Fehmi Kosturit, në
Lesh. Telegrafë Qeverritare. Tyrqishi. Mbi luftimin e Bregut të Mafes.
Shkodër, 10/11 Qërshuer 328 N. 6011, fjalë 21, grupe cifrash
106
Zit Ali-Fehrni, kumandar i regjimentit të gjindarmerfs
Lesh
Me cifrarin e kumandës së regjimentit 53:
Tash për tash Malsija e Leshës asht e qetë. Deri sa mos të
ketë ndodhun ndonji lëvizje nga ajo anë atje nuk duhet të veni pa
pyetun. Presim sa ma shpejt lajme mbi gjendjen.
Hasan-Riza
Vali dhe kumandar i Shkodrës
71
24? qërshuer 1912
Major All Kosturi, nga Lezhja, Hasan Rizas, në Shkodër. Kon-
cept telegrafe qeverritare. Tyrqisht. Mbi luftimin e Bregut të Ma-
fes.

Valiut e Kumandarit
Shkodër
Në Kru s'ka kurrgjë. Vetëm malsorët e Ourzit kanë marrë pje-
së -në përpjekjen' e Bregut të Mates. Nga kryengitësit Dedë Coku
asht plague. Dje janë vorrue 15 malsorë të vramë. S'asht e vërtetë
qi kanë marrë pjesë edhe myslimanë. U muerën masa për të nxje-
rrë plaçkat e gjindarmvet, dy barrë municjon dhe kafshët e qiraxhi]-
vet e t'ushtris qi kanë grabitun kryengritësit. Mbi këta do të ba-
hen hetime. Nesër mëngjes fillojnë veprimet.
72
24? qërshuer 1912
All Kosturi, nga lezhja, Hasan Rizas, në Shkodër. Koncept te-
legrafe qeverritare. Tyrqishi. lypen karroca për të bariun 6 të va-
rruem.

Valiut e Kumandarit
Shkodër
Lutemi me na dërgue dy karroca për të bartun spitalin e
Shkodrës 6 të plaguem.
72


73
24 qërshuer
1912
All Kosturi, nga Lezhia, Hasan Rizas, në Shkodër. Koncept
telegrafe qeverritare. Tyrqishi. Mbi gjendjen e Bregut të Mafes mbas
luftimit.
Valiut e Kumandarit
Shkodër
11 Qershuer 328
Dje u vorruen te kisha e Bregut të Mates
17 kryengritës

vramë, nga të cilët 11 rnalsorë
të krishtenë
e nji mysliman,
dy
Mirditas bulq të Bregut të Mates e dy malsore (1). Kemi marrë vesht
me siguri se kanë mbetunë të varruem edhe pesë mashkuj dhe nji
grue e nji vajzë. Ju lajmoj se plaçkat e kumpanjis
të mitraljozave
e municjonin
dhe kafshët si edhe teshat e gjindarmet
nuk i kanë
shpërdamë,
por janë tue i mbajtun të tanë top.
74
24-25 qërshuer
1912
Ati Kosturi, nga Lezhja, Hasan Rizas, në Shkodër. Koncept
telegrafe qeverritare. Tyrqishi. Mbi gjendjen e Bregut të Mafes.
11/12 Qershuer 328 ora 2
Valiut e Kumandarit
Shkodër
Të gjithë Malsorët, veç nja 7-8 familjesh, kanë shkue në Mir-
ditë e në Kthellë me gjithë gja të gjallë. Në fushë s'ka rnbetun ma
kurrkush.
Un nuk do të veproj deri qi mos të kemë hetue qëllimet
e këtyne, se ku kanë zanë vend, se ku janë tue i ruejtun
kafshët
e ushtris,
municjonin
e mitraljozavet
dhe plaçkat tjera ushtarake;
si edhe deri qi mos t'i kernë përgatitun
fuqft e këtushme me gjithë
ç'u duhet për veprim e për pushim.
Nga gjindarmët
dhe fillrojsi
qi kanë shkue me goditun telin deri tashti s'kemi ndonji lajm.
~l) ~es;i.pi i
këtyne cifrave dd 16 e ,io l7.


75
25 qërshuer 1912
Hasan Rizaja, nga Shkodra, All Kosturit, në Lesh. Telegrafë
qeverritare. Tyrqisht. Mbi gjendjen e Bregut të Mafes.
Shkodër, 12 Qershuer 328 në rnbrame, fjalë 20, grupe cifrash 121
Tepër e nguçme
Ali-Fehmi beut) Xumandarit të Regjimentit të Gjlndarmeris
LESH
Vija telegrafike e Krus s'qenka
ndrequri edhe. Përpiquni t'a
ndreqni me doemos sod e të siguroni korrespondencën
dhe të
••
nxirni plaçkat e grabituna prej kryengritësve si edhe të merrni ma-
sa për të zanë krenët e këtyne.
Hasan-Riza
Vali e Kumandar i Shkodrës
76
25 qërshuar 1912
All Kosturi, nga Lezhja, Hasan Rizas, në Shkodër. Koncept
telegra]e qeverritare. Tyrqish. Mbi gjendjen e kryengritjes që prei
Kruje deri në Mirditë.

Valiut e Kumandarit
Shkodër
12 Qershuer 328
Ju paraqes fjalët e nji njenu të besueshëm qi pata thërritun
e m'erdh ge tashti nga Miloti. Masar beu asht lidhun me Malsorët,
me të krishtenët e Kurbinit, me Kthellë e Mirditë edhe me disa
myslimanë e ka dalë në mal (1). Ai gjindet sod në Skuraj me 400
(1) Mnsa r Be 'l'optani ka qenë mi\\, i njohuu se (1.v të vl laz n it. me Malsoriit. f'.
Br1>gnt, të iYfat •..
me Kurbt e Kthe
Ndër këta të forul1t, sidomos
re
s,
llë.
kis
h
gjithëudncr
111i.4>1h E po 11iipër kët» «dhe në malsi të Leshes e uo Mirditë
i ka pa~ë rnbërrirnii zani mil, fort, se lrnjlervd, tjerë. Ng,i 'I'optnnët., u.bas
Gani Beat,, i ka pasë nrhe
tu u atij fa nra e "tri111ni~" e e "puAhkPs". Këndej
rrjedh t>•ihe arsyeja për të cilën në lajmet ,, zuradhnerue e të gnbaeme qi ka
11rn1-ri> Maj . •Ali-Fehmi Kosturi prPj gojiiR së nji katundari
''të bPSDf'Hf,Pm"
përu.ëude t emui i Masur Beut, kurse, e drejt", pr1si i kryeugritjes në prefe k-
7 4
turëu e Durrsit, ai qi nacjonalistat e asaj prefekture kishin vfrmë ase pra-


vetë plot. 200 tjerë kanë zanë Shkallën e Pëdhanës.
Edhe Kruja
do të bahet me ta. Nji pjesë asht bashkue qyshë tash. Sonde presin
edhe Kapidan Marka-Gjonin
me 700 Mirditas. Në fushë s'ka mbe-
tun kush. Kafshët e ushtris i kanë cue në Mirditë. Vija telegrafike
asht rrenue krejt. Fuqija qi pata dërgue për të sigurue korrespondecën
s'asht ma e zonja me e krye këtë barrë e prandej i dhashë urdhën
m'u kthye. Lëvizja asht e përgjithshme.
Me gjithë këtë Masar beut
i shkrova
prap. Nga katundi i Gjonmit
deri tash kurrkush
s'ka
marrë pjesë.
Avdi beu s'ka luejtun. Në më dhashi lejë po shkoj
për detë me u pamë me te. Kam marrë vesht se kryengritësit duen
me u mbledhuri në malsl të Leshes e me premë xhaden Lesh-Shkodër.
Prandej në malsin e Leshes nuk duhet me pasun aspak besim.
Xhadja duhet ruejtun e sigurue qyshë tashti.
77
25 - 26 qërshuer 1912
All Kosturi, nga Lezhja, Hasan Pizas, në Shkodër. Koncept
telegrefe qeverritare. Tyrqishi. Mbi gjendjen e telavet.
Valiut e Kumandarit
Shkodër
12/13 Qershuer
Përgj. Mbas nji kontrollimi qi u ba u muer vesht se vija
telegrafike asht e prishun qyshë nji gjyrnsë sahati prej Leshcs e
deri në breg të Mates. Fillrojsi lajmon se edhe nga uji i Mates e
deri ke telegrafa e Gjonmit asht rrenue. Njerzit qi kam çue në Kru
s'janë kthye. Mënyrën dhe drejtimin e veprimit t'em kam për t'i
caktue si të kemë marrë lajme të sigurta prej andej.
uue në krye për t'i prtrnë popnllit kr.yengritë~ në luftën e shenitë t.ë liriR,
iRhte jo Mn~itr Beu i Kthellasve, por Avdi B1>11, qentleman i viirtetë e i
ujohnn kështu uë dash nii popull në dash ndër qa~qet <1everritare e ndër
kanqellarit e iuteresueme në Sbqipni.
~llms Avd i Beut , nga Toptanët ai qi shkoute krah për krah me te uë AS•
të naojona listavet ishte Refik Beu. Ky, bashkë me të vllan ma tri parë Mu
ra.ti n, e kishin nacjonal izmën të trashigneme prej t'et, d he k re it të thjeshtë
e të k nl l u= t, jo për mjet spekulimi. Mur at Beu ka qënë t.ret
n u slinmë vjet
n'Anadol1 prej regj i rui t harnidjan , deri në shpalljen A Knah tetis . e j-rande]
g~,li i panjohun 11ë popull. Ed he Refiku. për sh kuqe qi s':l•ht, vënd i kiii,,,
me i aualyzue, R'gzonte ayrn pa th i në popnll e pn,stigji
i t i] piirgjithsht nnk
i afrohej knrrk u nd atiJ t' Avd i Be,,t. I vetmi prej bej ler ve t qi k n ku-
maud ne drAjtpërdrejt. v.të nj i ÇPtë në këtë k ryengritjr- e ka lu ft ne me t, imni
të pashoqe, n'atë kuptim q
i
i
epet ksaj f,jali; në gjuhën e v erty tevet, :'lsht
R.,eii~u.
75


78
36-27 qërshuer
1912
Hasan Rizaja, nga Shkodra, A/i Kosturit, në Lesh. Telegrafë
qeverrifare. Tyrqisht. Lyp la/me e jep urdhna politikë e luftarakë.
Shkodër,
13/14 Qershuer
328 N. 6133. fjalë 40 grupe
cifrash 194
Ati - Fehmi beut, Kumandar i Gjindarrneris
Lesh
Përgj. (1) Tash për tash s'asht nevoja të piqeni me A vdi beun.
Dilni me n]i bataljon e me nji top për me vëzhgue mirë e me 'kuj-
des të madh si vendin gjatë rrugës deri në breg të Mates e disa
kilometra anembanë,
ashtu edhe kry'engritësit;
edhe deri nesër m bra-
m a ktheni e pritni në Lesh urdhnin qi keni me. pasun prej këndej.
Mb'anë tjetër përpiquni
sa të jetë e mundun me mbledhuri
lajme
ma shumë e të sigurta përmbi kryengritësit
e m'i kumtoni deri nesër
n'ora 9. Atë vendin qi përmendni
në telegratën t'uej s'munda t'a
gjej e prandej duhet të rn'a përsritni
tue e spjegue
në lidhje me
tjetër vend të njohun.
Hasan - Riza
Vali e Kumendar
i Shkodrës
79
27 qërshuer 1912
_ Ali Kosturi, nga lezhja, Hasati Rizas, në Shkodër. Koncept
telegrafe qeverritare. Tyrqislzt. Mbi gjendjen e vendit.
Valiut e Kumandarit
Shkodër
14 Qershuer
328
Për gjithë ditë po bajrnë vëzhgime me anë togjesh
të vogla.
Ashtu edhe dje, mbas urdhnit të Z. s'Uej, pat qenë çue nji fuqi
prej dy kompanjish
kambsore
me nji top gjatë rrugës deri n'ujë të
Mates. Lajmi qi Ju kishem dhanë se në fushë s'ka mbetun
kush
nga kryengritësit
u ·vërtetue edhe në ketë mënyrë. Shkalla Mënjollës
asht n'anën e mangjët
të Mafes mbi rrugën qi shkon
në Kthellë.
Shkalle e Pëllanës (2) gjindet kundruell
ksaj, n'anën e djathtë

Mates. Kryengritë~t e kanë bamë qendrën në Lyme të Skurajve.
(1) Dokumentit.
76
76 (2) Ase Pëdbauë o Bë1lh1rn1>


Cilido prej popullit qi nuk mundet me marrë pjesë vetë në kryengritjet
asht tue pajtue bedel me pare. Lajmtari më thotë se Tirana e Shjaku
s'kanë luejtun deri sod, por qi Elbasani asht ngritun .... (1)
80
28 qësshuer 1912
All Kosturi, nga Lezhja, Hasan Rizas, në Shkodër. Koncept
letre qeverritare. Tyrqisht. Mbi lëvizjet e ushtris.
Valiut e Kumandarit
Shkodër
Kam marrë vesht se togu ushtarak qi gjindej në Gjonm asht
tërhjekun në Kn.L Vijen telegrafike përtej lumit të Mates tashti po
përpiqerg
t'a siguroj me tjera mjete. Po munda me i a dalë këtij
qëllimi tri kompanji të nji bataljoni me nji top mali kam për t'i
vëndosun
në kodër të Pëllanës
dhe të katërten kompanji në kullat
e Gjeto Cokut e të Llesh N.kë Dakës. dhe kështu kam me sigurue
rrugën e telegrafën. Në këtë mënyrë edhe Shkalla e Pëllanës ka me
qenë zanë, me kryengritësit do të gjindemi në të përpjekun e punët
e Kurbinit do t'i vëzhgojmë ma për s'afri.
81
27-28 qërshuer 1912
Hasan Pizaia, nga Shkodra, All Kosturit, në lesh. Telegrafë
qeverritare. Tyrqishi .. Mbi Lëvizjet e ushtris.
Shkodër, 14/15 Qershuer 328 N. 6164, fjalë 20, grupe cifrash 130.
Tepër e nguçme
Ali-Fehrni beut, Kumandarit të Gjindarmeris
Lesh
E mora letrën t'Uej (2). E këndova. Kumandës së regjimentit
53 i shkrova me e kthye prap në Gjonm kompanjin qi kishte
marrë urdhën me u nisun prej andej për me u bashkue me bata-
Ijonin e vet, dhe si atë kornpanji ashtu edhe bataljonin qi gjindet
në Kru me i vumë ndën urdhnin t'Uej. Epni pra urdhnat e nevoj-
shëm e shënoni detyrat e tyne edhe na lajmoni.
Hasan-Riza
Vali e kurnandar
(L) Duket se teksti nuk mbaron me kaqë, Veçse fleta qi kemi në dorë këtu isht
mbushuu e tjetër s'u gjet. Kjo telegrafë asht përgj. e D. 78.
(2) Me 27, D. 80
77


82
27-28 qërshuer 1912
Hasan Rizaja, nga Shkodra, AU Kosturit, në lesh. Telegrafë
qeverritare. Tyrqisht. Urdhën m'u nis' e me xanë vend në dy anët
e Mafes e me ndrequn telat.

Shkodër, 14/15 Qershuer 328 N. 6166, grupe cifrash 792, fjalë 30
Tepër e nguçme
AH Fehmi Beut, Kumandar i Regjimentit të Gjindarmeris
·
Lesh
Leni në Lesh e Shën-Gjin nji kompanji karnbsorë mitraljozash
prej regjimentit 53 edhe nji tjetër nga 71-shi, qi bajnë gjithsej dy
kornpanji, edhe togun e topave të. moçëm; edhe nisuni me të tanë
fuqin tjetër nesër nate nji orë para agimit kah bregu i Mates.
T'arrimen atje vendosni nji kompanji në bregun e djathtë të lumit
rreth Pëllanës, në mënyrë qi të mundet me e ruejtun e me e sigurue
drejtpërdrejt vaun. Pjesën tjetër të fuqis qitni-e përtej edhe vendos-
ni-e në nji pikë qi edhe andej të ruhet e të sigurohet drejtpërdrejt
vau. Këtu do të merrni qëndrim të prituni dhe do të dani nji tog
të fuqishëm e do t'a nisni për të ndrequn vijën telegrafike drejt
Krus, tue i dhanë me vete fillrojsa me landë të mjaftueshme, kështu
qi ajo vijë të goditet me doemos. Në rasë qi togu i dërguern për
meremetimin e telave të ndeshet n'anmik, leni nji pjesë t'ushtris
në piken e zgjedhun për rojën e sigurimin e vaut edhe më të tanë
fuqin tjetër shkoni përpara për ndihmë. Mbasi të goditen telat
kthehi e zëni vend prap atje ku ishi në qëndrim të prituni. Pres
edhe lajmet qi do të merrni nga kompanija vëshguese nga ana e
Skurajve.
Hasan-Riza
Vali e Kumandar i Shkodrës
83
27-28 qërshuer 1912
Ali Kosturi, nga lezhja, Kumandës së Baonit 3, Regj. 71, në
lesh. Koncept urdhni ushtarak. Tyrqisht. lëvizje ushtarake -,
Kurnandës së baonit 3 Regj. 71
Lesh
Nesër nji orë para agimit bataljoni i juej do të gjindet gati
për marshim m~n përjashta qytetit në rrugë të Tiranës me nji top
mali automatik, me veglat e heljografis, me municjon, shatora dhe
ushqim për 2-3 dit me vete.
78


84
28 qërshuer 1912
Mustafa Kruja, nga Kruiar, Salih Nivicës, në Durrës. Koncept
letre private. Tyrqisht. Mbi luftimin e Lezhes e kryengritjen e Krus.
Me 15 Qershuer 328
Vila i dashun,
Masar Beu u ba nji javë se ka dalë (1) Veprimi i parë i tij{'!},
sikurse do t'a keshë ndëgjue, mbaroi me nji fitim të madh: për-
pjekja e Bregut të Mates. Nji grusht Shqiptarë përpiqen me nji ba-
taljon ushtarë, të cilit mbandej i shtohet edhe nji bataljon i dytë
qi gjindej në Zejmen, nji gjymsë ore përtej, pra me dy bataljona
të rregullshëm, qi kishin me vete edhe riji top mali e mitraljoza,
luftojnë me ta nji ditë gjithë ditën në fush dhe ma në fund ushtri-
ja len në dorë r'atij grushti Shqiptarësh tetë mitraljoza me tridlie-
tetetë barrë municjon e tërhiqet. Qe nji mrekulli qi paralajmon ngadh-.
njimin t'onë kombtar!. ...
Avdi Beu me tjetrin vila Hamid Bën e me të kushrinin Kefik
Bën janë gati. Dita e hanë s'ka për të gjetun asnjanin në shtëpi.
Edhe parsija e Krus po bashkë me ta. Kështu qi pra ti mund të
nisesh të diellën. Veçse na jemi pak në dyshim për itinerarin qi
do të ndjeksh. Athue siç e kishim caktue bashkë përpara: Du-
rrës-Vlorë-Delvinë-Gjirokastër-Berat? apo Durrës-Vlorë dhe mbasa-
ndej për tokë? Pika qi na ka bamë neve me ngurrue asht kjo: po
të ndjeksh rrugën e Sarandës në Vlonë nuk do të mundesh me ba-
më kurrgjë, Sepse vapori atje mbërrin fort heret edhe nuk ndalet
ma se 2-3 orë. Pra mendoje dhe ti vetë e zgjidh njanën udhë qi
të të duket ma e mbarë. Sa për nji dokument për t'u a tregue aty-
(1) "Me dalë (në mnl
r" ishte në kobë të 'I'yrqis fraza qi donte me tha.në me
ngrituu krye, we u bi'~më kryeugritës.
(2) Qi përpjekja e Bregut të Mutee me 2:.! <lershuer 1912 H'ka qenë ki, merr e
ke del vepra e Masar Beut, na e p~ovou ma. së miri dokurueuti N. 66. Si
spjegohet atbotë ky shtrëmbuim i së vërtetës në këtë letër të drejtneme nj i
shoqi në knndreshtirn me raporLën e drejtueme Komitetit uj
i javë paraf
Ndoshta uga desuir: i auktorit me e bi'tmë ma të besueshëm faktin ni> më-
rulen e nji nj eriu të ngarkuem me m
isjon për në Toskni, tue e paraq it.u
n
atë fakt s1 vepër të nji beu <ti edhe në rrethet e nal ta të Jugës njihej për
trim e guximtar (v. shëuiuiia e D. 73 SI edhe vetë D. 97). Sido qoftë, pnua
dëften se edhe intelektualët e rij demokratën të 191:4
s tsb in të mëndesis
pat.rijarkale tii popullit të vet, i cili s'e kupton nj i vepër bnshkare po s'i
prini begu apo kapi tani, aga apo bajraktari, ndersa Malsorët e MbisllkodrëH
në punët e vendit e t' Atdheut kanë vi\\1.1ë ata vetë në krye ate q
i ka qenë
w:1 i zoti we u priwë për me çne në vëud vullnetin e përbaehkët.
79


ne me të cilët do të piqesh, na tue mendue se kjo e drejtë i për-
ket Komitetit Qëndruer
të kryengritjes
së përgjithshme,
nuk guxuem
(1). Por menduem nji rrugë tjetër. Në qoftë se ka asish qi ngu-
rrojnë me luejtun pa qenë marr vesht mirë me ne, ata mund të na
dërgojnë ndokënd të vetin ase mund të merremi vesht me letra.
Lidhja me ne do të sigurohet me anën e Dom Nikollit (2) Ou,
rrës. Para se të nisesh merrja adresën Dom Nikollit dhe epja kuj
t'a deshirojë. Edhe ata andej në të parën letër qi të na dërgojnë
mos të harrojnë me na shkrue adresën .. Korrespondenca
do t'ish-
te mirë të bahe] shqip.

Edhe Malsija e Shkodrës i ka fillue veprimet të marten. Mbas
nji letre qi muerem prej Hasan Beut (~) në Kosovë punët janë tue
shkue shumë mirë. Nga Elbasanis kemi marrë nji përgjegje shumë
të favorshme. Nji oficer i quejtun Tajar qenka arratisuri me dy kom-
panji Shqiptarësh e gjithashtu 12 oficera me 70 ushtarë prej Dibre.
Edhe Matja mirë asht.
Tashti, lum vllai, s'po kam ma tjetër- veçse me urue qi Perë-
ndija e shpirti i Skanderbegut të na ndihmojë.
85
28 qërshuer
1912
Hasan Rizaja, nga Shkodra, All Kosturit, në Lesh. Letër qe-
verritare. Tyqisht, Instrukcjone lëvizjesh ushtarake.
Ati - Fehrr i
beut, Kumandar i Regjimentit të Gjindarmeris
LESH
I. Merrni me vete edhe topin automatik qi mbërin sod në Lesh
e kështu nisni-u me dy topa automatikë.
2. Hapni syt fort për udhë e merrni -gjithë masat e sigurimit të
rasës. Qitni përpara pararojsa, rregulloni mirë e me kujdes largsin
e lidhjet ndërmjet sish. Nxirni vëzhgirntarë sukave e pyjeve ane-
mbanë rrugës për me ruejtun ijët; këta do të hecin në nji vijë me
(1) E d
rej
t.a il.~ht. SH Avdi Be Toptan i kryetar, s'pat dash nn me i dhanë Sa-
lib Nivicës nji letër përfaqsi mi të n,lënshkrueme prej tij apo edhe prej tij.
Sal ih Ni vica ishte i denjë për besinuu mi\\ të plotë, por Avdi Beu s'e njihte
mirë vetë
(2) Ka çorri ,
80 (3) Prishtina.


kryet pararojës, nuk do të mbesin mbrapa, do të jenë aqë larg sa
me mundun kurdoherë me lajmue në kohë nji të mbsyme qi mund
t'i bahet pararojës e me ruejtun nga zjarrni si atë ashtu edhe shty-
llën vetë.
3. Ndër qëndrime (të zanë vend, të ndëjtun) do të vëhen sogje
pararojse, do të vëzhgohen nat' e ditë e padamun rrethet, sidomos
n'atë drejtim kah gjindet anmiku e atje ku ai mund të futet tinzisht
4. Roja e postavet ndërmjet bregut të Mates e Leshes do t'u
ngarkohet ushtarve të regj. 53 e baoni 3 i regj. 71 do të përdoret
vetëm në veprime ushtarake e jo n'aso shërbimesh të dorës së dytë.
Hasan - Riza
Vali e Kumandar i Shkodrës
Mbërrini në 19 Qershuer 328, ora 11
86
30 qërshuer 1912
Nji toger i ushtris tyrke, nga Miloti, All Kosturit. Raportë
ushtarake. Mbi gjendjen e Kurbinit.
Ushtrorja e malit të Milotit
17 Qershuer 328
1. Shtylla vëzhgimtare u nis nga vëndi i shënuem dhe mbasi
mbaroi detyrën e vëzhgimit
në drejtimin qi i qe caktue u kthye
me vëzhgimet qi vijojnë.
2. U vëzhgue rruga deri te suka e kishës
dhe kurrgjë për
dyshim s'u diktue.
3. Vetëm se kah të lemët e kishës larg në kreshtat e maleve
mbi nji shteg gurishte u panë ma së pari dy vetë t'armatisun,
ma
vonë u dukën edhe i treti e i katërti e kështu deri në 15 vetë aty-
këtu nëpër shkrepa. Mbasi disa prej këtyne panë ushtarët i a nisën
atypraty me ndrequn llagore me gurë. (Na ishim mbi nji kodrinë
të ngjitun me livadhin qi ndodhet përtej kishës, me mend nja 700-
800 metra larg kryengritësish
qi pamë).
4. Prej atij vendi kemi veshtrue edhe anët tjera me durbi, por
s'kemi pamë kënd.
81


5. Nëpër shtëpit kah kemi kalue s'kemi ndeshun
në mashkuj.
Në kishë qenë nji shumicë grash e dy burra.
6. Shenjet e tutës qi shiheshin
ndër gra diftojnë se burrat i
kishin me kryengritësit.
7. Përfundimi
i vëzhgimeve
përmblidhet
vetëm në këto pika.
Tog ..•..•.. (s'këndohet)
Kum. i shtyllës vëzhgimtare
87
30 qërshuer 1922
Kumandari i Kalas së Krtis kumandarit të baonit I. Urdhën
ushtarak. Tyrqisht. lëvizje ushtarake.
Kala, 17 Qershuer 328
Kumandës së baonit 1
1. Kornpanija qi ishte urdhnue rnbrdrnë me u gatue do të
niset sod ora në 7 dhe do të ngrehë çadër në nji vend të voliçërn
ke hani i Larushkut.
2. Tue qenë se detyra e kompanjfs
ka me qenë sigurimi i
rrugës së Tiranës e të Krus, ka me qitun për ditë nga nji patrullë
në njanin drejtim e në tjetrin dhe anët tjera do t'i vëzhgojë gjith-
nji me patrulla të vogla.
3. Kompanjis do t'i epen me vete tre gjindarmë e pra ajo do
të raportojë, kur t'a shohë të nevojshme, lajmet qi ka me pasun
mbi kryengritësit.
4. Kompanija do të marrë me vete zahire e peksimet për re-
zervë dhe ushqimin e përdiçërn do t'a sigurojë nga qendra (1)
88
1912
All Kosturi, Hasan Rizas, në Shkodër. Koncept telegrafe qeve-
rritare. Tyrqishi. lëvizje ushtarake.
·
Valiut e Kumandarit
Shkodër
Nga tri kompanji të regjimentit 53 qi gjinden këtu nji asht në
Shën-Gjin dhe nji tjetër në majë të Kasapit. Secila kompanji
ka
nji oficer. Gjendjen e ushtris Ju a kam përshkrue
pakëz edhe në
(l) S'ka ndënshkrim.
82


raportat e luftimeve qi do të merrni
sonde. Mue po më duhet të
nisem me baonin 3 të regj. 71 dhe me nji top mali automatik.
Sikurse Ju kam lajmue nji kompanji
po e vendos në kullën e Ojeto
Cokut për me sigurue rrugën. Me tri kompanji
kam për t'u pjekun
në kodër të Pëllanës.
Nisjen kam për t'a caktue si të kernë sigurue
rrugën e telegrafën e si të kemë marrë vesht
mirë gjendjen
e
Kurbinit. .
89
korrik 1912
All Kosturi, Hasan Rizas, në Shkodër. Koncept telegrafe qeve-
rritare. Tyrqisht. Kërkon nji heliograf.
Valiut e Kumandarit
Shkodër
Për 'me mundun me sigurue korrespondencën
ndërmjet
Krtis
e Leshes
lutemi me na dërgue nji heljografi n. 24 sonde ase deri
nesër n'ora tre. Kjo do të vëhet në kala të Knis.
Me 18 Qershuer 328
90
korrik 1912
Hasan Pizaja, nga Shkodra, All Kosturit. Deshifrim telegrafe
qeverritare. Tyrqisht, Urdhna levizjeslt ushtarake.(1)
Dy heljografe janë dërgue mbrëmë në Lesh. Njana do të vëhet
në Lesh e tjetra në Kru. Nji kornpanjl
e fortë nga bataljoni
qi
gjindet në Kru do të vijë me doemos në Ojonëm
për me forcue
atë vend. Edhe Ju shkoni
nji or'e ma parë deri në Kru edhe
mbasandej
kthehi
bashkë me baonin e tretë të regj. 71 për këtu
tue pritun urdhën tjetër në breg të Mates. Të tana lajmet e përha-
puna janë të zrnadhueme.
Shihni-u me kumandarin
e bataljonit
qi
gjindet në Kru e me ndënprefektin e vendit. NJi kotnpanji e atij bataljo-
ni do të mbesë gjithmonë në Kru dhe komp.anija e tretë do të përbëjë
pjesën shetitëse të fuqis së Krus për me shkue ku t'a lypë nevoja.
Tuta jo nji ushtari, por as nji mashkulli cilit do s'i ka hije. Thueju
oficerave të Krus se me frikën e tyne kanë krijue nji situatë të ke-
qe. Gjasin e Mates e ka shkaktue
tuta e tyne e jo tjetër. Të kishin
pasë rnbsyrnun ata me furi kishin mundun t'i stërfarshin
kryekëput
Malsorët qi patën guximin me u ramë. Shtiniau në krye atyne këto.
Dhe pa humbun kohë kryeni detyrën t'uej e kthehi.
Me 18 Qershuer 328
(1) Duket me qënë kopja e deoifrueme pa kurrfarë tregimi. Pa dyshim dërguesi
~ht Hasan-Rizai dhe marrsi Ali-Fehmiu.
83


91
2 korrik t 912
All Kosturi, Hasan Rizas, në Shkodër. Koncept telegrafe qeverri-
tare. Tyrqisht. Nji çetë Malsorësh asht pamë në fushë, veshun si
gjindarmë.
Valiut e Kumandarit
Shkodër
Sod janë pamë fushës nja 20 malsorë të veshun me tesha
gjindarmësh. I u shkrue kumandës së Leshes me marrë masa, por
asht mirë të lajmohen edhe trevat tjera ushtarake.
Me t 9 Qersh uer 328
92
2? korrik 1912
All Kosturi, nga lezhja, Hasan Pizas, në Shkodër. Koncept
telegrafe qeverritare. Tyrqisht. Mbi masat ushtarake e rojen e telave!.
Valiut e Kumandarit
Shkodër
Ka dy dit qi me ndihmën e ushtris e kemi ndrequn vijën
telegrafike deri në ujë të Mates. Sod do të goditet në drejtim të
Shllazit. Me gjithë këtë
kam frikë se telat e ngrehuna do t'i pri-
shin përsri e se po s'u ruejtën me ushtri s'ka për të qenë e mu-
ndun me e sigurue korrespondencën. Afër kodrës ku gjindcm Matja
kudo mund të dilet në va. Si t'a kernë sigurue ushqimin për nja
10 dit kompanjin qi ndodhet rreth Shënkollit do t'a sjellë këtu ku
kam me lanë dy kompanji ndën kumandën e kapidanit të vjetër
Halidit e me nji heljografi. Nga kjo fuqi, simbas urdhnit t'Uej, kam
me damë nji tog në pozitë të prituni përtej lumit n'anë të mangjët.
Të tanë katholikët e Kurbinit janë bashkue me kryengritësit. Rruga
e Krus asht pyllnajë e tepër e keqe. Për këto arsye më duhet· me
i a. lanë Zit Halid topat e me shkue vetë me dy kornpanji për
t'i ndrequn telat n'atë drejtim. Me sa fuqi kemi këtu nuk asht e
mundun as të ruejmë rrugë e tela as me veprue me fitim kundra
kryengritësve. Jam i mendimit qi duhet shkelun me kohë krahina
e Kurbinit me nji fuqi të mjaftueshme ase me marrë masa tjera
qi të Ju duken t'arsyeshme.
84


93
2 korrik 1912
All Kos/uri, Hasan Pizas në Shkodër. Koncept telegrafë qeve-
rritare. Tyrqisht. Në Krue ka plasun kryengritja; ushtrija mbyllet
në kala.
Valiut e Kumandarit
Shkodër
Njeriu qi pata çue në Kru u kthye tashti. Kryengritësit paskan
hymë në qytet të hanën mbrama n'ora 4 pa shtimë asnji pushkë.
Ushtarët paskan mbyllun portat e Kalas dhe paskan mbetun rnbrë-
nda të rrethuem. Lajmtari thotë se numri i kryengritësvet asht nja
600 e se ditë për ditë po shtohen me tjerë qi po u mblidhkan
atje nga · çëdo anë. N Iënprefektit
e kumandarit u nisa tashti nji
njeri me porosi qi t'i kshillojë me qëndrue e me ardhun këtu deri
nesër mbrama për me dhanë spjegime mbi gjendjen.
Me 19 Qershuer 328
Maj. Ali-Fehuni
94
2 korrik 1912
Nji grup nactonalistasb durrsakë, nga Durrsi, Mustafa Krujës
në Sarisalliik, Letër private. Tyrqisht. Mbi nështypjen e kryengritjes
në Durrës.
Durrës, 19 Qershuer 1328 Ditë; 7,30
... Punët e veprimet e jueja po i marrim vesht andej e këndej.
Këto lajme neve janë tue na kënaqun shpirtin dhe anmiqvet po u
kallin rnënderën.
Njerzija këtu po anon për ditë ma tepër prej
nesh. Kundrështarët
po fshihen nëpër birucat ...
Në qoftë se do të rnbsyni këndej shpresojmë
se nuk do të
gjeni asn]i kundrështim. Veçse gjithkush po don ti · dijë progra-
mën ...
Gjithë fuqija e këtushme s'asht ma tepër se nja 60 vetë ... An-
tarët e "lttihadit'{') kanë zanë me qita nji gjemi të madhe tue me-
ndue se nji ditë mund t'u duhet për me ikun. Pardje katër vetë
patëm dashun t'arratiserni. Por mbasandej e menduem qi asht ma
mirë të rrrjmë këtu. Në qoftë nevoja mund të bashkohemi me ku-
miten e Shjakut...
p) Xheurijet i
ltlth,ad re Terakki ( Bashi.im e Piirparim) i T-yrqvet të Rij.


Posta e Manastirit
s'po shkon e s'po vjen ma. Pardje
mbas
kërkesës
s' "Ittihadxhijvet"
prefektura
ka lypun lejen e Vilajetit për
me shpallë
shtetin e rrethimit
ase me arrnatisun
ata. Korresponden-
ca me Shkodër
bahet me barkë me anën e Shën-Gjinit...
Këtu jemi nji grup 10 vetësh qi presim nji shenj t'Uejin. Por
t'a dijni veç qi armë s'kemi.. ...
O. M. (4)
M. F. (3)
S. K. (2)
K. D. (1)
95
2 korrik 1912
All Kosturi, Hasan Rizas në Shkodër. Koncept telegrafë qeve-
rritare. Tyrqisht. Mbi gjendjen e Krtis kryengritse.
Valiut e kumandarit
Shkodër
Heljografija m'a mbërrini tashti. Gjendja asht sikurse Ju a kam
diftue në telegrafën tjetër. Për me thye rrethimin e me sigurue rru-
gën ndërmjet Tiranës e Krus duhet top në kala të Krus. Urdhno-
ni si të ba].
Me 19 Qershuer 328
96
2-3 korrik 1912
Hasan Iëizaja, nga Shkodra, All Kosturit, në Bëdhanë. Teleg-
rafë qeverritare. Tyrqisht. Urdhën i prëtn per me marshue mbi Krtin
kryengritëse.

Shkodër, 19/20 Qershuer 328 të mëngjesit, N.6356
Tepër e nguçme
Kumandës së Regj. të Gjindarmerfs
Kodra e Pë11anës
Topçi keni me vete. Duhet të marshoni me doemos për Kru me
atë fuqi qi Ju kam porositun dhe pa pikë vonese. Për kurrfarë ar-
seyje nuk duhet të vonohi. Pres lajmin e nisjes. Leshes i u dha
urdhën. Porositni të ju sjellin nji sasi të mjaftueshme
kinin dhe
epniau nji nga nji ushtarvet qi ndodhen ndër vise malarike për t'i
ruejtun nga ethet
Hasan-Riza
Vali e Kumandar
(1) Kasem Durrai.
(2) Snlejman Kadiu.
(3) Muharrem Fera.
(4) Osmani i
Mustë11.
8S


97
2 - 3 korrik 1912
Hasan Rizaja, nga Shkodra, AU Kosturit, në Bëdhanë, Telegrafë
qeverritare. Tyrqishi. Përsëritet urdhni i sipërm.
Ali - Fehmi beut, Kumandar i Ojindarmerfs
Pë11anë
Shkodër, 19/20 Qershuer 328 ora 2, N. 6357, grupe cifrash 225
Ka tri dit se do t'u nisshi për Kru: pse nuk niseni? A s'mund
t'a mendoni qi 600 civila nuk mund t'u bajnë ballë 100 ushtarve
t'ushtruem? Sikurse ju kam porositun ma parë, leni nji kompani në
breg të Mafes në pozitë gatimi dhe nisuni pa tjetër për Krti, veni
heljografin në kala, siguroni korrespondencën
me Lesh dhe hetoni
me të shpejtë shkaqet e plogshtis së batalionit t'atjeshëm qi më
keni shkrue e lajmomni.
Hasan - Riza
Vali e Kumandar
Mbërrini më 21.
98
3-4 korrik 1912
Hasan Rizaja, nga Shkodra, All Kosturit, në Bëdhanë. Telegrafë
qeverritare. Tyrqisht. Instrukcione për zbatimin e urdhnit të sipërm.
Shkodër, 20/21 Qershuer 328 ora 8 të datës, N. 6390, grupe
cifrash 38
Major Ali-Fehrni beut, Kumandar i Regj. të Ojindarmeris
Bataljoni qi gjindet në Kni asht ende në kala. Mashkujt e
qytetit kanë dalë. e janë mbledhuri në Sarisalltik. Simbas urdhnit
të dhanë e të përsritun, nisuni pa tjetër për Kru dhe t'arrimen atje
veni në kala heljografin e siguroni korrespondencën
me Lesh.
Pushkët qi ndodhen në depojë të rezervistavet të baren në kala e
të ruhen prej bataljonit t'atjeshërn. Këtë punë, në qoftë e mundun
çoni fjalë qi t'a bajnë
menjiherë;
ndryshe le të kryhet porsa të
mbërrini vetë . atje. Bataljonit 3 të regj. 71 epni urdhën mos të
tundet nga vendi. Në qoftë se nuk do të mundet me e blemë në
qytet ushqimin qi i duhet le t'a marrë si detyrë ushtarake. Në
gjithë ndënprefekturën shpallni shtetin e rrethimit.
Hasan - Riza
Vali e Kumandar
87


99
3 korrik 1912
All Kosturi, nga Bëdhana, Komandës së lezhes. Koncept tele-
grafe qeverritare. Tyrqishi, lajmon nisjen për Krti.
Kumandës së Leshes
Sod po nisem për Kru. Tue fillue prej Leshje rrugat s'janë të
sigurta. Sonde merremi vesht nga Shllazi a nga Gjonmi. Lajmoni
Divizjonin për nisjen t'eme.
Me 10 Qershuer 328
100
korrik 1912
Salih Nivica, nga Vlona, Timz, Nikollë Kaçorrit, në Durrës
për kryengritsit e Krus. Raportë-private. Shqip. Mbi gjendjen e
Vlonës në çështje të kryengritjes.
Vlonë, 20 Qersh uëri 912 (1)
I nnershërn e i shtrejtë atdhetar,
Mos ardhja e vaporit Diretto të harrën, më shtrëngojti
me
ndejun këtu në Vlonë deri sodi qi po ju shkruj këtë letër. Patrio-
tizmin e këtushëm fort bukur e dini dhe Zotnia juëj, se asht mjaft
i mirë e i sosun por se ka edhe fjalë të shumta e të pa pcmëta.
Zgjedhjet e deputetëve kanë pruë ndarie dhe çarie të mjaftta midis
popullit të këtushëm, andaj, për fat të zi, s'asht tuëj mbretnuë nji
ajo vllaznië e dashnië e bashkërne qi ishte ma parë; por kujtoim
e kuptoim se nji nevojë e përgjithshërne
kombiare, nji qëllim i
shejtë patriotik, ka me i piekë e me i bashkuë si - do- mos në nji
ditë të zezë e të rrezikshëme.
Nji lëvizje këtu ka me qenë kur të ndigjohet shugurisht tru-
bullimi dhe ngritja në Tiranë e në Elbasan, pse kanë frigë të ma-
dhe nga Çermënika e rredhet e Tiranës mos vijnë e i msyjnë, i
vrasin e i djegin si paska nnollë nji herë motit; do - me - thanë,
këta këtu pa u shugurue qi Tirana e Elbasani dhe rredhet e tyne
u ngritnë, nukë lëvizin dot.
Kishte me ba nji shërbim fort të vlyëshëm e kështu dhe këtyne
kishte me i u dhanë nji kuxim e trimnië dhe nji energji shumë të
giallë, sikur të munnesh Maz-har Begu vetë ose nonji kryëtar qetër
me nji çetë prej 2-3 qind vetësh të kalote kufiën e Gegnlës dhi
88 (1) Ka përdornn kalendarin juljap.


të vijte këtu (në rredhe të Vlonës) për me squë ka gjumi ose për
me i u dhanë
balle e me i prië. Këtë m'a thanë e m'a përsëritnë
gadi tanë ata qi fialova e kuvennova
me 'ta.
Me çka kuptoj unë, Zotnië i nnershëm, shumica, do- me- thanë
partia liridashëse
ma e flaktë e ma e fortë kanë vje:run shpresat
më lsrnail Qemalin,
nga i cili presin kumandë qi t'i 'u thotë: "hënil"
e pasannej me u çuë qi kjo asht, më duket,
pak e damshme
me
çkemi ndigjuë për punën e vietme në Cetinë, do - me- thanë kemi
frigë se lsmail Qemali ka me i lanë në baltë si dhe vietën qi kaloi;
por prap e them e i ap rannsië se ksaj s'ka me i lanë vend vetëm
e ardhmia e shejtorit
Maz-har a e no-nji qetrit për-së shpejti.
Pra, i dashtuni
e i nnershëmi
Kaçorri, punët e këtushme
janë
kështu si po ju kallzoj, por me gjithë këto prapë
shpresohet
se
"nji gja" kanë për t'a ba, por se si e se kur s'dihet.
Mua vetëm
më thanë e më kumanduën,
qi në qoft se lëviz Tirana e Elbasani
ose në qoftë se vijnë ata (për Gegët) me na fuqizuë (se me të vër-
tet kanë nevojë për armë)
jemi gatt e 11ë kamrnë qyshë sodi.
Punërat gjetiu se si kam me i gjetun, ma të mira a ma të kqia
s'di. Sa për këtu munnet qi t'ju shkruëj
ene Miku i Zotnis t'u] ose
dhe të tjerët.
Këtë letrë munneni
me c derguë
dhe në kryëngritie
a gjetiu
ku t'a shifni për mirë e për dobië ose muuneni
me i shkruë këto
lajme se, më duket, janë të interesatshëm.
Bani si të doni e si të
dini
Mmetem me nner, me dashnië, me shpresë e me gëzim.
Dedë Gjoni
101
1912
All Kosturi, Hasan Rizas në Shkodër. Koncept telegrafe qeve-
rritare. Tyqishi. Të tanë burrat e Krus në Sarisalltik; ushirija e ugu-
jueme në kala.
Valiut e Kumandarit
Shkodër
Përgj. Nji lajm i ri qi mora sod vërteton se burrat e Krus kanë
dalë të tanë në mal të Sarisalltikut
e se ushtrija asht ndrymë në
kala. Me gjithë qi nji pjesë e kryengritësve
kanë
zanë vend

Kurbi, un po nisem qe-tash.
89


102
3 korrik 1912
Abdyl-Hamid Borshi, kumandar i gjindarmerls së Knis, Ati
Kosturit, letër qeverritare. Tyrqisht. Raport mbi kryengritjen e
Knrs.
Kumandës së ndershme të Regjimentit të Ojindarmeris
Shkodrës
I ndershmi Z. Kumandar,
Përgjegje së ndershmes letrës së Z. s'Uej me 19 qershuer 328.
Të diellën mbrarna me 17 të këtij rnueii aty nja në 5.30 ora, Masar
bei me shokë kanë hymë në qytet dhe kanë rrëmbye Avdi beun e
arketarin e financavet Zin Selim, tue i marrë me vete në mal (1).
Nuk dihet sa vetë kanë qenë kryengritësit. Shkaku qi i ka shtymë
me marrë Avdi beun me vete asht syrnpathija c besimi qi ky gzon
në prefekturën e Durrsit tue dashun ata kso dore të tërhjekin mbas
tij sa ma shumë popull prej ksaj prefekture dhe me këtë mënyrë
të sendërtojnë sa ma mirë qëllimin e lig të tyne. Sod për sod gji-
nden në Sarisalltik A vdi beu, baba Zeneli (2). Zenel agë Meça dhe
nji kapitan i Mirditës (8). Populli po rran pa prajtun m'u bashkue
me Avdi beun si nga Kruja ashtu edhe nga gjithë prefektura
e
Durrsit. Pardje Ndënprefekti dërgoi krahinarin e Kurbinit dhe në-
punsin e pyjevet Zin Ibrahim (4)te Avdi beu. Ky kishte thanë se
deri nesër t'ëjten mdrarna ora në 12 allaturka
të gjithë nëpunsit
dhe gjindarmët e ushtarët qi ndollen këtu duhet të dalin e t'a
lëshojnë qytetin. Ndryshe për çado qi të ndodhë përgjegjsija i përket
(l) M,isa.r be To p ta n i, Avdi he 'l'optau l. Solim Po11g1Ji. Gënj,·~htrën <J•Rhttrake
t.;; këtij rrëmbimi qi k nma
nd ar
i i kom panj is i,ë gjiodn1mer!A sii Krus i fl sb k ruen
J><l kurrfarë zor-i eprorit t.i• tij, nn nuk d ij n, e ka hesue ai vetë apo ka glL
nj y e zyrtarisht, t11t> •• <li tan e tne n bnshk ue me miq tjerë ti> dv hnrravet tll ... s r
rrëmhyem" në ki;t,; trr l l iru .q i ka p:,sun pi'r qëllim 11,e i shpër ue këta nga
11di>shkin•I
q i ,lo t'i 1>'>rkitte çMo krv- ng:·itë•i prej qeverr i- ty_rkf' në raRë q i
kryengrit.c<sit t'a kishin hnmbun ,t,.,·::[n.
(2) Raba Zrnel KH.lofihi, krutan, patrijot i mvdh . idealis t ma i
knllnet se kriRt„Ji,
i vramë në Kr(1 prej nj i dore gjaki!oro thjesht kote per lavd të Zotit, vd"m
pse e udieur.e veten eh p i rt n ish t tepër të nalt;; pë• me i a 1111111 qafën k njrlo
"' pse nuk d ro n te ure <> folun të d rej tën ,,dh" knr fljo mund Hi zemro11te
h•ndi<lh,,t e kohës Pat vn-j tun ng« rea kejou i tyrkoman i. l!l1'1·' lf>·ë•, qe
hnrgosun edhe prej Esad Toptan i t e mandej ;,ërgue. Mbn
ri m! i Iuf'tës botore
i a çeli rruglln eaatdheut baba Zenelit me shokë mbas tri vjet mërgi,ni.
(3) Pro ngë L!esh Gjoni.
(4) Ibrahim Kaloshi, i vl
lai i
baba Zeuelit,
90


qeverris dhe ai lan duert. Ka shtue se shkakun e daljes
në mal
mund t'i a kalixojnë Ndënprefektit
në qoftë se ky i pyet zyrtarisht.
Dje popullit i asht shpërdarnë nji shpallje qi fton me marrë pjesë
në kryengritjet edhe ata qi s'kanë
marrë deri tash. Shpallja ka
mbrenda edhe kërcnime kundra atyne qi nuk do të bashkohen me
kryengritësit. Asht e ndënshkrueme
prej baba Zenelit, Avdi beut e
Zenel agë Meçës. Pra po Ju lajmoj se deri nesër rnbrarna n'ora 12
si nëpunsit ashtu bataljoni i ushtris bashkë me ne jemi të rrethuem
mbrenda në kala. Ka dalë fjala edhe se Masar beu e Refik beu
janë tue u sjellë në tjera vise. Tjetër lajm këtu s'kemi. Dy gjin-
darmë kalorë të Leshes prej Kruje të quejtun Hasan Sadik dhe Omer
Mahmut, të cilët kanë pasë përsjellë në Tiranë familjen e Zit Ja-
shar (i) s'kan mundun ma me u kthye në vendin e tyne mbasi e
kan gjetun ·rrugën zanë. Prandej lutemi me i dhanë urdhën kurnandës
së kompanjis së Leshes
qi mos t'i quej përgjegjës për këtë punë
Me 20 Qershuer 328
Bbdyl-Hamid (2)
Kumandar i Komanjis së Gjindarmeris
së Krus
103
3 korrik 1912
Mustafa Kruja n'emën të Kryengritsvet të vilajetit të Shkodrës,
nga Sarisalltiku. Popullit. Shpallje. Tyrqishi, Tfillohen shkaqet e
qëllimet e kryengritjes e grishet giith populli me marrë pjesë,
Kru - Sarisalltik, 20 Qershuer 328
Bashkatdhetarvet të ndershëm
Vilazën të dashun,
Pikë së pari ju lutemi qi këtë za, të dalë nga thellsit ma të
kullueta e të thjeshta të zërnravet t'ona, t'a ndëgjoni me shpirte t'a
gjykoni me mënde të kthiellt e me ndërgjegje të pastër.
Ma e para vepër e kobshme e Abdyl - Hamidit, ajo qi i shkak-
toi atdheut plagët ma të randa qe lufta e mbrapme me Rusin. Mbas
ksaj mynxyre të përgjakshme Rusët lidhen me Tyrqin traktatin e
Shën-Shtjefnit,
qi u lëshonte anmiqvet
gjymsën e Shqipnis
s'onë.
Para këtij
kobi të mëndershëm
shpirti kombtar u trondit, gjaku
(I) Kamandar i Kompanjis së gj indarmerfs së Leshes.
(2) Hamid Borshi,
91


shqiptar
vloi. U ngreh kuvëndi i
Berlinit, qi e ndryshoi traktatin e
Shën-Shtjefnit.
Por edhe ky të katërten e vilajetit të Janinës i
a dha
Greqis, nji pjesë të mirë të vilajetit
të Shkodrës
e të vilajetit

Kosovës i a fali Malit të Zi. Atëherë që prej Preveze e deri në
skanjet veri jake të Kosovës e të Shkodrës
i tanë populli
shqiptar
u lidh në nji blok çeliku për me qëndrue
vetëm
me Iuqin
dhe
trirnnin e vet si kundra vendimeve të Shteteve të Mëdha ashtu edhe
kundra fuqivet tyrkc të dërguerne ndën kurnandën e Dervish pashës
për me vumë në zbatim ato vendime. Në këtë mënyrë Janina
dhe
Plava e Gusinja me rnalsin e Shkodrës
u shpëtuen.
Veçse shka? Mbi këtë Shqipni qi Abdyl-Harnidi e qeverrija
e
tij deshën me u a falë të hujve, sunduen prapse prap ata! Shqiptari
trime fisnik prapse prap vueitl c gjëmoi ndër gazepe, në vorfni enë
mjerim. Na i bartëm e i duruem të gjitha këto. Por Evropa as desh
as mujti me i dume. Vendosi t'a coptojë vendin t'onë. E në qoftë
se shpëtuern edhe nji herë prej coptiniit, përsri veç vetes s'onë do
t'i a dijmë për ndër: tridhetmijë
trima kosovarë
rranë në Ferizovik
dhe vetëm kaqë mjaftoi me i a thye Abdyl-Hamidit
të kuq qëndresën
qi po u bante Tyrqvet të Rij për mos me e shpallë
Kushtetin.
Kushtetija u shpall e Evropa u ndal nji herë për me pamë se ça
po dilte prej saj. Do të dilte lirija dhe e drejta për të gjithë. Çëdo
padrejti,
çëdo punë e paligjshme
aty e mbrapa do t'ishte zhdukuri.
do t'ishte vorrue për jetë. Por ... ahi vaj! Despotizma na kish ndërrue
vetëm petk e trajtë. "Ka liri" thonë ... Por Shqiptari
s'ka,
s'do të
ketë gjuhë të veten! "Ka kush teti, ka llgjë" thonë ... Por gjaku
i
Shqiptarit
asht hallall! "Ka kushteti, të giithë jemi baras ndën projën
e !igjvet" thonë ... Por ndera e Shqiptarit
asht loja e halabakvet
ma
të poshtër!
Shqiptari
ato pesë pare qi mund të nxjerrë me njimijë
mundime prej gurësh e shkarnbijsh
do t'i a napë tjetërkuj. E n'atdhe
të vet nuk do t'i sholle syni kurrë nji pëllëmbë rrugë as nji shkolle
katundi. Malsori do të mbesë rob i shkrepave!
qi e rrethojnë
ka-
tundari i fushës do të mbytet në baltë, do të vdesë nga malarja !
Shkurt, po! paska Kushteti,
paska liri, paska ligjë, paska drejti
e paska vllazni... Por për Shqiptarin
e mjerë s'ka as jetë! Historija
na mëson e vetë me syt t'anë po shohim se Shqiptarët,
me gjithë
qi atdheun e vet e kanë ruejtun vetëm ata vetë me gjakun e çërnue-
shërn të tyne, me gjithë qi deri vetë jeta e mretnis othomane qëndron
me sakrificat e tyne, me gjithë këto, po themi, Shqiptarët
po gjinden
të ndrydhun
prej padrejtis ma të padurueshme,
prej sundimit
ma
te neveriçërn.
E na, qi kemi lanë ndër duer t'anrnikut,
kundra të cilit kemi
dalë me luftue, jo vetëm shtëpi e gja, por edhe gra e fëmijë, edhe


nan' e babë, qi kemi vumë në rrezik jetën, qi kemi damë me barturi
çëdo mundim e pagjasl,
na s'kemi asnji
mendim e qellim tjetër
pëveçse me shpëtue kombin t'onë nga ato të liga qi numruem.
Prova ma e gjallë e vullnetit të mirë qi kemi janë sakrificat t'ona,
A ka njeri qi për interesa vetijake të përballë vdekën, të venë në
rrezik grue e fëmijë, t'u hyjë në hak nanës e babës, shkurt a ka
njeri qi t'i bajë të gjitha këto për çëdo farë interese personale qi
të jetë? Ju na njihni, nemose shumë prej nesh i njihni. A mund
të droni poshtërsi t'atila nga ana e jonë? Mendo hi pakëz, vilazën
të dashun, veni dorë në zemër t'uej : ju vetë a i ndërroni jetën t'uej,
grue dhe bab' e nanë me re holla, me grada dhe me emen e za ?
Kaqë shkoqitje rnjefrojnë për njerëz të ndërgjegjshëm. Pra tash-
ti ka ardhuri koha me ju shfaqun, jue vllazënve t'anë, në mënyrën
ma të preme se :
1. Na nuk deshirojmë qi t'i bahet keq kurrkuj, as gjak për
hundësh me i shkue dhe jo vetëm vllazënve t'anë shqiptarë, por
as atyne të huejve qi nuk veprojnë kundra nesh. Fëmijët t'uej na
i quejrnë si loçkat t'ona, gjan t'uej si pasunin t'onë ma të çërnueshme.
2. Ata qi u kanë besue mashtrimevet t'anmiqve e janë mundue
me shtimë ngatrresa mund të jenë të sigurtë se nuk do t'u gjajë
kurrgja e keqe në qoftë se hjekin dorë menjiherë prej rrugës qi kanë
zanë e merren thjesht me punët e hallet e tyne vetijake. Por në qoftë
se as këto fjalë t'ona s'kanë për t'i sjellë ndër mend e do të vijoj në
gjithnji n'intrigat e tyne e me përkrahuri regjimin e sodshëm, atëherë
paçin veten mbë qafë, se mëshrirë për ta nuk do të kemi.
3. Mizorit e regjimit të soçërn, rrezikun qi i kërcnohet atdheut
prej tij e dhunën qi po pson Shqipnija deri foslinjet e kanë kuptue.
Prandej nuk duem me besue qi ai të gjeJë dashamirë në popullin
t'onë. Veçse mos të· kujtojë kush qi e ka krye detyrën patrijotike
vetëm tue mos i ndihmue qeverrls së soçme. Asnjansija nuk mund
të pranohet në këtë rasë. Ajo s'kishte me pasun tjetër kuptim sod
veçse atë të mësallës me dy faqe, tue pritun me pamë se cila anë
po fiton për me u pështetun në minutën e fundit me te. Sidomos
ai qi deshiron fitimin t'onë le t'a dijë se sa ma të fortë të jemi
aqë ma shpejt e ma me pak sakrifica do t'i a mbërrijmë qëllimit.
Prandej edhe ata qi s'munden me u bashkue me ne në luftën me
armë, le të mos na e kursejnë ndihmën e tyne morale e materjale
në mënyra tjera.
Për kryengritësit e vilajetit të Shkodrës (1)
Shënim: Mbasi të këndohet le t'i epet edhe tjetrit qi din me
këndue e t'i lexohet e spjegohet atij qi nuk din me lexue.
(1) Kjo shpullje u shkrue e o shpërda tyrqisht. Në 191:.! ata qi dijshiu me
93


104
5 korrik 1912
Nji Misjoti i Prefekturës së Durrsit, nga Kruja, Avdi be Topta-
nit, në Sarisalltik. letër zyrtare. 1 yrqisht. Për nji pjekje me te e
me të parët e kryengritjes.
Të ndershmit
Z. Avdi be Toptanit
Erdhëm
në Kru. Jemi në shtëpi të Muharrem
Efendiut
(1).
Deshirojmë
të piqemi me Z. t'Uej. Vendin e pjekjes Ju a lamë
t'a caktoni Ju. Presim tashti urdhnin t'Uej,
Me 22 Qershuer
1328
Mutesim (2) Jusuf
Hafiz Ali
Hysejn (3)
Myftiu i Durrsit
Myerris
Kryetar i Bashkis
Mis
Kshillit
t'administratës
105
5 korrik 1912
Salih Nivica, nga Delvina, Timz. Nikollë Kaçorrit, në Durrës,
për kryengritsit e, Krtis. Rcport. Shqip. Mbi giendien e De/vinës nga
pikëpamja e kryengritjes.

Delvinë, 22 Qershuër 912
I nnershërn Zotni,
Në Delvinë mrrina mirë; këtu njerëzia pake ftoft e e frigëshëme;
atdhetarismi,
naturalisht,
pak i metë e i shtrejtë
por prap s'munnemi
me u dëshpëruë: kemi nji partië atdhetare mjaft të fortë. Detyrën
t'eme e mmusha:
punërat këtu janë po-thua
krejt si të Vlonës:
partia
jonë asht
gati me marrë malet; por kanë me shkuë pakë
ditë sa të mirren
vesht me Gjinokastrë
e sidomos
me Kurvelesh
ku për-së-shpejti.
kam uzdajë me rnrrië e me mmaruë punë. Shpresoj
këudue sh q i p ishin tepër të pakë në krahasb hn rue ata qi këndojshi n tyrqish t.
Data asht e vounerne nj i
d
i
t.e, o me gahiru o pse il,sht paurtë 11, •• udhë me u
shënne dara në të cilën shpallja qe sh përrlauië nct'ër qytetet tjera të prefe kturës
së Durrsit veç Krih, kn pa pikë dysh i uri q
e sbpërdamë
uji ditë para, me 19
qerahuer.
SLp11l1ja qi, sh krue e sh përdamë n'+>m(in të "kryengritësve
të vi-
Iajet i
t të Shkodri'~" jo vetëm p!ir t'i <lhinë a~uj nji rands]
ma të madhe
ndër sj të qcver rls tyrke, por edhe pse atje tshte e përfaqsnerue edhe Mirdita.
(M. K)
( l)
Pengilit
(2) Kull içi
l3) Krutani, kryesekretar i doganës.
94


se me të mrrimit në Kurvelesh
ka me kricë; pse, Zotni, po plasi
më nji vend, atë çast merr zjerrn me të katër anët. Qe pra punërat
e Toskëniës:
të gjithë duën e dëshiroin por as riji s'munnet
me ba
ballë. Prapë kini letrë. Me nner e me shpresë.
Dedë Gjoni
106
6 korrik 1912
Ali Kosturi,
nga rrethet e Krtis, Hasan Iëizas, Shkodër.
Koncept telegrafe qerritare~ Tyrqisht. Raportimi, i luftimit ke Kroi
i Fokës.
Valiut e Kumandarit
Shkodër
Sod mëngjes n'ora nji u përpoqa me kryengritësit në rrazë të
malevet të Krus. Luftova pesë orë. Kryengritësit u thyen. N'ora
gjashtë u zunë kodrat kundruell qytetit. Janë plague lehtë toger (1)
Rizai, nji ushtar, nji, gjindarmë kaluer e nji kambsuer. Tu qenë se
na gjuejtën edhe prej qytetit u bombarduen do shtëpi e u rrenuen.
Dorë për dorë kam zanë vend 111bi kodrat e pushtuerr;e. Nesër do
të shpallet shteti i rrethimit. N'ora tetë rnbërrini nga Elbasani e u
bashkue me ne nji kompanji karnbsorësh.
107
7 korrik 1912
Ibrahim Kaleshi, nga Kruja, Komii.tit kryengritës, në Sarisall-
tik. Pusëll. Tyrqishi. Lajmon afrimin e ush/ris dhe kshillon mos me
shil mbë te nga mali për mos të shkaktue bombardimin e qytetit.
24 Qershuer 328
Ushtrija (2) ka mbërrimë e po duket në kodrat e Ziltajve (3).
Për me luftue s'ka mbetun ma kush. Të gjithë kanë ikun. Pa dy-
shim ushtrija ka për të hymë në kala porsa të gdhijë drita. Asht
mirë të merren ma~a për mos me shti kush rnbë te prej Sarisall-
tiku. Ndryshe pa dyshim ka për të bamë kobin në qytet. Nga luftimi
(1) Ase ndëntoger (tyrqisht ll<ylazim).
(:J)
Ba
taljon i i
Maj. Ali-Fehmi Kos
turit.
(3) Nji lagje periferike në jugë të Krus.
95


i djeshëm (1) nuk dihet a.ka mbeturi kush apo jo. Oje s'ka dalë
bir robi prej shtëpije.
Ibrahim Koloshi
108
7 korrik 1912
Mehdija, nënprefekt i Krtis, Alf Kosturit, në Krastë. letër qe-
verritare. Tyrqisht. Populli asht i porositun të rrijë urtë e qetë.
Kumandës së naltë të Regj. të Gjindarmerfs së Shkodrës
Krastë·
Zotni i dnershcrn,
Letrën e Z. s'Ue] e mora. Kumandës s'Ushtris i a kumtova urdh-
nat t'Uej. Do të veprohet simbas tyne. Populli u lajmue se du-
het të rrijë urtë e të merret me punët e veta, se ushtrija e gjindar-
merija s'ka për t'i bamë gja askuj pa qenë vetë e trazueme.
Me 24 Qetshuer 328
Meh di
Ndënpretekt
i Krus
P. S. Dërgata e përbërne prej Myftiut të Durrsit, prej Myderri-
sit, Kryetarit të Bashkis dhe nji misi të Kshillit t' Administratës, qi
kishte shkue në Sarisalltik për me u dhanë kshilla urtije kryengri-
tësve! ase me u kumtue urdhna, u kthye mbrarnë dhe tashti mo-
ra prej sish nji pusëll me të cilën kërkojnë të shihen me mue në
shtëpi të Dervish Hysenit. Mbasi të jetë sigurue qetija e vendit
kam me shkue atje ase kam me i thërritun ata këtu.
Mehdi
(!)
Ke Kroi i Fnkës, ku mbaron fushu e fillon· krasta e Kru~. Nji \\'~Hi Kruta-
nësh ka zl\\11ë pr;tar, rr-f.h xlwrl<'A innu at!e kn ~jo fi llon pël'J,jP.tëu B kun.an-
ilnn Ri,f1k Be 'I'o nruni Kiir~et pnxh kn " topi nii 111i!ngjea beret pa !e1në dii>l)i,
1Mlw; da tis si' ksnj pustl» d ulnt tii kroli.i •1i'oë di tu e 1,rende me 6 korrik). Hefik
R„u kumandon e lnfton 111e tri111J1i to madb«. Lnft iuri nnk ngjut.ahnmii
Vetëm
4 0 orë T'auiit, 111:l 11i• fnud , fhdtt'll- .Janë pakë, e A'kanii
mi\\ shumë fiRhi,kë
se rrvpat e ngjeshnn për hel, e as ::t;i jo të gjithë plotii. Ba t al
iun i i QPVt'·
r
ri» e'ka ngut<'. ~le :4~ e :M qershuer (ti e 7 konik) ze ,·i'111l në Krastë. J\\.Je
24 çou P thi'r,it atje Parain e qytetit ata 4i s'ishin arr-at iau n, e vetëm të
nesërmen 111e 25 qersuuer (8·7-19 L2),
iub Isi aig urohet urir
se s'ka për t'i udo-
ë
d
hun gja, hyu në qyt~t 6 në k11Ja.
96


109
7 - 8 korrik 1912
All Kosturi, nga Krasta, Popullit të Krus. Koncept shpalljeje
Shtetrrethimi në «-« (1)
1. Me ditën e soçrne (2) në gjithë kazan e Krus asht shpallë
shteti i rrethimit.
2. Gjatë gjithë kohës qi ka me ngjatun shteti i rrethimit nda-
lohet të bartunit e armve në këtë kaza.
3. Mbas orës nji të natës ndalohet të dalunit e të hymët si
për qytet ashtu për katundet. Prandej gjithkush
do të qëndrojë
kudoqi t'a zanë ajo orë. Kush të ketë nevojë të domosdoshme me
dalë ka për të marrë në dorë nji fener.
4. Cilido prej popullit do t'i shtrohet çëdo urdhni qi ka me
marrë nga ana e ushtris a e gjindarmeris.
5. Secili katund asht i detyruem me ruejtun telat e telegrafës
qi përshkohen nëpër te e me i ndrequn në qoftë se prishen.
6. Për çëdo farë të lige qi mund të ndodhë në rrugë të madhe
mbrënda kufijve të nji katundi asht përgjegjse pleqsija e atij ka-
tundi bashkë me gjithë parsin.
7. Pleqsija e parsija e secilës lagje dhe e secilit katund duhet
t'i kallzojnë qeverris me kohë njerzit e dyshueshëm qi kanë mbrë-
nda. Për ndryshe janë përgjegjse për gjithë ça ka me ndodhun
prej sish.
8. Në qoftë se gjan nji përpjekje mbrënda kufijve të nji ka-
tundi pleqsija dhe parsija e tij quhen kryengritës.
9. Krejt populli i kazas asht i detyruem me i u shtrue pikë
për pikë këtyne nyjave. Kundërvajtësit ndeshkohen simbas ligjës
së shtetit të rrethimit.
Maj. Ali-Fehrni
Kumandar i fuqis ushtarake dhe
Regj. të Gjindarmeris
(1) Shpallja, e shkrueme tyrqisht prej dorës s'Ali-Fehmi beut që nga titulli 8
deri ke ndënshkrimi, :l.sht nji koncept me të shlyeme e të ndreqnna e me
gjithë këtë e ndënshkrueme rregullisht me gjithë titujt qi kishte auktori i
saj ashtu siç janë përkthye.
(11) Koncepti :l.sht pa datë. Por logjikisht shteti i rrethimit nuk do të jetë
shpallë prej Krastet, pa h,më në qytet, por prej kalsjet, të parën ditë qi
ka hfmë ushtrija mbrënda ; pra me 8- 7 · 1912. E në qoftë se Asht shpalli
prej Kraste, atbotë data i\\sbt 7 ·7 ·1912,
97


i
10
8 korrik 1912
x Salih Nivica, nga Gjirokastra, Komitetit kryengritës të Krus, në
Sarisalltik. Raportë. Shqip. Mbi gjendjen e Gjirokastrës nga pikë-
pamja e kryengritjes.
. Gjinokastrë,
25 Qershuër 912
I shtrejt atdhetar,
Shpresoj të kini marrë dy letrat. Gjinokastra
fort e shtiellët
dhe e flakët në punëra kombiare. Atdhëtarisrni
i këtushëm, munnesh
me thanë, asht gadi ma i shumët se i tierëve vise të Toskëniës;
por janë, si vendet qi ju shkrova,
në nevojë të madhe
për armë;
pastaj- këto vende deri sod kanë pasë qënë në t'errët, pa kurr-riji
marrëveshie,
andaj sod filluën m'u pregatitë; pra puna ka m'u vo-
nuë pakë.
Ju lutem shumë, me vrap lajmëroni këshillën e kryngrities
për
me dërguë nji çetë Gegë 2-3 qint vetash në vise të Toskëniës,
se
ka me ba punëra të mrnedha.
Shpejtoni,
Zotni, se kjo punë ka
nji rannsië fort të madhe,
sindë-kur ju a shkrojta
dhe në letrat e
para.
Mufid Beu kishte me ba veprime mjaft të mirë e të mëdhij, se
populli i tanë rredheve të Gjinokastrës
kanë riji sympathië të madhe
më 'të; por ay, për fat të zi, u diftuë si i pa ditun në këto çashtie
edhe sikur s'ka far no-nji lidhie e kuvenn me Hasan Benë e sido-
mos me komitetin
kryëngritës
të përgjithshëm
dhe kështu partiës
atdhetare,
e cila paska
vajtur me e pyët deputetin
qi t'i kallzojë
nonji-rrugë e t'i thotë "hëni!" i u paska përgjegj duke thanë: "Më
vien keq shumë
dhe çuditem të mos kem nji lidhie a nji marrë-
veshie me komitetin
kryëngritës a me Hasan Benë tuëj qenë qi
jam nji deputet; andaj s'munnem
me ju kallzuë kurr-gja-senni,
pse
s'di as vetë çka me ba e ç'prograrnmë
të ndjek; s'munnem pra me
ju thanë as se ngrihuni as qi rrini; por vetëm, në kjoft se çoheni,
për pesë minuta
munnem me ju siguruë
nji lidhie
me Greqiën,
do-me-thanë
pshtetie të kini Oreqiën!!
Munnena
pra me pasë të drejtë për m'u ba pak pesimista për
këta Zotni të cilët na sigurojnë këto lidhie e mshtetie kaqi t'snpejta
e t'miqsuëshërne.
Die e paska kërkuë Valia i Janinës
me telegrafë
me nji axhele të madhe dhe kshtu deputeti i Gjinokastrës shkojti
në Janinë dhe sod e kish për t'u ngëthyë të vejë drejt në Sarandë
e mannej në Starnbolf 'mas si rnrrina unë këtu, atdhetarët,
parësia
i çojnë nji njeri m'udhë me nji letrë ku i thonë e i luten qi para
98


se të shkojë në Sarandë të ketë nnerin
me erdh në Gjinokastrë
për me biseduë disa çashtie të rannsiëshërne të atdheut; por mie-
risht deputeti përtojti të kthehet dhe shkoi drejt për Sarandë. Gji-
nnia e këtushërne s'kujtoj të dishpërohen pse s'i u kallzoi rrugë
deputeti, po për kunnrazi kanë me ba detyrën e vetë e për s'afer-
mi, inshaalla, kanë me vepëruë, por i mieri deputet grekofill për
emnin e 'tij.
Sod atdhetarët murën dhe nji letrë prej Tajar Bej oficerit, Izet
Bej Zavalanit, Qani Bej Dëshnicës, Qazim dhe Ferid Bej Frashërit
etj., të cilët gjinden në male të Frashërit me 150 ushtarë shqipëtarë
dhe kështu këtu lëvrimi dhe pregatitiet filluën m'u xejt ma tepri
dhe shpresojmë se kemi me pa pemë së afërmi.
Zotni, ku do qi shkova, më kërkuën nji programme të cilën
s'isha i zoti me i u dhanë.
Ju lutem pra, me të shpejt shkruëni në komitet, pse pa dyshim
deri tash do t'a kenë ba nji programme e dërgojeni këndej se me
t'vërtet nji e tillë gja asht e nevojshërne dhe shkruëni sa t'muntni
këtyne këndej. epniu shpresa e kurrajo, kallzoniu rrugë e mos e
lini vetëm me t'emen. Qe drejtimi i Gjinokastës:
Monsieur Bamiha,
Agent de la Poste Autrichienne
Santi 40
pour Kalaj' e madhe
Argyrocastro
Dasht'i madhi Zot e këmbefshim letra dhe në Shqipnië të lirë!
me nner e dhëmshurië
Dedë Gjoni
111
8 korrik 1912
Re/ik be Toptani, nga Gallata e Kurbinit, Mustafa Krujës. le-
tër private. Tyrqisht. lajmon vrasën e nji njeriu të vet.
Gallatë, 8/7/912-25 Qershuer 328
Mbas asaj gJaSIJe qi dijni s'kam mundun me ju dhanë lajme.
E kam pasun ndër mend të vij e të piqem vetë me ty. Por kush
e mendonte se mbasi shpëtova nga rreziku i atij luftimi të madh
fati do të më çonte me ramë në pritë mun afër vendit ku do t'u
snihshern me ty? Atje më vranë nji njeri dhe ikën. Qe si ka ndo-
99


dhun puna: Bashkë me nji Mirditas
(1) e me pesë vetë të mij ishem
nisun sod nga Barkaneshi
për me ardh' e me u bashkue me jue në
Sarisalltik(2).
Mirë po tue ardhun u poqa në rrugë me Halim Ho-
xhën qi po ulej prej mali e qi më kallzoi se ju ishi dyndun andej
e shkue në Skuraj. Atëherë un kalova nëpër grykë të Bruzes në
Cëdbi dhe andej në Shkretë e në Vinjoll. lshem tue udhtue për
Gallatë me nji pris të vendit. Kur, qe, ora në 11, 30 nja 10 minu-
ta si kishim kalue katundin e Vinjollit rnbrënda nji përroi na kër-
sitën rnbë shpinë dy mavzere. Mirditasi i im Gjergji, qi kishte mbe-
tun pak mbrapa, ra i vramë. Pamë 2-3 vetë tue ikun. Shtimë nja
10 herë mbë ta, por s'i kapën pushkët. Me shumë mundime rnbrë-
nda nja dy orësh mundëm të mbërrijmë në Gallatë me kufomen e
të vramit. Asht per t'u habitun qi nga katundi i Vinjollit ku ranë
pushkët e u vra njeriu kurrkah nuk u ndie makar nji za, kurse
prej Gallate qi ishte larg rranë sa burra e gra kah na për me na
ndihmue! Tashti pra po të lutem: porsa të mbërrijë kjo letër ke ju
të shkojë ndokush në Kryezez ke shtëpija e Gjergj Simonit qi të
vijnë e të marrin të vramin deri nesër mbrarna. Un nisem nesër
sa të zbardhë drita për ke ju. Kufomën e të vramit e kam lanë në
shtëpi të Gjin Ndoit të Gallatës. Ju lutem me çue edhe ju disa vetë
kah un. Kur të shihemi ju nap ma shumë hollsi me gojë. Për
tash tu mirë u pafshim.
Vllai i juej
Re fik
112
8 korrik 1912
,-- .
Irfan Ohri, nga Martaneshi, A vdi be Toptanit. Letër private.
Tyrqishi. Mbi gjendjen e Elbasanit e të Dibrës.
Të ndershmit t'em-ungj, Z.së Tij Z. Avdi beut
Ju puth dorën me nderim të plotë dhe i. lutem Zotit për shë-
ndeten e fitimin t'Uej. Mbas letrës qi më dërguet... n'Elbasan
me
të cilën m'epshi
urdhnat e veprimit t'em, u ngrita e shkova prej
Kavaje n'Elbasan dhe si kuvëndova me shokët e atjeshëm, për lë-
vizjet qi do të fillojmë n'Elbasan e në rrethet e Elbasanit u pa me
udhë e me nevojë me u marrë vesht me Dibër, me marrë masa
(1) Prej Kryezezi të malsls së Leshes, jo Mirditas.
(2) Don me tMni> se çeta ishte b9.më miza kualsb, gjithkush kishte ahkue në
1btëp1 të veti
100


për të ndalue nji marrveshtje
të Çermenikës
me qeverrin dhe me
shtrëngue besën me katundet e Martaneshit
e Kostenjës.
Për këtë
shkak mue m'u desh me ikun para shokësh
nga Elbasani
e me
shkue në Martanesh.
Prej andej kalova në Dibër. Natën e parë
bujta ke Sheh Sula. Ky s'kishte aqë shumë besim në t'arratisunit
e qytetit të Dibrës. Nesret u poqa në nji fshat me t'em-kushri Shyq-
ri beun e çetën e tij. Veçse un deshirojshem ma fort t'u shihshem
me Dema agën. Mirë po këtë e kishin pasë grishun në Dibrën e
poshtër e prandej e gjeta të nisun nga Dibra e epër. As qi dihej
me siguri se kur do të kthehej. Prandej un i lashë nji letër atje
edhe u nisa për n'anën- t'eme. Atë ditë çetat e qytetit të Dibrës
kishin pasun nji mbledhje shi afër udhës kah do të kalojshem un.
Porsa kaptova Zërqanin
u poqa me dy çeta nji mbas njiu. Damë
me to mesbujtun bashkë atë natë. I a mbërrinë dhe dy çeta tjera.
Vetëm nji çetë qi kishte pasë shkue në Dibër të poshtër nuk mu-
ndi me mbërrimë. Si thashë atë natë bujtëm bashkë. Ndër ta ishin
katër oficera, nji nga të cilët prej Grykës së Madhe dhe tre tjerët
jabanxhij. nja njizet ushtarë, nga parsija e Dibrës Shyqri beu, Eq-
rem agë Xhami (ase Hami apo Çami) dhe nja 5-6 Dibranë tjerë e
nja 25 malsorë. Por se këta qi kishin dalë tashti s'kishim munduri
m'u marrë vesht me Mersin agën e prandej malsija s'ka shumë be-
sim në ta. Si kujtoj un të pamarrët vesht rrjedh nga lakmija e
nja dy qytetarve të Dibrës dhe e nji malsori per me i zanë ve-
ndin Mersin agës. U lutëm qi t'u epshin fund nji orë e ma parë
këtyne paudhsive. Dhe ma në fund bashkë me pleqsln e Martane-
shit qi kishern me vete u thamë qi na e kishim besën me Mersin
agën e prandej po të mos u merrshin vesht me atë e deri sa ai
nuk do të shtëmange] nga lëvizja kombtare na nuk mund t'i njih-
shim ata si nji grup. Oficerat dhe Eqrem aga na dhanë fjalë të pre-
me se do t'i shkojshin vetë Mersinit në shtëpi. U zotuen edhe me
na shkrue përgjegjen qi do të marrin prej tij. Caktuem në mes
t'onë nji itinerar postash. Dhe u nisa e erdha në Martanesh. Sod
mëngjes kur u ngrita nga gjumi gjeta nji njeri qi kishte ardhun
nga ana e Mersin agës për me më lajmue se ky ka mbërrimë/ në
nji lagje t'epër të Martaneshit e se tashti do të vijë këtu për t'u
pjekun me mue. Prandej letrën po e la çelë për me ju shkrue për-
fundimin e bisedimit t'em me te.
Le të kalojmë tashti ke puna e jonë. Qe pra ke u arratisëm.
Ndoshta për 3-4 dit kam me qenë afër qytetit. Edhe në qytet janë
ma se njiqind vetë qi presin fjalën t'eme gati me u arratisun. Ne-
sër mund të na vijë nji nëpunës i Qeverris apo nji korrespondent
101


gazete i huej edhe të na pyes: "Çë
doni ju?" Çë do të përgjigjemi
na atbotë? Duhet pra të jemi të marrë vesht ndërmjet nesh, qi mos
të jemi në kundrështirn n.iani me tjetrin në sendet qi do të kërkojmë.
Sepse për ndryshe e humbasim qëllimin t'onë krejt. Kryengritja e
jonë atëherë bahet laramane. Ndër oficerat e arratisun më duket se
ka edhe asish qi do të punojnë për "Lirie Marrveshtje" (1). Efendi
Strazimiri, asht miku ma i ngushtë i Basriut. Ky paska marrë fjalën
e shumë kuj për me punue për "Liri e Marrveshtje". Hasan beu
në letrën qi ka çue n'Elbasan nuk shquen gja. Fraza "kryengritje
kundra qeverris Zhon-Tyrke" më ka shti në dyshim. Lajmet e ga-
zetave mbi kërkesat e Kosovës janë të kundërta krejt njani me tjetrin.
Kap. Tajar beu qi asht arratisun nga Manastiri në nji letër qi më
ka shkrue më thotë "të punojmë për shpëtimin e Shqipnis s'onë".
Shton se programën ka me rn'a dërgue ma vonë. Të shohim se
ç'farë programe ka me qenë. Sepse po ky zotni në nji letër qi u
ka dërgue oficerave të Dibrës ka shkrue ki-, fjalë tekstuale: "Ata
.shokë t'anë qi ushqejnë mendimin e pavarsis qofshin mallkue"!
jshkurt gjithkah errsinë. 'E tepër gial<, ~p~r shumë gjak kemi der-
dh~n për kombet e hue~a. Ksi shtegu nemose kujtoi qi ka ard-hun
I koha me mendue per atdheun t'onë. Kishern me deshirue qi të ma-
rrin fund këto dyshime qi janë tue m'a trazue mënden, kështu qi
të mundem me punue me shpirt të qetë. Po Ju çoj aty Zin Salih
I
nga Elbasani, nji nga shokët e mij ma të çëmueshërn. Ju lutem
pra me më ndriçue si me letër ashtu edhe me gojë mbi gjithça Ju
kam pyetun. A do t'u dërgohet ndenji deklaratë konsujve! në Du-
rrës? Ç'farë deklarate? A mund të më çoni dhe mue nji kopje? Së
paku më diftoni se si duhet shkrue, kështu qi mos të biem në
kundrështim shoq me shoq. Mbasandej caktoni dhe ju vende pos-
tet deri n'Elbasan. Edhe na po fillojmë andej. Qe-tashti po ndë-
• gjoj se në Kru qenka bamë nji përpjekje e fortë. Lutem me laj-
mue sa ma shpejt Elbasanin mbi përfundimin e saj. Diftomni, Ju
lutem, edhe ato lajme qi Ju mund të keni nga Evropa. Njerzit qi
Ju pata thanë ma nalt se ishin tue ardhun këtu nga Dibra rnbë-
rrinë. Nuk paska qenë Mersini vetë, por nji i kushrini e shoq i
padamë i tij në jë tana punët, Salih agë Dema, Bashkë me te janë
edhe Destan Q'u111!) nji nga krenët, e disa shokë tjerë. Me këta kam
bisedue nja trilerë gjatë' e gjanë. DJlanë fjalën qi malsija e Dibrës
ka për të bash punue me ne, qj nuk do .t'Lafrohen aspak propa-
ga'nd~s së part
''Liri e __ Marrveshtje:'.:_ qi kërkesat- e tyne do t'i
(1) Par tija o
nozi re othomane, qi kisb te si pikë kryesore tli programës së saj
marrveshtjen
dërmjet popujvet të ndryshëm të Mbretnis, a m:\\
mirë me thil.në
102
atë të popujv t jo-ty, q me popullin tyrk në nji regjim liberal.
.j\\.(Ct'L


-
bAjnë thjesht për Shqlpnl e në marveshtje
me ne. Kërkova mble-
dhjen e pleqsis së Martaneshit. Mbas nji ore do të jemi të mbledhun
të gjith bashkë e do të përtrijmë besën. Tashmë nuk shkojnë
ma
se 2-3 dit e un me atë fuqi qi kam për të mujtun të mbledh këtu
zbres në rrethet e Elbasanit.
Krijimi e rregullimi
i postës
në riji
kohë sa ma të shpejtë do t'i shërbente
shumë
qëllimit. Itinerari
i postës s'uej me rnalsln e Dibrës të shkojë nëpër Shën-Gjergj
e •)
Martanesh, se kështu na jep dorë edhe neve sa të jemi këtu. Let- \\.
rat qi do të dërgoni në malsi të Dibrës
drejtoni
përmbi
"Mersin
f
agën e Salih agën". Letrat këtu në Martanesh
le t'i dorzohen
Be- , 1
qir Hoxhës. Zin Salih Ju lutem me m'a kthye kah ana e Kërrabe~·s.
Se kështu përgjegjen t'Uej e marr nji or'e ma parë. Z. Salih ka
për të Ju pyetun do sende edhe me gojë e Ju lutem me i dha ·
ato spjegime qi të mundeni. Mos më qitni, Ju lutem, nga zemra.
Nipi i Juej
Ahmet-lrfan
Me 25 Qershuer 328
P. S.
Nderimet e mija ZZ. Masar, Harnid, Puad, Refik bejlervet dhe
gjith'atyne
njerëzve të ndershëm qi giinden aty e më njohin,
113
8 a 9 korrik 1912
All Kosturi, Komandës së Divizjonit të formuem, n' Elbasan.
Koncept telegrafe -qcverritare. Tyrqisht. luftimi i Kroit të Fokës dhe
gjendja e Krtis si hini ushtrija.
Kumandës së Divizjonit të formuem
Elbasan
Puqija e ime Asht nji batalion kAmbsorë
e nji grup topash
mali automatikë.
Prej Leshje e deri në breg të Mates s'kam nde-
shun në kryengritës.
Mbasi qe marrë vesht se bregu i Mates ishte
zanë prej nja 700 kryengritësish
dhe mbasi ky lajm u vërtetue me
nji të mbsyrne vëzhgimtare,
e vonova nisjen nja dy dit. Mbrënda
ksaj kohe u muer vesht se nji pjesë e kryengritësve
ishin nisun
nuk dihet se kah, e atëherë n'ora pesë të natës kalova ujët e Ma-
tes dhe tue ecun rrug' e pa rrugë mbërrina në 12 afër Hanit të Te-
qes. Sadoqi gjatë rrugës u lajmova se diku-diku
gjindeshin
krye-
ngritës, nuk u ndala me i ndjekun, se dojshem t'arrij sa ma shpejt
në Kru. N'ora nji të ditës kryengritësit
na vunë pushkën
beftas l 03


prej shpatit qi kishin pasë zlinë. Por ushtrija nisi menjiherë ti
rnbsymen mbi nji ballë të gjlinë dhe rnbrënda katër orve e gjymsë
pushtoi kodrat kundruell Knis.
114
8 a 9 korrik 1912
All Kosturi, nga Kruja, Kumandës së Gjittdarmeris së Rumells në
Selanik, dhe Kumandës së Përgjithshme të Gjindarmeris në Stamboll.
Koncept telegrafe qeverritare. Tyrqishi. Mbi të himit e ti në Krti e
mbi gjendjen e Kryengritjes.
Kumandës së Gjindarmeris së Rumelis
Selanik
Kumandës së Përgjithshme të Gjindarmeris
Stamboll
Mkas përpjekjes qi gjau në breg të Mates u nisa prej Shkodre
me urdhnin e Valiut e Kumandarit e me nji fuqi ushtarake të for-
mueme me 10 të këtij mueji. Si kreva rrugës disa detyra vijova
për Kru ku kishte mbetun i rrethuem në kala nji bataljon ushtarë.
Mbërrina me 24 të këtij e mbas nji luftimi pesë orësh me krye-
ngritësit hyna në qytet (1). Në këtë përpjekje janë plague lehtë nji
gjindarmë kaluer e nji karnbsuer edhe dy kua!. Gjithashtu janë va-
rrue lehtë nji oficer e nji ushtar nga ushtrija. Në gjithë kazan ka
kthye qetija ka dy dit dhe kryengritësi_t janë largue.
115
8 a. 9 korrik 1912
All Kosturi, nga Kruja, Hasan Rizas, në Shkodër. Koncept te-
legrafe qeverritare. Tyrqisht. Don t'a shuejë kryengritjen me të mirë
e urti.
Valiut e Kumandarit
Shkodër
Parmbrëmë ju lajmova të mbërrimen t'eme në Krti, Flitet se
nga kryengritësit kanë mbetun katër vetë të vramë e shtatë të va-
rruem. Dje thirra parsin e vendit dhe mbasi i porosita qi gjithkush
të merrej me punët e hallet e veta u kumtova shtetin e rrethimit.
(1) Frazë e ndërtueme gabueshëm, pse kuptohet sikur përpjekja u bli me 24,
korse pa asnji dyshim ajo ndolli rue 23. Jo vetëm, por as të hymët në
qytet nuk gjau me 24, në qoftë SA për qytet nuk merret buza e 1':ras~ës
uj
rrAzl! të qytetit. (V. DD. 106·1011)
104


Qyshë dje gjithkund ka qeti, populli po merret me punët e veta e
kryengritësit janë largue. Telat e telegrafës me Tiranë
u goditën
sod, nga Elbasani ka ardhun nji bataljon ushtarë.
Mbasnesër
do
të çoj e të la në Gjonëm nji bataljon ushtarë, do të ngreh përsri
administratën
e krahinës dhe do të ndreq telat t. Kurbinit. Nga mys-
limanët e malsis së Krus askush s'asht bashkue me kryengritësit e
gjithashtu edhe nga katundet
tjera s'kanë marrë pjesë në krye-
ngritjet veçse 4-5 vetë. Asht vil më re se shteti i rrethimit ka bamë
nji efekt të tepruem e e ka trërnbun keq njerzin, sidomos nga shka-
ku i grindjeve qi kanë shoq me shoq, dhe për këtë arsye, tue dra-
shun se mos t'ikin me u bashkue me kryengritsit
edhe nji pjesë
tjetër e popullit e për me i dalë para ksaj pune, kam grishun

mënyrë private disa qi ka qenë nevoja e i kam qetue me do kshi-
lla të rasës. Për kryengritësit
s'asht për t'u mendue qi mund të
kthejnë ndër shtëpi të veta, ata do të qëndrojnë n'udhën
qi kanë
zanë.
116
9 korrik 1912
Ati Kosturi, n{[a Kruja, Kumatuiës së Divizionit të [ormuem,
n'Elbasan. Koncept telegrafe qeverritare. Tyrqisht. luftimi i Kroit
të Fokës dhe gjendja e Krtis ; kshillon masa t'urta.
Kumandës së Divizionit të Formuem
Elbasan
Prej nesh kanë mbetun të varruem lehtë nji oficer ushtrije me
nji ushtar dhe nji gjindarmë kaluer e nji karnbsuer. Dy kual janë
plague randë. Kam marrë vesh! se nga kryengritësit
kanë mbetun
katër vetë të vramë e shtatë të varruem.
Parsin e popullit e kam
thirrun e kshillue e gjithkush ka fillue rregullisht punën e vet.
gjithë kazan ka kthye qetija e për kryengritësit
po marr vesht se
kanë shkue në nji vend të largët ku do të mundohen
me qitun
trazime. Mbas lajmeve qi kam, po të merren këto dit këtu do masa
t'urfa e serioze kryengritësit
nuk do të munden ma m'u mbledhun
rnbrënda ksaj kazaje. Për kundras masat e forta, mbas mendimit
t'em, kishin me shtue numrin e kryengritësve.
Prandej
lutemi me
urdhnue se si të rregullohem mbi këtë pikë. Lajmet qi kam me pasun
mbas këndej do të Ju a kumtoj. Mbasi me Shkodër s'kam mundun
ende me u lidhun lutem me e lajmue Ju Stambollin.
Telegrafat
duhet të m'i dërgoni me cifrarin e ndënprefekturës.
Me 26 Qershuer 328
105


117
9 korrik 1912
Esad pashë Toptani, nga Stambolli, Bashkls së Krtis. Telegrafë
zyrtare. Tyrqisht. Kërkon lajme mbi kryengritjen.
Stamboll - Parlament,
26 Qershuer mbram]e 328 N. 690, fjalë 19.
Kryesis së Bashkis
Kru
Lajme të këqija po vijnë prej andej. Pres pa durim lajme të sakta
Esad
Deputet i Durrsit
118
9-10 korrik 1912
All Kosturi, nga Kruja, Hasan Rizas, në Shkodër. Kocept tele-
grafe qevertitare, Tyrqisht. Don t'a shueië kryngritjen me të mirë,
dhe kërkon mos t'i hiqet kumanda e operacjonit.
Valiut e Kumandarit
Shkod~r
U dërgue: 26/27 Qershuer
328
Me masat qi u muerën në gjithë kazan ka kthye q .tija. Mbas
mendimit
t'ern për me u pakue fuqin kryengritësve
e me sigurue
për do kohë qetin kishte me u dashun të falen pa kurrfarë kushti
ata t'arratisun të ksaj prefekture
qi do të tregojshin
deshir me u
shtrue. Pres urdhnin t'Uej. Po merret vesht se Xhemat beu, kuma-
ndar i divizjonit rezervist t'Elbasanit, asht emnue kumandar i divi-
zionit qi do të mblidhet këtu e se ka me ardhun mbas do kohe.
T'arrimen divizjoni
sigurisht
në këtë prefekturë ka për të plasun
riji kryengritje e re e e përgjithshme
dhe ata oficera qi janë arra-
tisun nga Manastiri e nga Dibra do të bashkohen
me këta të
këtushmit. Prandej lutem me më lanë këtu deri qi të rranjoset qetija.
119
10 korrik 1912
Hasan Riza/a, n{?,"a Shkodra, All Kosturii në Ktti. Telegrafë
qeverritare. Tyrqisht. Urdhna lëvizjesh ushtarake.
Shkodër, 27 Qershuer 328 mbrëmje ora 8, N. 6260, grupe ci-
frash 263.
Kumandës së Regj. të Gjindarrneris
Krt.i
Keni me marrë fuqin qi gjindet
ndën kumandën
t'Uej e me
106 shkue në bregun e mangjët të Mates. Keni me zgjedh un atje nji


qendër të prituni, Keni me lanë n'atë vënd nji fuq{ të mjaftueshme
dhe me tjetrën fuqi do të veni deri në Kn1 mbasi të keni goditun
telat e telegrafës. M basandej keni m'u kthye në qendrën e të pri-
tunit qi keni caktue në bregun e rnangjët të Mates. Atje do të pritni
urdhën tjetër. Këtë lëvizje do t'a bani me shpejtin ma të madhe
qi të mundeni.
Hasan-Riza
Vali e Kumandar
120
10 korrik 1912
Xhemali, kumatidari i Divizionit të formuem t'Etbasanit, All
Kosturit, në Krti. Telegrafë qeverritare. Tyrqisht, Nji varg pyetjesh
mbi të tanë gjendjen e krijueme prei kryengritjes.

Maj. Ali-Fehrni Beut
Kru
U lajmova prei Durrsi se në Krti, me urdhnin e Valiut, qenka
shpallë shteti i rrethimit e se Ju qenkeni
emnue kryetar i Gjygjit
ushtarak. Ju s'rnë keni bamë me dije mbi ketë punë. Cilët janë
miset e ksaj gjykatorje? cilët janë antarët civila? Po marr vesht se
nja ma se 10 të varruem
nga populli u qenkan lidhuri plagët në
shatorr edhe qenkan lëshue. Si u lëshuen këta? Patët lajrnue prej
Kruje se porsa të kishi · sigurue ushqimin
do t'u nisshi
për të
ndrequn telat ndërmjet Krus e Shkodrës. A keni fillue me i ndrequn?
Në qoftë se jo ç'asht shkaku? Prap mbasi hytë në Kru lajmuet se
kryengritësit
u arratisën
ndër vise të largta, gja qi dëften se aty
asht kthye qetija e sigurija. Mb'anë tjetër keni thanë edhe se ashp-
rija kundër popullit
kishte me e shtue numrin e kryengritësvet.
Dori me thanë pra se kryengritësit
qenkan të pakë. E kah janë
tue u sjellë këta kryengritës?
Çfarë masash keni marrë për siguri-
min e udhës ndërmjet
Krus e Leshes? A keni vëndue gja me
themel se ç'farë rruge do të ndiqet së bashku
me arhit civile?
Cili asht qëllimi kryesuer i kryengritësvet?
Si i kanë punët këta
tashti? Përgjigjuni
kthiellt për sa po ju pyesim këtu.
Xhemal
Kumandar i Divizjonit të Formuem
l
07


12Qbls
10 korrik 1912
Kolë Baci Simon Dadës. Letër konfidenciale. Shqip. I porositë
dy vullëndetarë italianë qi vijnë me luftue për lirim të Shqipnls.
n' Podgoritz, 10 I 7 1912
I dashtuni Simon,
Mbram
kan ardh prei Italet i vdhaj i Ugo Razit me gni shok
të vet e jan nis për me luftue.
Masi mi kthye së kam mujt, po i qioj te ti, me ta bashk ke
per me shkue ner kaqiak. Borgi të lith për mi pas kujdes qi mos
tu ban gia vaki e keqe.
Këtu në Podgoritz jem tu] rnar vesh shum pun ci [an tuj ba
vaki në Schypni të mira: qi ascht mar Durzi, dikush
qi edhe
Lezhja. Por kush mu net me diit a ascht e vërtet I
Tuj tu fal me shnet me gjith gzim jam miku jot
Kola
Prap ti kesch kujdes ti porosis fort e fort.
Në zarf:
Zotni
Simon Dods
n' Triepsh
121
10/11 korrik 1912
All Kosturi Hasan Rizas. Koncept telegrafe qeverritare. Tyrqishi.
Kryengritsit giuejnë karakollin e Priskës së' Madhe; afër Shjakut
shihen kryengritës; hani i Sh/lazit digjet.
27 /28 qershuer 328
Valiut e Kumandarit
Shkodër
Nja 50 kryengritës kanë shti mbramë disa pushkë rnbë karakollin
e Prtskës së Madhe në kaza të Tiranës.
Në breg t' Erzenit, afër
Shjakut, janë pamë nja 40 vetë t'arrnatisun. Hanin e Shllazit e kanë
djegun,
Ati -Fehmi
108


122
11 korrik 1912
All Kosturi Divizionit të formuem t'Elbasanit. Koncept telegrafe
zyrtare. Tyrpisht. Përgjegja dokumentit 120
Kumandës së Divizjonit të Formuem
Elbasan
Urdhnat qi kam pasun prej Valiut e Kumandarit, të Shkodrës
kanë qenë: me shpëtue bataljonin qi kish mbetun i rretnuern

Kru; me shpallë shtetin e rrethimit në kaza: me kthye në vend të vet
Iuqin e Shkodrës porsa të mbërrijshin në Kni tre bataljona të divizjonit
të formuem; me çue prej këtyne tre bataljonave nji fuqi qi do të
shoh me udhë në katundin e Gjonmit ku asht qendra e krahinës së
Kurbinit e me përtrirnë atje administratën e vendit, me çel un telegrafën,
me ndërtua telat me Shkodër dhe ma në fund me mbledhun lajme mbi
kryengritësit e me prituri urdhnat e tij në këtë prefekturë. Bataljonin
e rrethuem e shpëtova. Ushqimin e ushtris vetëm dje munda t'a
siguroj. Pres nga divizjoni i formuem edhe nji bataljon për me e
çue në Gjonërn e me ndrequn telat. Qetija deri diku asht sigurue.
Qëllimet e kryengritësvet
ende nuk dihen me themel. Mbas lajmeve!
qi kam mbi gjendjen e tyne, sod për ata s'kanë ça bajnë tjetër
veçse me u shpërdarnë andej e këndej në çeta të vogla për me qitun
turbullirnë e me bamë dame si edhe me tërhjekun popullin me vete
me çëdo mënyrë qi të jetë. Lajmi i nji vepre njerzore si mjekimi i
të plaguemve të popullit ndër shatorre s'asht i vërtetë. Vetëm nji
grueje të plagueme me gabim prej ushtarve jemi tue i dërgue mjekun
në shtëpi për t'a mjekue. Për sa i përket mendimit të shfaqun prej
meje mbi rrugën qi duhet ndjekun, qe se ça kam dashun e ça due
me thanë: kallat e shpifjet e poshtra, si ai lajmimi i shërimit dhe i liri-
mit të të plagosunve për shërnbëll, të cilat e kanë burimin në Tiranë;
kanë me vazhdue; e këto jo vetëm kundra atyne qi me zemër anojnë
kah. kryengritësit,
por deri kundra njerzëve të ndershëm qi me mish
e me shpirt janë besnikë të personës morale të qeverris, tue shkak-
tue kso dore tëmerin e tyne e pra dash'a pa dashun bashkimin
me kryengritësit. Asht e ditun se në këtë mënyrë numri e fuqija e
kryengritësvet
shtohet, zjarmi qi duhet shue sa ma parë ndizet ma
i rreptë tue i shërbye deshirit dhe qëllimit të tyne. Un i a kam vumë
vetes detyrë me Ju a paraqitun këto vere të mija ashtu siç i mendoj
vetë.
U dërgue me 28 Qershuer 328
109


123
11 korrik 1912
Ali Kosturi Hasan Pizas. Koncept telegrafe qeverritare. Tyrqisht
Halldupat e Tiranës e padisin Afin si "Shqiptar".
Valiut e Kumandarin
Shkodër
Kam marrë vest-t 'se pardje qenka bamë nji mbledhje në klu-
bin Bashkim e Përparim të Tiranës, ku un qenkam
paditun
e
gjykue si antar i indipendencës,
qi paskam mjekue e lëshue sa të
plagosun të popullit ese prandej kurrsesi ata nuk do të mund të më
pranuekan si kryetar të gjyqit ushtarak dhe me këto fjalë paskan çue
protesta telegrafike andej e këndej. Ky ndoshta do të jetë shkaku
qi Kurnandari i Divizjonit të Formuern t'Elbasanit
mbas kërkesës së
shtetit madhuer e me telegrafë të cifrueme ka fillue me më marrë
ndën pyetje. S'ka pikë dyshimi se tue vazhdue kallat e shpifjet e
Tiranës
edhe pjesa e urtë e e shtruerne e popullit
të këtushëm
ka për të dalë në mal e kështu ka për t'u zrnadhue puna bash
ashtu si duen kryengritësit
vetë. Ju lutem pra forte fort qi kryetari
e miset e giyqit ushtarak të zgjidhen prej nënpunsish e oficerash
të paanshëm dhe kumandari i sipërpërrnëndun
të ftohet me hjekun
dorë nga pyetja qi ka nisuri të më bajë.
Me 28 Qershuer 328
Ali-Fehmi
124
11 korrik 1912 (?)
All Kosturi Regjimentit të formuem të Tiranës. Koncept letre
qeverritare. Tyrqisht. Masat qi porositen kundra kryengritësvet.
Kumandës së Regj. 10 të Formuem
Tiranë
Mora urdhnin t'Uej me datë të soçme e N. 356.
I. Qëllimet qi janë tue ndjekun sod kryengritësit:
tue qenë se
shumica e popullit s'asht bashkue me ta, kërkojnë si e si t'a tër-
hjekin këtë me vete; përpiqen të presin telat e rrugat dhe t'u bien
togjeve të vogla ushtarake.
Prandej deri qi t'arrijë nji fuqi e mjaf-
tueshme proponoj të merren këto masa:
a) Me sigurue jetën e zyrtarve nëpër qendrat qeverritare edhe
qetin nemose aqë sa me mundun ata me krye detyrat e veta, me
i dhanë fund anarqis;
110


b) Me goditun e ruejtun telat e telegrafës,
me të cilat Asht
lidhun jeta e qeverris:
c) Me sigurue rrugët ndërmjet qendrave qeverritare;
d) Me thye fuqin e kryengritësve
tue sigurue gjan e kryet e
atyne qi s'janë bashkue me ta;
e) Secila prej këtyne pikave duhet të zbatohet si nji mjet qi
ka për qëllim shkatrrimin
e kryengritësve;
t) Të kryemit të këtyne detyrave rnund të bahet me anë të
fuqive qi do të lehen ndër qendrat qeverritare e rrugave ku asht
nevoja; pra duhet me i zgjedhuri qëndrat e këtyne fuqive tue ma-
rrë para sysh mbë nj'anë të kryernen e detyravet të përrnënduna e
në tjetrën shkatrrimin
e kryengritësvet.
Tue qenë se njoh mirë ve-
ndin bashkangjitun
marr lejen të ju paraqes nji plan t'atyne
qe-
ndrave (1);
g) Fuqija e Shkodrës kishte me muridun të kthehet
në vend
tue ndërtue rrugës edhe telat. Por' me largimin e ksaj, fuqi ja qi jet
në Kru s'ka për të qenë e zonja me ruejtun hem vendin hem rru-
gën Tiranë-Kru,
M b'anë tjetër s'ka pikë dyshimi
se kryengritësit
do t'u bien karvanvet t'ushqimit qi do të shkojnë e të vijnë asaj
rruge. Gjithashtu
nuk do të ketë ndonji
dobi ndërtimi
i telavet
ndërmjet Krus e Leshes pa u sigurue të ruejtunit e tyne prej nji
fuqije. Për këto arsye para se të niset prej këndej fuqija e Shko-
drës duhet me çue në vend të saj nji fuqi tjetër të mjaftueshme.
2. Kur mbërrina në Kru e mbas urdhnit të Valiut e Kuman-
darit të Shkodrës shpalla shtetin e rrethimit dhe caktova kushtet
e tij simbas rasës. S'rn'asht ngarkue rnue kryesija e gjygjit ush-
tarak, edhe sikur të më ngarkohej nuk do të mund t'a pranojshern.
3. Aktet qi kanë mbërrimë deri tash i janë sjellë prej meje
gjyqit ushtarak e janë të ruejtuna në nji zarfë të veçantë. As an-
tarët e këtij gjyqi as trupi i hetimevet tillimtare s'janë emnue deri
sod. Veçse mbasi pardje nja gjashtë kryengritës të fshehun në nji
pyllë afër qytetit patën 'Shti në nji karvan e vramë nji kafshë, sirn-
bas pikavet të shpalljes së shtetit të rrethimit banorët e atij rrethi
qenë zanë dhe përkohsisht
asht formue nji trup hetues i përbarnë
prej oficerave t'atij rrethi e prej gjyqtarit hetues.
(I) Por osi
teu Gjonmi,Miloti, Gurz i, Shllinza, Alllnrrasi, Hani (nuk thuhet se ci-
li han, por kuptohet ai i Teqes ose i
Larushkut).
111


4. Si mbas urdhnit t'Uej kam me ju paraqitun aktet qi kanë
me m'ardhun mbi kryengritësit e kam me u mundue me i krye
edhe të tana detyrat tjera ushtarake.
Maj. Ali-Fehmi
125
11 korrik 1912
Hasan Rizaja All Kosturit në Krti. Telegrafë qeverritare. Tyt-
qisht. A duhet shpallë shteti i rrethimit edhe në Tiranë e Shjak?
Shkodër, 28 Qershuer 328, mbrëmje, ora 8. N. 6801/45.
Kurnandës së Ojindarmeris
Kru
Ndënprefektura e Krus shfaq mendimin se shpallja e shtetit të
rrethimit vetëm në Kr(1 e jo edhe në Tiranë e në Shjak, sadoqi
edhe në këto dy kaza ka trazime kryengitëse e sadoqi krenët e
kryengritësve janë Tiranas e Shjakas, ka me shkaktue ftohsi në
mes te" popullit. Lutem me më diftue sa ma shpejt mendimin t'Ue],
Hasan-Riza
Vali e Kumandar
126
11 korrik 1912
All Kosturi Hasan Rizas. Koncept telegrafe qeverritare. Tyrqisht.
I përgjigjet se krejt populli me zemër asht kryengritës si në Krti ashtu
edhe në Tiranë, Shjak e Durrës, e pra duhet mos me e tremun me
shtetin e rrethimit, se ndryshe merr malin i tanë.
Përgj. 28 Qershuer 328
Valiut e Kumandarit
Shkodër
Asht e vërtetë se edhe nga Tirana, Shjaku e Durrsi shurnkush
asht bashkue me kryengritësit. Mbas mendimit t'em edhe ata qi
kanë mbetun në shtëpi e tash për tash merren me punët e hallet
e veta këtu, kanë për të marrë malin porsa të formohet gjyqi ush-
tarak. S'ka dyshim se edhe populli i visevet tjera të përrnënduna
sipër ka po ato ndiesi e prandej edhe ai do të bashkohet me krye-
ngritësit në qoftë se shpallet shteti i rrethimit. Kuptohet se sa e
damshme kishte me dalë nji punë e këtilë për sigurimin e përgjith-
shëm.
112
Ma;. Ali-Fehmi


i27
11 korrik 1912
Hasan Iëizaja All Kosturit. Telegrafë qeverritare. Tyrqisht. Urdh-
nohet dënimi për vdekësi mbas art. 171 të Kodit penal, i atyne ush-
tarakve qi kanë grabitun.
Shkodër, 28 Qershuer 328, mbrarnje, ora 8,30, N. 6796/95
Ali-Fehrni Efendiut, Kumandar .i Regj. të Gjindarmeris
Kru
Ndënprefekti ,i Krus ban me ditun se aty qenka vramë nji grue
e plaçkitun do gja. Vëzhgoni se cila pjesë e ushtris e ka bamë
këtë punë dhe lajmomni menjiherë. Tue qenë mbandej se simbas
nyjës 171 të kodit penal kush m bsyn, qoftë me armë a pa armë,
për me thye shtëpi a dyqan apo për me shtrëngue tjetrin me qëllim
plaçke në bashkpunim me tjerë, ai dënohet me vdekë, formoni pa
tjetër nji gjykatore ushtarake prej kuj t'a shihni me udhë edhe po
pat gjamun me të vërtetë nji punë e këtilë të më dërgohet me të
shpejtë për vërtetim akti i gjykimit të guximtarvet.
Hasan-Riza
Kumandar i
Divizjonit
.
128
11/12 korrik 1912
Hasan Rtzaja All Kosturit. Telegrafë qeverritare. Tyrqishi. Porosi
me i mjekue baras me ushtarët edhe kryengritësit e varruem.
Shkodër, 28/29 Qershuer 328, natë, N. 9.
Ali-Fehmi beut
Krti
Kërkoj qi të përdorni të tanë vullnetin e mire t'Uejin për mje-
kimin e shërimin e atyne qi do të plagosen ndër luftime, qofshin
nga populli a nga kushdo tjetër, tue mos kursye kurrfarë ndihme
për ta.
Hasan-Riza
Vali e Kumandar
113


I
129
12 korrik 1912
.
Hasan Rizaja All Kosturit. Telegrafë qevitarre. Tyrqisht. 31090
Lira ar, me i marrë nga posta e Tiranës, me i mbajtun nden rojen
e batalionit për me i çue mbandej në Shkodër po me atë rolë.
Shkodër, 29 Qershuer 328, natë, N. 8
Terët e nguçme
Ali-Fehmi beut
Krti
Po lajmohem se në postën e Tiranës gjinden 3. 109. 000 e sa
grosh për Shkodër e se, nga shkaku i turbullimeve
qi dihen, atje
nuk qenkan në sigurim. Merrni pra ato pare nden rojën e bataljonit
dhe tue marrë masa për mos me i
ramë kuj në sy se ç'asht puna
sillni me vete. Pres lajmin e ksaj pune edhe lutem me më lajmue
për ditë mbi gjendjen e tashme të kryengritësvet,
mbi tuqln dhe
mbi viset qi ndodhen në dorë të tyne,
Hasan-Riza
Vali e Kumandar
130
korrik 1912
Komiteti i Krtis nga Skuraj Knitanvet. Koncept letre zyrtare (1).
Tyrqisht. Shfaqje e arsylvet të largimit nga Sarisalltiku e shpresë
mbasandei.
Skuraj, Qershuer 328
Krutanvet
Bashkatdhetarë!
,Mali i Krus në dorë t'onë na siguronte zotnimin përmbi gjithë
qytetin e për kët' arsye kishte nji randsi shumë të madhe kundrejt
botës së qytetnueme.
Pra si sendërtimin
e qëllimit t'onë do t'a
kishte shpejtue nderën e gjithë Shqipnis e veçan atë të Krujanvet
do t'a kishte naltue. Mirë po na atë mal s'kishim si t'a mbajshim
ndryshe
veçse tue mos e lanë ushtrin me dalë prej Kalaje, tue e
( l)
Prej dorës së M. Krujës. Ky veç nuk e mba mend në ka qënë dërgue
apo jo kjo letër.
114


mbajtun të ndryme rnbrënda ndën zjarmin e armvet t'ona (2). Ju
këtë nuk e patë me udhë (3). Sadoqi
nga përpjekjet
ndërmjet
malit e kalas,
nuk do t'i tokonte ndonji dam qytetit kërcnimet
e marra të qeverris ju kallën frikën(4). Ju u idhnuet
edhe për atë
herë të vetme qi na i përdorëm
armët t'ona kundra
ushtris

ndryrne në kala me qëllim qi të shpëtojshim
nga nji humje e plotë
e e sigurtë nji tok vllaznish t'anë qi do të kishin mbetun ndërmjet
dy zjarmesh (5).
Në këtë gjendje
pra ushtrija
do t'ishte e lirë me dalë prej
kalaje (6), me na rrethue neve gjithkah (7), me na premë ushqimin
(8) edhe me përfitue sa të donte marrija dhe trathtija
e disa katu-
ndarve qi kemi mbas shpine (9). Për këtë shkak, me gjithë randstn
t madhe qi kishte për ne, na e pamë se mbajtja e Sarisalltikut
(2) E vërteta
il,sht qi rrethimi
i kalas së
Krlis
vetëm nga
Sarisalltikut
s'ka si bahet.
Veç arsyesh
tjera,
mjafton
të dihet
vetëm
fakti
q i
kalaja ka nj i portë të vogël poshtë uga il,na e jugës qi s'e sheh aspak
mali.
Usht.rija
mbiudej
po të d onte mund të dilte natën pa i hymë
,jë111b në kii.rubë edhe nga porta e madhe për ça mund t'i
bil,jshin
kryengritësit
prej Sar isal lt.iku ,
Uautrtja
nuk dilte prej kalaje
pikë së
pari për ril,ndsfn qi kishte ajo në vetvete,
dhe së dyti pse kishte frikë
jo rualin por qytetin.
\\8) Asht e vërtetë
se lufta mbrënda
në qytet nuk
u pëlqente dhe s'kishte s'i t'u pëlqente Krutanvet
me gra, fëmij e gjll. në-
për kitmbë. Këndoni Dok. 103. Por këndoni edhe shënime ke n. 6 mil, poshtë.
(4) E drejta këronimet e qeverrfs nuk i,shin aspak të marra, s'psku nuk ishin
fjalë të thata. Këronimi ishte bomdardirni i qytetit, në rasë qi ushtria t'i
kërsitte pushka mbrënda. Kush mund t'i mohojë të drejtën ushtria në uji
rasë t,ë këtilëi Qi kërcuimi s'ishte vetëm bluff e provon dokumenti 106. (5)
Kur bataljoni i Shkodrës ndëu komandën e Zit Ali-I<'ehmi Koeturi a përpoq
me fuqin kryengritëse
qi i kishte vumë pritë ke Kroi i Fokës. në rril,zë të
Krastës, nj i pjesë e faqis•së kalas desh të dalë për me i shkue ndihmë, Dhe
nisi të dalë ftllë nga porta e madhe q
i shikon kah veri-Iindj a, pa i a bamë
aspak befnin Sarisalltiku t qi e kishte ndën vete. Kryengritësit
i vnnë pash-
kën porsa petku i zi nisi të duket përjashta portës së kalas. E krisi
push-
ka edhe mbrënda në qytet
Pushkë për hava, ma fort se me nj i objektiv të
caktuem.
Pashkë demostrate, sa, me dif tue svl
idar] me kryengritësit
e · ma-
lit e me i shti friken ush .r is tue e baroë me ku] tne se kodrat e qytetit s'i-
shin të sigurta për te. Nji akt guximi prej anës së Krutanvet,
edhe pa qli-
'në i përgjithshem;
e sidomos oji akt qi pat efokt të madh, m9. të madh se
pushkët a Sarisalltikut,
qi a'umudehi n ,ne u Llh,ë gj!l. usht ar vet të dalë nga
porta e vogël e jogës. (ti) Siç u tha ke n. 2, sa për kryengiitësit
e Sarisall-
tiknt vetë, ushtrija mund të dilte kur të donte nga kal aja; (7) S'ka pikë
dyshimi qi sikur mos t'ishte frika nga populli, usb trtja do t'a kishte
fare
të lehtë rrethimin e Sarisalltikat.
(8) Uahqirni n kryengritësit
e merrshin në
qytet, e pra po t'a kishte ushtrija në dorë qytetin ai do t'ishte i premë vet-
vetiu, sidomos pse katundet e malsis sli Krlis nuk ishin aspak të sigurta.
(9) Katundi mil. reakojonar e mil, fanatik i malsls së Krua ishte Vinjolli. Por
as Mafsheqi, Shkreta e Nuaja nuk ishin fort të sigur të,
115


qe e pamundun e plot me rreziqe për ne. Dhe e lëshuem. E lëshuern
e erdhëm deri këtu në Skuraj, dash' e pa dashun ,
Tashti
gjaja qi po na trazon shpirtin ma tepër asht dyshimi
mbi qëndrimin t'uej për kështu e mbrapa. Kur nji kërcnim i thatë
i qeverris mundi me ju futun kaqë frikë, vallë po nji shtet rrethimi,
od litari e po topi e zjarmi ndër sntëpija çë kanë për të bamë në
jue? Na besojshim se të gjitha këto ju do t'i kishi mendue qyshë
në fillim e nuk do t'ishi ligshtue edhe sikur të ju gjajshin
vërtet
(10).
E kështu po duem me shpresue edhe sod. Sepse na ku do
të pështerni po s'u pështetërn më jue? Po t'a presim këtë shpresë,
po të na mbushet
mendja se ndihma e juej për ne s'asht tjetër
veçse nji andërr, si do të mundemi me i shërbye
qëllimit të për-
bashkët? Pra ju lutemi: çërnoni madhnin e bukurin e flis për at-
dhe e për komb dhe qëndroni si burrat. Mos na i qitni të kota shpre-
sat qi kemi në jue. Ata qi t'a kuptojnë ma mirë se tjerët qëllimin
e shenjtë të lëvizjes s'onë t'u a diftojnë shokvet e . t'i trimnojnë.
Bashkatdhetarë
të dashun,
po i apim fund fjalës tue ju për-
rnëndun edhe nji herë detyrën t'uej ndaj kombin dhe fjalën qi
keni dhanë pa me e krye atë detyrë me gjithë ça të ju vijë prej
dore! (11).
110) Lufta rubrëud auë qytet po, por sbte ti i rrethimit nuk i tuti Krutanët, të
cilët" kanë pohue burruisht solidarin e tyne me kryengritësit faqe kumandës
së veprimit. Litari nuk u provue, shteti i rrethimit nuk qe veçse nj i
gogol i
pafuqishëm kundrejt guximit e soltdarts së gjithë Krntanvet. Por në këtë pikë do
të përruëndet m
e lavdm mil, të madhin edhe vepra e Ali-Febmi Kosturit, i cili,
tue u pështetun në besimin e pakufishëm të nj
i ushtari të madh e bujar si
Hasau-Rizai, Val; e Kumaudar i Sukodrës e Kuwaudar dt v i zj
o ni, qysuë di-
tën qi hyni në Kru ka përduruu të Moë auktoritetin e tij për t'i ruejtnn
Shqiptarët nacjonal ieta prej çëdo dhune e i ;t~bt dashun ure laftue për kë-
të qëllim me thoj e U1d dh;l,moë
jo veç kuud ra shok
ve e eprorve anmiq të
kombit t'uuë, por edhe kundra mrr igave të uji J;l,mshi
të uiëndershëm nëpër·
kash me gjak shqiptarie me banim në 'I'iranë. (1
L) Burrat mil, në shënj të Krus
ishin betue faqe M. Kruj -s me dorë në kuran, to vumë përmbi merkatin e Balli
Efendiut. Djal i ri, po e jo :,5 vjec, Mnstafa. kishte marre e gati frikë me
n dhanë I.Je burrave ,ë thinjnn q, uderoure në vënd babe e gjyshi, Ri Molla
Muharreur Pengi li, Baba Zej
ne] Kalosb
i, Zejnel agë Meça e Idriz agë Kuqi.
I u lut Avdi beut t'a bante ai këtë ceremoni dy fijsb të shenjtë. Por Avdi
beu nuk ndëgjoi kurrsesi, e kështu barra i mbet Mustafes. Po e përmbëud im
kët'eµisudhë vetëm për të nderuem emuin e Krus e të Krutan vet, të cilët
kn ka qenë nevoja e Atdheut, s'kanë përtue rne ndjekun gjyrmat e nji dja-
1 ,,., ti' sn
ko
i I uetu datë prej gjiuit të tyne.


131
214 korrik 191
Ali Kosturi Divizionit të Formuem n' Elbasan. Koncept teleerafe
qeverritare, Tyrqishi, Ankim për armatimin e Halldupvet të Durrsit.
Kumandës së Divizjonlt të Formuem
Elbasan
Po marr vesht se nji pjese të popullit të Durrsit, partizane të
nji klubi t'atjeshëm (1), i paskan shpërdarnë nja 300 pushkë e petka
nga depoja e rezervistave.
Këta t'armatisun mbandej
qenkan
tue
poshtnue në mbrëmje natën nji tjetër pjesë të popullit,
partizane
të nji klubi tjetër (2). Në nji casht]« paskan shkaktue deri të ndërhymen
e konsullit t' Austris. Kjo mënyrë veprimi ka për të shkaktue të dalunit
e shurnku] në mal. Prandej asht mirë qi t'i epet urdhën kumandarit
të bataljonit rezervist me i mbledhun armët e shpërdame. Nji tjetër
lajm bie se nii çetë kryengritëse
po u sillka ndërmjet
Shjakut
e
Durrsit. Prandej po nisem vetë për at'anë me nji fuqi.
U dërgue me 1 Korrik 328
Maj. Ali - Fehmi
132
19 korrik
1912
Ati Kosiuri Regjimentit të Formuem në Tiranë. Koncept telegrafe
qeverritare. Tyrqisht. Kërkon të vejë e të piqet me Kumandarin e
Re;zj(menfit.
Kumandës së Regj. 10 të Formuem
Tiranë
Me 3 Korrik 328
Nga veprimet e derisoçme të kryengritësvet qi ndodhen mbrënda
ksaj kazaje kuptohet se ata janë damë në çeta tue u sjellë andej
e këndej ndër vise të ndryshme
për me shtrëngue
atë pjesë të
popullit qi s'asht bashkue me ta. Prandej duhen marrë masa për
me mbajtun në vend auktoritetin qeverritar edhe me shkatrrue çetat.
Mirë po tue qenë se kumanda e Divizjonit
ka dhanë urdhën qi
fuqija e Shkodrës t'a shpejtojë kthimin, para se të nisem due me
ardhun aty me Ju spjegue me gojë gjendjen e vendit. Lutem më
bani me ditun në gjindeni nesër në Tiranë apo jo.
Maj. Ati - Fehmi
(1) Klubi Bashkim e Përparim. i Tvrqvet të Rij.
(2) Klubi Bashkim i Sbqiptarvet.
117


133
16 korrik
1912
Divizjoni i Formuem n' Elbasan All Kosturit. Telegrafë qeverritare.
Tyrqisht. Përgjeg;e dokumentit 131.
Kumandës së fuqfs ushtarake
Kru
Përg]. Armatimi i popullit nuk asht i
vërtetë. Por tue qënë fu-
qija ushtarake e vogël e tue pas mbërrimë prej gjithkah
lajme të
mbësyrnje nga ana e anmikut, qe pamë me udhë si prej kumandës
së Trupit ushtarak ashtu edhe prej meje me u mbledhun disa rre-
zervista sidomos për të ruejtun depojën e Shjakut. Prandej tue u
kshillue edhe me prefektin e vendit janë thërritun e marrë në shërbim
70 rezervista prej visesh e katundesh
besnike e këta janë mbajturi
ndën armë në Durrës e në Shjak deri qi ka mbërimë në këtë qëndrën
e fundit nji kompanji e dërgueme nga Berati, e mbasandej jan lëshue,
Tue qenë puna kështu
zmadhimi i ksaj çështje
sa me i dhanë
ngjyrën· e nji të ndërhyrnje
partizan ije asht thjesht shpifje. Pra ndej
kam kërkue qi të hetohet shpifsi e të bahen kundra tij ndjekje të
rrepta. S'asht aspak e vërtetë qi të ketë bamë ndonji
farë hape
konsulli i Austris, (Nii frazë e padecifrueshme). Kumanda ushtarake
e Durrsit lajmon se janë tue u bamë hetime për t'a kullue këtë
punës Në qoftë se Ju e dijni kush e ka bamë këtë shpifë
duhet
të m'a diftoni me të shpejtë.
Mehmet· Xhemal
Kumandar
i Divizjonit të Formuem
134
16 korrik 1912
Hasan Rizaia All Kosturit në Tiranë. Telegrafë qeverritare.
Tyrqisht. Urdhën me u nisun për Shkodër me lirat e përmënduna
në dok. 129.
· Shkodër, 3 Korrik 328, mbrëmje, ora 12, N. 7092, grupe cifresh
215, fjalë 30.
Ali • Femi Efendiut, Kumandarit
të Regj. të Gjindarrneris
Tiranë me anë të Durrsit
Ju kemi dhanë urdhën të premë me marrë nga posta e Tiranës
llS tridhet' e sa mijë lira qi janë për Shkodër e me i prumë këtu ndën


rojën e bataljonit. Diftomni shkaqet e vonesës dhe pa tjetër- merrni
të hollat e nisni-u· bashkë
me bataljonin e topat tue marrë masat
e nevojshme të rasës. T' arrimen në Lesh bamni me dije.
Hasan - Riza
Vali e Kumandar i Shkodrës
135
17 korrik 1912
Ismajli, kumandari i
Baonit te Gjindarmeris së Durrsit, All
Kosiurit në Tiranë. Telegrafë qeverritare. Tyrqisht. Gjuhet karakolli
i Valijaset 200. kryengritësish.
Durrës, 4 Korrik 328. mbram]e, ora 6, N. 6100, grupe cifrash
113, fjalë 33.
Kumandës së Regj. të Ojindarmeris
Tiranë
Sonde ora nja në nji allaturka
nja 200 kryengritës i paskan
ramë karakollit të Valijset dhe paskan thye derë e dritore të ndërtesës.
Por gjindarmët, mbas urdhnit qi paskan pasë marrë prej kurnandës
së kompanjis, n'atë kohë u gjindshin gjeti në pritë e prandej krye-
ngritësit s'kanë gjetun kurrkënd atje dhe kanë ikun pa tjetër gjasi.
Këto më telegrafon kumanda e kornpanjis mbas fjalvet të sogjes
së përrnëndun.
l
s m a i
I
Kumandar i bataljonit
136
18 korrik 1912
All Kosturi Hasan Rizas. Koncept telegrafe qeverritare. Tyrqisht.
Ka pengim për nisjen e tl për Shkodër me paret.
Valiut e Kumandarit
Shkodër
Amanetin e mora nga posta. Por Koi. Xhemal beu, i cili ka
,
ardhuri në Tiranë,
nuk po më Jen të nisem. Pres urdhnat t'Uej.
Me 5 Korrik 328
Maj. Ali-Fehmi
119


137
19 korrik 1912
A/i Kosturi Baonit të Gjindarmeris së Durrsit. Koncept telegrafe
qeverritare. Tyrqisht. Përgiegje Dok. 135: lajmi s'ishte i vërtetë ..
Kumandës së Bataljonit të Gjindarmerfs
Durrës
Përgj. 4 korrik. Ata qi kanë shkue te karakolli i Valijset atë
natë s'ka në qenë kryenpritës.
Ka pasë dalë prej Kruje nji patrullë
gjindarmësh
e shoqnueme
prej nji kalori dhe ora në nji ka kalue
pranë atij karakolli.
Nji pjesë e gjindarmvet
kanë hymë mbrënda.
Sogjet qi kanë qenë fshehun përjashta prej tutet i kanë marrë për
kryengritës dhe ashtu
kanë lajmue edhe Kumandën e Kompanjis,
E cila mbandej ka bamë gjithatë zhurmë pa e vëzhgue punën aspak.
Me 6 Korrik 328
Maj. Ali-Fehmi
138
19 korrik 1912
AU Kosturi Hasan Rizas. Koncept telegraje qeverritare. Tyrqisht.
Përgjegje Dok. 127.
Valiut e Kumandarit
Shkodër
Grueja asht plague pa hir prej baonit 3 të regj. 53 tue shti
nga kalaja, dhe prandej asht ndën mjekim. Komp. 1 e baonit 1 të
regj. 54 qi ka mbërrimë nga Elbasani e asht bashkue me ne mbas
përpjekjes,
ka plaçkitun
rraqet e shtëpis qi kishte zanë dhe ka
vjedhun do bagti. Mbi këto fakte qenë nisun hetime zyrtare, por
kompanija muer urdhën me kthye dhe ka kthye në Peqin. Aktet
do të Ju paraqiten.
Me 6 Korrik 328
Maj. Ali-Fehmi
139
21 korrik 1912
Arsllan Denizi, nga Kruja, Avdi Be Toptanit në Skuraj. letër1)
private. Tyrqisht. Major Kosturi, qi niset për Shkodër me baonin e,
'
(1) Letra, e sbkrueme tyrqisht, i dërgohet Avdi be Toptanit në Skuraj. Shkruem
çka Arsllan Denizl dhe Asht ai qi flet. Por për t'i dhAnë letrës mil. tepër
120
r§.ndsi ka shti edhe Moharri,m Peugi lin me e ndënshkrue
Ky ti.aht MuAa·


pa e ditun kurrkush, edhe me 30 e sa mijë lira ar, me anë të De-
nizit kërkon nii pjekje në Milot me A vdi Be Toptani për me sigu-
rue kalimin pa pushkë.

Zotni,
Zotni Kumandari
do të niset sod prej Kruje me gjithë batal-
jon për Shkodër. Do të vijë sonde vetëm për t'u pjekun me Z. t'Uej
tue e lanë batalionin n'Amuras apo në katundin
e Gjonmit,
Por
Ju duhet të lajmoni gjithkah qi mos t'a ngasë kush ushtrin e mos
të qesë kush pushkë mbë te deri në breg të Mates, Kështu qi ajo të jetë
e sjgurtë udhës për t'u shporrun këtej prej nesh. Agjencija lajmon
se kabineti ka ramë. Ai do të vijë sonde në shtëpi të Shaban Kase-
mit i shoqnuem · prei meje. Pra piqemi atje. Ju lajmoj 'se ka dy dit
qi e ka marrë urdhnin m'u nisun, por asht vonue për· me pritun
përgjegjen e pjekjes me Jue.
_
Me 8 korrik 328 Ndënshkruem; Arsllan Denizi(d .. v) Muharrem
-Hulusi (d. v.)
rrem-Huluetu. Pjekja n b:'.\\, në kullë ti> Sha
han Kasem
i t, Milot, ndërmjet Avd
i
Be To pt an i t e Mustnfn Krnjë~, nga a.na e Jcryeng-ritësve, dhe Maj: AJ i Febmi
Kostnrit, nga ana. i, usb tris Ky kërkonte nd hë të lirë pf'r· Shkodër, nor afa
nnk ndëgjrn-'n ltlA i a lëAhne. Lnftn=n nearet nja 8 orë në breg të Matrs mbi
rrngiin e Shkodrës Shqiptarët. zilnii bregun e djathtë dhe ushta-ija tyrke mu-
ndohej me dalë lumin nii va nga o rn:'.\\,gjiita.
Nja !lO malsorë nrl1'n kuman-
tlën e Llesh Nikë n~.kiis ki sh
in zanë knlldrarnin e Ba.rbn
llorrl
ës për t'i pre-
më ndbën f'nqis s'i Leshes qi mrmd Ui vinte ID" 11 ra kry<>ngritl'svpt. pllrmh-
ra pa Por ki'ta ma
lsorë isri'! mërzitnn atje dhe <' kishin pasë J1'sbue pritën.
Kur 11 a e prO. Gjeto Cokn k"tti lnjm, Mnst,:1fa Kn~ja e HiRhoi P" tietl'r ll~go-
rin e v<>t nX breg t'njit dhe me nja clbP.tA Kurbtj as 11 nis me të sbpPjtë kah
kal ldrami. Por mjP.isht kishte p~~ë qi'lnë t~për vonë. Ushtrija e Leshes e
kisbto pasë ka ptue kal ldi ë.m!n e dalA në kët'anii kah Mat.ja. U përpo'l Mns-
tafa e baoi do pushkë me M, ndoshta nja n]
i giyrnsë ore. Mbasandej çeta e
ti n zbyth. Por kjo përpjekje vjefti për me Iajmue fnqin kryengrit,ëse qi
k ivh
te zl<oë brPgnn e hunit se gjinde.i' ndërmjet <ly zjarmesh. Llesh N'ka ma
s~okë kishin p:,së për të marrii t,ë gjith mbë qafë e Gjet.o Cnkn i shpëtoi.
Rt·nga e qerreve qi lidh sod hregnn e M1dPs me Lesh s'ka qënë në 19l2. Ka
pasë vetëm nji rrngë kafshësb qi shkonte për miedis të nji kënete (Këneta e
'I'rensb it) e qi atje ishte e ndërtueme ma kalldram. Ky kalldram, qi quhej
Kalldrëmi i Barbullonjës, ishte krejt i shlrntrruem, gropa gropa dhe në shu-
më vise i
mbnlaem prej uji; kështu qi iohte rrezik m'n mhytnn në kënetë
për k,'\\ të gabonte me d alë pr'i'j rrage në të djathtë !!SA në të rn!l.ngjët. Në-
për nji rrngë tli këtilë pra do të kalonte bataljoni tyrk i Leshes për men
ard hun kryengritësvet mbë shpinë në breg të Mates, e prandej nji pritë e
vogël atje mund t'n a siguronte shpinën pët bukuri kundra çedo fuq ije, sa·
do e madhe <ii t' ishte.
121


140
21 korrik 1912
. ·
(t JIJlz. Nikoll ~rri,
nga Durrsi, A vdi Be Toptanit në Skuraj.
i. Letër private. Shqip. Mbi qëndrimin e Timz. Serreqit e lajme tjera.
Durrës, 21/8 Korrik 1912/1912/1328
Shurn të Ndritçmit Zotnii
Abdi bei Toptanlt,
Sot mora letrën e Zotnisë Ate me 3 në Korrik, !eter tjeter deri
sot marr nuk kam e prandei s'un kam çue !eter perse së disha se
si me e çue.
Sa per Arglpeshkvin
e Shkoders edhe une po bindem qi deri
më sot se kaa majtun
fjalen qi pat fol jo mue velem por edhe
shum shokve
t'on. Persërl kam me i shkrue por po kam frik se
Austria e ndalon,
politiken
e të cillës më duket se nuk e merr
vesht se asht kundra Shqypnisë,
Sa per ndifma do të mundohem saa ma shpejt me mëledh sa
të mundem.
Këtu po ju mylli letrat të Ded Gjonit qi asht Sall Nivica, prei
të cillave do të kuptoni gjend.ien e Toskenisë,
Dervish Hima me ca djelm qi patne hik prei meitepeve të Se-
lanikut e të Starnollës prei Korfusit doli në Toskeri per me baa
kryengritie,
lsmail Qemali me Gurakuqin ka nji jav se gjinde! në
Korfus por se çka ban nuk e dii.
Gjithkun,
në Monastir,
në Selanik, në Stamoll, n'lzmir, n'A-
drene, n' Aleppo, në Darnasko,
n'Ercerum prei asqerit shum po
diftohen kundra Gjernietit Selanikut. Keto po i rrëfein gjith gazetat
e Europes ene të Turqisë.
Mas gazetave Kossova po nizet gjithnji ma fort e kryengritia
\\ po shtohet per dit e per dil po bahen lufta të rrepta e kryengritesit
\\e..er dit po fitoin.
Ene no.er JrntQ_;:ma_ly_p..s.et të_ bahen veprime të fqrtc:1_ sikurse
ajo e 'Bregut të Mates, qi t'a marri vesht - mTrë - Europa se gjith
Shqypnija
po lufton trimenisht
per të drejtat e veta.
Die erdhi telegraf se Italia bombardisi persërii Çanakalaan. To-
fik pasha u ba Sadriasem.
Flitet se nii komision do të vije në Shqypnii prei Stamollit e
lypset,... me hap syyt mos të rehet ha lia çorre e mos të na fusë të
darnen e
122
të vramen shoq me shog.
,


Ene Jemeni pa pra po lufton e deri sot po fiton sikurse po
flasin gazetat.
Ato gjanli qi kien veshun në Durrës mas emrit u çveshën ene
armët jau muren.
Ju falem shum me shnet e Perendia ju dhasht fuqii
Kunora S,_1)
-· - .--
""
.
M. S. E shuma e gazetave dalin zot e e thrrasin të dreit krye-
ngritiet e kerkimet e Shqyptarvet,
e nder disa të tiera edhe do ga-
zeta t' Austrisë.
141.
25 korrik 1912
Mustafa Kruja, nga Rrësheni i Kihellës, Kiazimii, të vëllait,
në Durrës. Letër private. Shqip. Mbi Luftimin e vaut të Mafes; ne-
voja për fishekë.

Rshë (Kthellë), 12 Korrik 1328
Vëlla,
Qe sot prej Bregut të Mates mrrina këtu në Rshë, qi asht qe-
ndra (merqezi) i Kthellës. N'bregut të Mates u ba nji luftë e rreb-
të e cilla kaa njat plot tet orë e gjymës. Lufta u baa me taborrt
qi pat erdh në Kru prej Leshje me dy topa e qi desh të kthehet
prap me shku në Shkodër (2). E rrethumë në të katër anët e s'pat
gjaa me e marrë gjallë; por ora në tetë e mrrini edhe nji taborr
t'jetër prej Leshje me dy topa e na shtrëngoi me i lishu rrugë e
kështu taborri dulë e shkoi në. Shkodër.
Un tashti .deri kaa dita e hanë dot nisem për Orosh (Merdi-
të) .... Me shprestë Zotit për s'shpejti kina m'u paa me faqet të
bardhë.
Stefanit (3) i falem me shnet shum. Ju kam shkru
kaqi herë
qi ina në rrezik për fishekë manliherash
pa gushë.
Çuditem
deri
tashti si s'munnën me dalë në Durrës këta fishekë. Këta fjalë m'i a
thuj Stefik edhe e kaa me udhë me u munu pak për kët punë.
T'hollat e Shoqnisë (4) t'i blejnë qe këco fishekësh qi shkrova
e
t'i çoni n'emnit t'em me anët të Xhi Gunit (5) •.•
(1) D. Nikoll Kaçorri, i cili përdorte këtë psevdonv m me kryengritësit.
(2) Bs
ta lj on
i i maj. Ali-Fehmi Kostnrit; v Do
komentin. 139.
(3) Kaçnlini.
(4) N]
i ehoqni komhtare e thenielueme rrej Mnsta,fës në Durrës me emëu Daslcu-
nija (ndërmjet Shqiptarve) e me nji hark të ngushtë intelektualësh.
1.5) I kunat! i l\\fos~afës në Kru
123


142
25 korrik 1912
Parsiia e Tiranës Esad Pashë Toptanit, deputetit të Durrsit, në
Stamboll. Kopje telegrafe zyrtare. Tyrqisht. Tirana e kënaqun nga
Kabineti i ri liridashës, prej të cilit pret sendërtimin e të drejtavet e
të kërkesave! "t'arsyeshme",
Fort të ndershmit deputet të Durrsit Esad Pashës
Këzëil-Toprak(1)
Ernnimi i Gazi Ahmet-Muhtar Pashës për Sadrazem dhe for-
mimi i kabinetit nga ma të mëdhajt burra Shteti qi ka mbretnija
e qi në sy të kombit kanë fitue nji vend të naltë nderimi të pace-
nueshëm, janë për ne garanti t'asaj lirije të vërtetë qi kemi lakmue
e të sigurimit t'onë t'ardhshëm.
Snqir-tarët,
qi kanë dhanë
kaqë
prova për besnikin e tyne ndaj khalifatin
e naltë dhe mbretnin
othornane, mund të presin prej nji qeverrije të këtilë qi t'i marrë
para sysh me kujdes të drejtat dhe kërkesat e arsyeshme
të tyne.
Lutemi pra qi t'i a paraqitni Sadrazem Pashës bashkë me urimet
t'ona të sinqerta sa po Ju shkruajmë,
si edhe me e botue këtë dhe
me anën e shtypit.
Me 12 korrik 328
N'ernën të popullit:
Zeher Haxhi, Kryetar i Bashkls; Ismail (2), myderris; Hysni
(3), myderris; Xhemat (4), myderris; Sheh Abdyrrahman; Murat
beu (5); Masar beu (6); Xhemat Aga (7): Myslim Aga (8); Mu-
harrem Aga (9); Reshit Pëtrela; Jusuf Ele i; Salih Daut; Hasan
Bakiu; Beqir Luga; Hajdar Hidri; Mehmet-Ati Fërtuzi; Fan Ko-
ja; Ali-Hulusf; Hasan Suta; Mahmut Daja .
. 143
28 korrik 1912
Sadrazemi Valiut të Shkodrës. Telegrafë qeverritare. Tyrqisht.
lajmon nisjen e nji misioni për Kosovë për t'u marrë veshi me krye-
ngritësit, e prandej i kshillon këta të ruhen prij veprimesh antiligjo-
re.

dërguem Valiut e Kumandarit të Shkodrës prej Sadraze-
mit me 15 Korrik 1328
Kurnanda e të gjasl1tëtit Trup Ushtrijak ka lajmue Ministrin e
Luftës se në jugë t'atij vilajeti e mun në breg të Mates ndërmjet
(1) Fshat ver im i ku k ish te vilën e vet Esad pasha në Stamholl.
(2) Ndroqi.
(3) Dal li n, i vllai i Hafiz l1>1'ahimit. (4) Pa z a
ri . (5) Tcptani , (6) Qorraliu. (7) Be·
124
shiri. (8) Beahiri . (9) Karrapici.


kazas së Knis e Leshes, kryengritësit
kanë mbsymë ushtarët
e
Mbretit, kanë djegun ndërtesa të Shtetit e kanë bamë sa të liga
tjera. Po merret vesht se ndalimi i ndjekjeve e i veprimeve kund-
ra sish u a ka shtue guximin dhe prandej kanë fillue t'i teprojnë
të rnbsyrnet e lëvizjet. Sikurse Ju kemi lajmue edhe ma parë, asht
vëndosun qi, tue u dhanë fund ndjekjeve, të ndreqen prej anës së
qeverris supit e rrenueme gjatë veprimeve! ushtarake; të sqyrtohen
e të zgjidhen sirnbas ligjës ato veprime antiligjore qi, simbas anki-
meve të bame e të përtrime,
paskan gjamun në rasën e zgjedhje-
ve; të dërgohet nji misjon i përbëmë prej njerzish të shquern për
me hetue mir'e mirë në vend se ç'farë sendesh tjera meritojnë me
u uiarrë para sysh nga ankimet e bame si edhe nevojat
e vërteta
të vendit; edhe në bazë të këtyne hetimeve qi do të bahen të pra-
nohen ato sende qi janë për t'u pranue simbas bindjes qi ka me
formue Qeverrija. Mbasi pra misjoni i përrnëndun asht nisuri për
Kosovë, porositni kryengritësit
në mënyrë të p.erne qi të hjekin dorë
e të ruhen nga të mbsymet e të ngallitunat dhe përgjithsisht
nga
çëdo vepër qi prish qetin e s'pajtohet
me ligjët. Lajrnonani
përfu-
ndimin.
Shënim: Ky urdhën i kryeministris
i kumtohet Prefekturës

Durrsit prej Valiut me 18 dhe Ndënpretekturës
së Krus prej Prefektit
të Durrsit me 23 korrik.
144
gusht 1912
Komiteti i Kryengritjes së Jugës, nga Fieri, Komitetit të Kras,
me anën e Bëshkis. Letër zyrtare. Tyrqislzt. Kërkesat në 12 pika i u
telegrafuen Stambollit.
Fier, 19 Korrik 328, mbrëmje, ora 4. 30, N. 1066, fjalë 30-Zyr-
tare.
Kryesis së Bashkis
Kru
Deklaratën
me 12 nyja i a kumtuem kryeministris
telegrafisht.
Sod do t'a përsëdytim.
Pleqsija e Kumitës së Jugës
Izet Za valani
Bektash Cakrani
Pandeli Cale Jusuf-
Zija
125


145
gusht 1912
Komiteti i Kryengritjes së fugës, nga Fieri, Oevert is tyrke.
Memorandum. Tyrqisht. Të 12 pikat me nji parathanë qi i ligjon.
Ka gjashtë shekuj qi Shqiptarët po, derdhin gjakun trimnisht e
me besniki të plotë nëpër kufijt e tokvet othomane për madhnin e
ksaj mbretnije. Shqiptarët qenë të parët qi u ngritën e kërkuen
nderimin e regjimit për me e shpëtue kët' atdhe të shenjtë në kohën
ma kritike të rrezikut të coptimit prej të huejvet. Me gjithë këtë
e dij në të gjithë se ç'farë politike e damshme u ndoq në këto vjetët
e fundit kundrejt sish. Pasojat e ksaj politike janë për fushë. Gjithashtu
nuk asht nevoja t'a thomi se drejt ç'farë gremine të mëndershme
janë tue e rrokullisuri
sod atdheun t'onë të përbashkët ato të liga
qi nji ditë ka për t'i përrnëndun historija me urresë e neveri dhe
ato vepra të gabueme të disa të parodve qi nuk dihet se si e kah
na duelën, të cilët kanë marrë në dorë fuqit e Shtetit ndën maskën
e bashkimit të popujvet të ksaj mbretnije e të regjimit kushtetuer.
Arsyeja e donte qi t'u ndërrohej rrjedha tragjike disa punve, të
cilat tepër të turpshme dukeshin
para qytetnis e njerzis së ksaj
kohe, politikës së Shtetit t'i epej nji drejtim i mbarë e i pajtueshëm
me Kushtetin. Bota shqiptare
asht tronditun
këto katër vjetët e
fundit prej duhis së kryengritjeve; se Shqiptarët kanë pamë të drejtat
e shenjta të tyne të shkeluna e kanë dashun t'i pruejnë e t'i përdorin
siç duhet. Arsyeja e lypte qi t'u vëzhgojshin
e t'u studjojshin
shkaqet e faktorët e këtij trazimi të madh edhe të veprohej me nji
politikë t'urtë e të drejtë, Por jo. Kështu nuk u ba. Të parodvet u
a kishte verbue syt lakmija e sundimit. E shtuen dhe e shtrënguen
ma tepër despotizmën e tyne. Deshën me na ndalue mësimin e
gjuhës s'onë kombtare, me na mbyllun shkollat, me vOmë shtete
rrethimi e me ndjekun e mërgue patrijotët e njerzit e ndershëm ...
dhe ma në fund, si ndër gjithë popujt tjerë të mbretnls, edhe ndër
ne deshën të trazohen me mënyrat ma të randat në lirin e zgjedhjeve,
qi ~sht nji ndër të drejtat t'ona ma të shenjtat.
Të gjitha këto i
banë. Burgjet kumbuen nga gjarna e njerëzve të pafajshëm
ndën
dajakun e tyne. Intelektualët i banë reakcjonarë.
I poshtnuen, u
pështynë në fytyrë tue thanë se kishin ngrënë pare prej të huejsh.
Kurse këta të mjerë kurrnji faj tjetër s'kishin
veçse lypshin të
drejtë, drejti e lirin qi u kishte njohuri e sigurue Kushtetija,
Historija
pa dyshim do t'i përmendë nji ditë me mallkim ata njerëz qi i
shtrënguen Shqiptarët me zgjedhun rrugën e kryengritjes tue shkak-
126


tue gjakderdhje
ndërmjet vllazënve të nji besimi e të nji atdheu; ata
Shqiptarë qi e kishin për nderë me lanë kryet me mija me nji
urdhën të mbretit të tyne, qi ishin të lidhuri me.khalifatin e me kunorën
e mbretnis së tyne në mënyrën ma të bindshme e të pazgidhshme.
Po,
për t'i mallkue ka historija ata njerëz. Veçse, para se me mbërrimë
n'atë pikë deshprimi sa me i a lanë njerzit dhe punët vetëm gjykimin
të drejtë të historis edhe me pritun me duer n'ijë, detyra
e jonë
asht me i ngjitun dorën atdheut t'onë të dashun
qi ka mbërrimë
tashmë .shi në buzë të hornnerës.
Prandej tue e 'quejtun qi s'i ka
hije fisnikis as nderës s'onë kombtare, qi s'pajtohet
me trimnin dhe
traditat t'ona historike, me të cilat na mburremi, të lanët e të drej-
tave! e të shortevet t'ona kornbtare
me u shkelun e përbuzun
pa:
drejtisht prej disa të parodve
qi nuk u njihet xhedi e rranja, të
drejta, këto, të dhana jo veç prej Kushtetis së Mbretnis
por edhe
prej vetë Natyrës e prej qytetnis së soçme; tue pamë se s'asht e
mundun ma me i durue grushtat e padamë e gjithë poshtnim

sjellun vetëm kundra kombsis e nderës s'onë ; po i paraqesim Qeverris
kërkesat t'ona të rendueme këtu posht, tue shpresue qi ksi shtegu
përgjegja s'ka me qenë nji premtim i errët e i pasendërtuern'; dhe qi
të mos ndodhë edhe nji herë kështu na e quejmë
për detyrë të
shenjtë me marrë të tana masat qi lyp rasa. E qe, tashti, kërkesat
t'ona:
1. Liri të plotë për me u mësue e këndue gjuha shqipe, me u
themelue shkolla botore e private në Shqipni me këtë gjuhë e me
të tana të drejtat qi kanë shkollat e Shtetit.
2. Të njihet kombsija shqiptare
me të tana të drejtat qi gzojnë
kombet tjera të Mbretnis,
3. Masa sigurimi për mos me ndodhun ma mbas këndej në
Shqipni asnji pun' e vepër andikushtetore
as prej organeve! qendrorë
as prej arhivet lokale, mos me u dhunue
fenat e praktikueme

vend as doket e zakonet e vjetra, të gjitha këto të garantueme prej
Statutit dhe të shugurueme
prej perdorimit.
4. ,\\i\\os të pengohet lirija e popullit shqiptar
në zgjedhjen
e
deputetënve
dhe numri i këtyne të jetë në përpjestim
me popullin.
5 Shqipnija të qeverriset mbas systemës shqëndralizatore,
6, Valijt dhe krenët tjerë t' administratës
të zgjidhen
nga ma
të mirët e të zotnit qi ka Shteti e të parapëlqehen
ata qi njohin
nevojat e zakonet e vendit. Nëpunsit tjerë t' administratës
civile, të 127


financavet, të gjyqevet të jenë shqiptarë e të pajuem
me oilslt e
nevoishme për ato nëpunsi:
gjindarrnerija
dhe polici ja e të tanë
ata nëpunës qi kanë të bajnë me zgjedhjet t' emnohen nga vëndsit
ma t'aftit.
7. T' emnohet nji mbiqyrës i përgjithshëm për nji perjudhë disa
vjeç si përfaqsues i Madhn is së Tij N\\ bretit qi të kujdesohet
për
zbatimin e plotë të masave
të reja të vëndosuna,
të kontrollojë
veprimin e valijvet e të nëpunësvet tjerë si edhe të këtë kujdes të
rranjosunit
e qetis e të pajtimit ndërrrjet elementave
të ndryshëm
qi banojnë në vilajetet.
8. Gjuha shqipe të njihet si gju.ië zyrtare në Shqipni.

mënyrë qi populli me arhit lokale edhe ndër gjyqe të ketë të drejtë të
p~rdorë këtë gjuhë.
9. Të gjithë Shqiptarët të detyrohen
me shërbimin
ushtarak,
tue krye kete shërbim ndër zona lokale kur gjinden në kohë paqe
dhe ata qi banojnë gjatë kufinit me Shtetet balkanike
t'a bajnë
ndër viset, e vera, në mënyre qi kufim të forcohet kso dore edhe
ma tepër. Ushtarët do të jenë të lirë me praktikue atë besim e fe
qi të kenë, me mbajtun ato zakone qi u kanë lanë të parët.
10. Përveç t'ardhunavet të postelegrafës,
të pijevet qi me kohë
kanë qenë damë e lanë për do shpenzime e pagesa të posaçme, të
tana t' ardhunat e Shqipnis
të prishen
për nevojat e vendit tue
u damun nji pjesë e tyne bashkë me taksat e rrugës me "pjesën
arsimore" dhe me tre për qind taksë .ë shtueme
të doganës
për
ndërtim udhësh, për nevoja tjera lokale e për shkolla
botore të
vendit.
11. ~lat
e për_filjt.!tme të vilajetevet të kenë të drejtë e kom-
petencë me vërtetue e kontrollue bugjetin e qarkut të vet si edhe
shpenzimet e bame.
---
12. Të caktohen t' ardhunat qi mund të sigurojnë kapitalin e
nevojshëm për ndërtimin e shtëpivet te djeguna;
të formohet
nji
kornisjon i përziem dhe i pavarëm qi të kujdesohet
për banimin e
atyne qi u Janë djegun
shtëpit e për ndërtimin
e shtëpivet

djeguna; armët e konfiskueme t'u kthehen të zotënve, tuke u shtruem
këta ndën rregulla të posaçme (1)
(1) Leka 1IX, 5, 19:!7, f. 202) e ka botue këtë dokument prej oji riviste tyrko
-frëagj isb
t qi uxirsb in në Paris disa 'I'y
rq kuodrështarë të Xhenuietu : '"Me-
cheroutrette" ·•Const1tutioouel Ottowan" \\Ble), 4 • e auuëe, N J4, ~ei,krubre
191:.! . Paris. Por „i tekst asht vetëm pjesa introdukti ve e uuku meu
n r t'ouë,
128


146
gusht 1912
Mustafa Kruja. Tri projekte memorandumi n'emen të krye-
ngritësvet të Prefekturës së Durrsit. Tyrqisht.
Shënim> Dokumenti i shkruem tyrqishi prej dorës së M. Krujës,
paraqet tri projekte të ndryshme, qi shkojnë nga nji autonomi e
vërtetë e Shqipnis (i pari) e deri në nii shqëndralizim administratuer
(i treti).
Kanë qenë hartue për t'i a paraqitun si proponim Kuvëndit të
Përgjithshëm të kryengritjes qi kujtohej se kishte për t'u mbledhun
në Shkup. Por kur mbërrini atje dërgata e kryengritësvet të vilajetit

pa 12 pikat qi përl>Ajnë
palcën e tij. Veç ksaj, as ajo pjesë nuk Ashte plotë,
Asht nji përmbledhje beani
ke A origjinalit, por jo përkthimi i tij·
Sa për 12 pikan, këto janë të kopj ueme prej Librit tii kuq të Malsorvet. Hiq
pikat 1, 3, 4 të L. K., tjeravet us rendi s'n isht ndërrne. Pika e parë e L.
K aHht e tretn. në doku mentin e J nitës e pa asnj i ndryshim posë formës së
pj:rktb1wit; me Ha këtu ''"bt vumë në krye pikae katërt e L. K., qi u përket
sl.ikollav,t, me tuungesë të perjudhës së fundit për shkollat e kisbtaris së
krishtenë. Pika e tretë e L. K. 1lsht e katërta në kerkesat e Jugës, edhe
kjo pa. ndryshim.
Prej pi kavet qi s'u A•ht ndërrue as vëndi janë krejt të njijta 2, 7, 9, 11
e 11. Tjerat kanë ca ndryshime të vogla Këto: dokumenti i Jugës tyrqisht
pikën e pestë e ka të përrubledb uu vetëm në systewën shqëndral izatore si
parim, pa ato hollsi q i shob
im ke L. K. Ky i fundit ka nji barresë (omission)
në përkthiniin e fjalis së mbrapme të pikës 6, tue thanë "Xhandarët e agjen-
tët e poltci-s ashtu edhe nëpunësit tjerë të zgjiedhen ... " në vënd qi teksti
tyrq ishf në dokumentin „ Jngës ka ''··· edhe nëpuusit tjPrë qi kanë të hAjnë
ure zgj,•dhjen ;e depntetënve ... " Qi gauimi isht në përkthimin e pikës së L.
K kuptohe t prej faktit q
i po ,Hjo pikë edhe ke L. K. flet mA parë për në-
punsit'përgjithsiaht, e nii fnntl vjen o flet në frazën e mbrapme për a.ta. qi
i
përkssin uji rase .të veça•1të siç il.sht ajo e zgjedhjeve të deputetënvet. Kjo
pikë kërkon qi a.ta nëpunës, qofshin. gj indarmë, polica. apo tjerë, të cilët
në nji mënyrë apo në uji tjetër mund t'a influencojnë apo kanë në dorë t'a
shtrr.mhnojnë vullnetin A popullit në zgjedhjet,jo vetëm duhet të jenë Shqip-
tarë, por edhe vendas, siç e gjl\\jruë këtu ke dokumenti i ynë. Në pikën 7
'ti,ksti i Jugës kërkon qi gjuha shqipe të njihet për gjuhë zyrtare në Shqip-
ni e nuk ht,n fjalë aspak për gjuhë'..tyrqishte, kurse L . K. thotë "për krah
me tyrqiah ten'", Këtu besoj se gjindemi përpara uji shkurtimi, por me eh
u-
rnë ruudai, në dokumentin e ,J ngës. ::Në pikën 10
~doknmhnti i Jugës· flasim
natyrisht, gjithnji, për kopjen qi kemi · e ka )Anë krejt përjashta perju
dbëu e fundit të L. K. qi u përket pyjevet.
Ndryshime tjera s'kemi gjet.un ndërmjet dy dokumentavet.
Dokuunuti i ,Jugës sigurisht 1l•ht i bartuem prej Ismail Kemal
it, si
k
nrse
edhe Librin e Ku<1 të Malsorvetpo ai e ka. pasë hartue sii bashku me Luigj
Gurakuqin. y. D. 150. Për tekstin e L K. v. Leka IX. 1 f. 12.
129


të Shkodrës, krenët e Kosovës e kishin pasë krye marrveshtjen me
Qeverrln për hesap të tyne.
Projekti I
l. Vilajetet shqiptare të bashkohen në nji Ejalet (1) të vetëm
me emën Ejalët i Shqipnis, dhe dasija e tij në qarqe administrative
të bahet simbas nevojavet lokale.
2. Ejaletit të Shqipnis t'i epet nji regjim autonom i mbrënd-
shërn ndën sy pranin e Madh nis së Tij Mbretit dhe drejtpërdrejt
ndën auktoritetin politik të Tij.
3. Ejalet' i Shqipnis të ketë nji kshill deputetësh të zgjedhun
e nji senat.
4. Në krye t'Ejaletit t'emnohet prej anës së M. T. Mbretit nji
Sundimtar qi të gzojë besimin e të dy kshillevet. Nëpunsija e
Sundimtarit rregullisht ngjat tri vjet, por mund edhe të përsritet.
5. Ejaleti do të ketë nji kshill Drejtorash ndën kryesin e
Sundimtarit e t'ernnuern me dekret mbretnuer mbas proponimit të
këtij, gjithsej shtatë vetë: nji për punët e mbrëndshrne, nji për
punët ushtarake, nji për drejti, nji për financa, nji për arsim, nji
për tregti e punë botore, e nji për pyje e bulqsi. ·
6. Mbasi në kohë paqe ushtrija shqiptare mjafton për rojën
e kufijve e të qetis së vendit, mos të lehet tjetër fuqi ushtarake
në Shqipni veç asaj së vendit.
7. Sadoqi fuqija ushtarake e detare e Shqipnis asht pjesë e
padame e atyne të Mbretnis, gjithça i përket organizimit dhe rre-
gullimit të tyne përrnbrënda do të caktohet me ligjë e rregullore
të vendit.
8. Të tanë nënpunsit e Shqipnis të jenë Shqiptarë, edhe ofi-
cerat e ushtris me parapëlqim po prej race shqiptare.
9. Fuqija gjyqsore t'organizohet me ligjë të vendit simbas
karakterit dhe dokeve të popullit shqiptar.
1 O. Veç taksa
vet doganore, të postës e të telegrafës, të duhanit
e të pijevet dhe të pullave fiskore, të gjitha taksat tjera të caktohen
prej ligjve të vendit dhe të harxhohen për nevojat e vendit, tue
mbetun për thesarin e Mbretnis vetëm teprica e taksave të përrnë-
13Q 1) Ejalet quheshin beret krahini.t e mëdha të tyrqis, para krijimit të vilajeteve.


nduna ma nalt si të jenë hjekun ça asht caktue rite ligjë m'u pa-
gue prej sosh.
11. Vetëm arsimi i naltë do të nepet në gjuhë tyrqishte , dhe
në krejt shkollat e arsimit filluer e të dytë do të mësohet
shqip
tue u mësue tyrqishtja si gjuhë e dytë. Veçse në shkollat normale,
edhe në qofshin me gradë të naltë, mësimet do t'epen në gjuhë
shqipe.
12. Në parlamentin othoman të marrë pjesë nji dërgatë shqiptare
e zgjedhun prej kshillit të deputetënve
e senatit të vendit.
13. Punët e kulteve e të vakufeve të rregullohen me ligjët e
vendit.
14. Gjuha zyrtare e Ejaletit të Shqipnis të jetë shqipja
dhe
vetëm korrespondenca
ndërmjet
qeverris së vendit e qeverris
m bretnore të bahet tyrqisht.
15. Qeverrija lokale të ketë të drejtë me lidhun traktate e ku-
vëndesa
ekonomike
me kusht qi t'i pëlqejnë dy kshillet e vendit
e të shinatohen
me dekret mbretnuer.
Nyjë e përkoshme:
Të zgjidhet
me votim të përgjithshëm e
të mblidhet menjiherë nji Kuvend Kushtetuer për të hartue e pël-
qye Statutin e Shqipnis
dhe ligjën e zgjedhjevet për deputetën
e
senatorë; porsa të zgjidhen këto dy kshille Kuvendi Kushtetuer të
quhet i shpërdamë.
Projekti li
I. Të bashkohen
në nji vilajetet e Shqipnis
dhe të krijohet
nji admistratë
lokale me ligjë të posaçme simbas karakterit e na-
tyrës së popullit e mbas zakoneve të vendit.
2. T'emnohet
për Shqipnin nji Sundimtar i përgjithshëm
prej
anës së M. T. Mbretit me kompetencë të gjanë, nëpunsit e tjerë·
simbas gradës qi të kenë, a t'i proponojë Sundimtari e t'i emnojë
qeverrija qendrore ase t'i emnojë drejtpërdrejt
Sundimtari
vetë.
3. (Nyja e tretë e projektit të parë).
4. Policat dhe gjindarmët
me gjithë ndënoficerat e tyne të
zgjidhen e t'emnohen në mes të banorvet të vendit.
5. Shërbimi ushtarak t'ulet në dy 'vjet dhe Shqiptarët në kohë
paqe t'a bajnë këtë në Shqipni.
.131


1
6. Mësimi i shkollavet fillore dhe në gjymnazet e ulta (ryshdije)
t'epet shqip.
7. Të çilet menjiherë nji shkollë normale shqipe për me nxjerrë
mësues për shkollat fillore e gjymës gjymnazore.
8. Shkollat private shqiptare të kenë po ato të drejta qi kanë
shkollat zyrtare të Shtetit.
9. Të niset menjiherë ndërtimi i rrugavet ma randsore të
Shqipnis dhe pak nga pak të lidhen të gjitha qytetet me rruga; të
merren masa qyshë tashti për ndërtimin e nji hekurudhe; të rre-
gullohen ujnat e të thahen kënetat.
10. Në Shqipni ndërmjet popullit e qeverris të njihet dhe gju-
ha shqipe për zyrtare baras me tyrqishten.
11. Kshilli provincuer i Shqipnis të ketë të drejtë me vumë
ligjë e rregullore lokale me kusht qi t'i pëlqejë ato edhe qeverrija
qëndroreo e të shinatohen me dekret mbretnuer; si edhe të vërtetojë
bugjetin e Shqipnis.
12. Nga t'ardhunat e Shqipnis 10 për qind t'i kushtohen arsimit
dhe 20 për qind punvet botore të vendit.
13. Të njihet zyrtarisht kombsija shqiptare nji për nji si
kombsit tjera të Mbretnis dhe po me ato të drejta e privilegje qi
gzojnë ato.
14. Të falen të gjitha taksat e praparnbetuna në Shqipni dhe
tatimet të bahen me të drejtë, sidomos xhelebi të pakohet.
15. Të bahet nji amnisti e përgjithshme për të tana fajet po-
litike, pa asnji përjashtim, qi u ngarkohen Shqiptarvet.
16. Pranim'i këtyne kërkesave prej anës së Qeverris të shpallet
pikë për pikë dhe qartas në fletoren zyrtare.
Projekti lii (1)
1. T'ernnohet për vilajetet e Snqipnts nji Mbiqyrës i përgjith-
shëm me kompetencë të gjanë.
2. Nga nëpunsit e Shqipnis vetëm ata qi sod · emnohen me
dekret mbretnuer t'i emnojë qeverrija qendrore me proponimin e
Mbiqyrsit, tue mbetun emnimi i gjithë tjervet në kompetencën e
132 (1) Ky do t'ishte "ultima ratio"


këtij të fundit. Si ata si këta të zgjidhen prej Shqiptarvet
qi kanë
cilsit e nevojshme.
3. (Nyja 4 e projektit II).
4. Shërbimi ushtarak t'ulet në dy vjet, Shqiptarët në kohë pa-
qe t'a bajnë këtë në Shqipni, oficerat të parapëlqehen prej kombsije
shqiptare.
5-9. (6-10 të projektit 11).
10. Kshillet provincore të kenë të drejtë me përpilue rregullore
lokale, me kusht qi këto mos të jenë në kundrështim
me ligjët e
mbretnis, dhe me vërtetue bugjetin e vilajetit të vet.
11- ! 4. (13-16 të projektit 11).
147
gusht 1912
A vdf Be Toptani, nga Groshi Riza Beg Gjakovës e Bajram
Currit. Koncept letre private 1 ). Tyrqisht. I lajmon se do të niset së
shpejti per Kosovë.
Zotnivet Riza Beg Gjakovës e Bajram Beg Currit
Letrën qi i kishi shkrue Kap. Marka Gjonit me datë 12 korrik
328 e këndova edhe un. Kryengritjen t'uej rn'a pat kumtue Z. Ha-
san begu me nji letër e un qyshë atëherë kam pasun deshir të vij
atje e të merremi vesht për me themelue lidhje e marredhana
ma
të forta e të sigurta ndërmjet pjesve të ndryshme
të kryengritjes.
Por deri tash s'kam mundun t'a çoj këtë deshir në vend nga shka-
ku se punët e ksaj ane s'ishin vumë edhe në rregull si duhej. Me
shpresë të. Zotit këto dit do të nisem bashkë me Kapitanin e me
shokë tjerë qi lyp nevoja. Edhe qëllimi i ynë asht po ashtu si i
jueji me sigurue kornbsin t'onë e me shpëtue Shqipnin nga mjeri-
rimet e derisoçme gjithnji ndën flamurin othoman. Zoti mos na i
shkoftë kot mundimet.
(1) Kjo letër, e sbkraeme tyrpisbt prej dorës së M. Krajës ka qënë ndënshkrae
prej Avdi Be Toptanit. Koncepti mjerisht asht pa datë.
133


148
gusht 1912
A vdi Be Toptan i Hasan Beo Prishtinës. Koncept letre privatet'),
Tyrqisht. E lajmon se do të niset së shpejti për Kosovë,
Hasan Begut (2)
Në mos u gabofsha
kjo letër aslit e katërta qi po Ju shkruej
qyshë se ka fillue kryengritja.
Porsa pata marrë të parin lajm prej
jush edhe un dola në mal bashkë me dy vllaznit e mi] e dy nga
farefisi i im qi janë Fuad beu e Refik beu. Qëllimi i ynë dihej: me
luftue për shpëtimin e kombit t'onë nga mizorija e robnija e huej. Veç-
se për sendertimin
e këtij qëllimi ishte nevoja t'u merrshim vesht
mbi mjetet qi do të përdorshim,
t'i diftojshim botës se të tana pje-
sët a kryengritjes
ishin të lidhuna
ngusht
njana me tjetrën dhe
kështu
të bajshim
mbi te efektin qi lypej. Prandej ju dërgc va
tri letra nji mbas njiu për me dijtun si kërkesat e jueja ashtu edhe
programën e veprimevet t'asaj ane. Mjerisht
asnji përgjegje
nuk
mora. As qi .ishte e mundun me ardhun vetë atje pa hymë në nji
rregull të plotë punët t'ona këtu. Kështu qi as programën as gjend-
jen e Kosovës na nuk mundëm t'i marrim vesht. Natyrisht
lajmet
e gazetavet ase fjalët qi qarkullojshin
gojë në gojë nuk mund t'i
merrshim për të vërteta. Kishim mbetun pra krejt në t'errët Vepruem
prandej ashtu si na e muer mendja e jonë e si mundëm. Ashtu edhe
jemi tue punue gjithnji. Un e kam damë të nisem për aty mbas nja
nji jave bashkë me Kapidanin e Mirditës e me zotni tjerë. Shpresojmë
pra qi të piqemi për së shpejti e të bisedojmë gjat' e gjanë (3).
149
2 gusht 1912
Mustafa Kruja, nga Oroshi, të vëllait, Kiazimit, në Durrës. le-
tër private. Shqip. Shëndet e shpresë.
Orosh, 20 Korrik 1328
Syt' e ballit,
Nji° letër qi të pata shkrue
prej Rsheni
shpresoj
qi do t'a
keshë marrë. Ata të paçë shkruë se dot vi këtu n'Orosh. Qe edhe
erdha; deri kurë dot gjinem këtu nuk dihet. Nji palë petka me Su-
(1) Letër e sbkrnerue tyrqisbt prej dorës së M. Krujës e e dërgueme prAj Z
Avdi Be Toptanit
(2) Hasan Beg Prishtinës.
(3) Koncepti ka qenë hatrue pa datë,
134


lën e Omer agës i mora. Shënosh e mirë jam; farë të keqi s'kam.
T'kishi si t'më shifshi pa dyshim kishi me u çudit prej t'frymit e
t'majmit t'em për nji kohë kaq të shkurtën; jam tue hangër bukë
ene katër herë ma tepër se kam pas hangër atje. Ujët e era e
mirë m'njan anë, shpresa e shpëtimit të Kombit e të Mamdheut
n't'jetrën po më nihin me u shënosh. Shkrujrnë nji letër tue më
diftue gjat' e gjanë punët e hallin t'[ujë çy kurë se jena daa. Mas
lajmesh qi po marrim me shpr=sët të Zotit kena me u pjek për së
shpejti shënosh e me faqe të bardhë. Muharrem efeniut i kam pas
shkruë nji letër bashkë me nji t'Kasim efeniut. Muë letrat m'i ço-
ni me anët të Llan Denizit në Kruë, Si prej shpisë ashtu edhe prej
dashamirësh
t'rnëdhanjve
u puth durët, të vogjëlve sytë.
150
2 gusht 1912
Ismail Vlora e Luigj Gurakuqi, nga Limani i Durrsit tue shkue
në Kosovë, Re/ik e Masar Be Toptanit. Letër private (1). Shqip." Të
presim me armë në dorë deri qi të pranohen të 12 pikat e Malsor-
vet për gjithë Shqipnin".
Të Nderëshërn
ZZ. Refik Bej e Mazhar Bej,
Me shumë gëzim i kemi marrë vesh përpjekjet e juaja për që-
llimin e përbashkërn.
Luftarët e Kosovës bashkë me Ju e me Shqipë-
tarët e tjerë e rrëzuan fuqiën e Xhemietit, qi kaqë të liga i solli
vendit t'ënë, e shtrënguan Turqiën të prishë Mexhlizin-Mebusan
qi
ishte vegla e Xhernietit. Qeveria e sotshme duket qi ka mendime
të mira për ne, po na duhet të punojmë me ment qi të nxjerrim
të gjitha të drejtat t'ona. Të mos gënjehemi edhe një herë tjetrë, po
të mbajmë vendet qi kemi, të forcohemi e të lidhemi njëni me tjet-
rin, e të ngulim karnbë qi t'i jipen të katrë Vilajetevet ata 12 ny-
jat qi kishim kërkumun vjet nga ana e Malësorëvet.
Kosova ka ranë sot në kuvendim me Komisjonin qi shkoi nga
Stambolli;
po duhet qi nga të gjitha anat e Shqipëniës të dërgo-
hen njerëz në Kosovë qi të rrëfejmë se si me armë, si me mendi-
me, si me kërkime jemi të gjithë Shqipëtarë të pa ndarë.
(1) Prej dorës së Lnigj Guraknqrt ashtu siç u kopjue. Vëndin e da.t.mi
t nuk e
ka; por tue qëuë ahkrue mbi nji fletë të sboqnis së lundrimit «Oesterreich
i-
scher Lloy<l» të 'I'rieshtës kuptohet se letra asht sbkrue nga ky qytet. Do-
kuruenti 156 na lajmon se mbas 4 ditve, me 7 8-912, Is mai l Kemali ka
mbën-1më në Vlonë.
135


Të rrijmë e të presim melarmë në dorë gjer sa të marrë pu-
na një funt, e të mos i ngatërrojmë punët sot kur Xhemieti po
mundohet të nxjerrin
trazime kundrë Qeveriës e kundrë
Shqipë-
niës, Në qoftë se do të dijrnë të sillemi pas kohës e pas nevojës;
në qoftë se do të qëndrojmë si burra e nuk do të kënaqemi
me
fjalë të thata, në qoftë se do të ngulim kambë ndë kërkimet t'ona
e do të mbahemi të fortë e të lidhunë njëni me tjetrin, do të fillojmë
e do të mbarojmë
dëshiret
t'ona pa derdhun giak tjetrë; për
ndryshe do të na shkojnë kot mundimet qi hoqëm.
Ju lumtë e rrofshi për jetë.
2/8/1912
I juaji
lsmail Kemal (d. v.)
Shumë shëndete e ngjatjetime me mall. Po shkoj në Kosovë.
I juaji
L. Gurakuqi (d. v.)
P.Sh. Ju lutem të mirrni masa qi të mos bëhen vjedhje nga
ana e çetavet qitë ruajmë nderin e Shqipëniës e të çashtjes kombë-
tare.
151
3 gusht 1912
Komiteti i fugës Komitetit të Krusme anë të Bashkis. Telegrafë
zyrtare. Tyrqisht. Kërkojnë krenët e ati Komiteti.
Fier, 21 Korrik 328, rnbrarnje, ora 4, N. 1101, fjalë 36.
Kryesfs së Bashkfs
Krti
Tepër e nguçme
Me mija njerzish presim prej atdhetaris së njohun t'Uej këtu
në krye të makinës me na diftue nëse gjinden aty krenët kryengritës.
Kap. Jusuf-Zija
Kryetar i Kshillit të Kumitës së Jugës
136


152
gusht 1912
Krenët e Malsorvet të Bregut të Mafes Avdf Be Toptanit e Kap.
Marka Gjonit n'Orosh. letër zyrtare. Shqip. Lajmojnë se Prezia ka
çue delegetnit e vet ke Malsorët e asht betue e bashkue në nji pro-
gramë me ta.
Zotnii Avdi Begut Kapidan Marka Gjonit.
Pot nap haber ti Zotnisate çi paria e Press (1) erdh edhe u
bashkuo me nee edhe ban been sikur na çi kushdo çi tna dokonisin
tgjith bashk me dal karshi. E praana ubashkuome
e sot praa tu-
nepni haber pariis dymdhet bairakvet çi mos mei perkaa
kush si
per hajni si per noi pun tieter se jan baa vllazen me ne. Tash po
falena rneshnet=tort.
Gjeto Coku Gjok Doda Ded Coku Gjon Staka Nik Toma
(letra s'ka datë)
153
gusht 1912
Gjeta Caku e Kolë Marku i
Giomarkei Masar Be Toptanit,
letër zyrtare. Shqip. Laimojnë nji përpjekje me ushtri në breg të
Mafes.
I Ndershmi Zotni Musar (2) Beg Toptani,
Pot diftojm Zotnis sate çi erme n'brek t'Mats e astieri ishte
ken tuj vu telin kah trapi i mates, na edhe i zume venin e pritme
aty e aj kishte pas baa ni tjeter menim me ardh ni tabor me dy
topa per Kruu, e msyni van nen Milot me dal, na n'bus to vaut i
fillume pushken e kthyme me pushk deri çi hipi prep n'koder
t' Pllans e aj na vuni edhe topin e luftume nia 4 sahat.
Prej Zotit ana e jon ka pshtue shnosh e anej e kem ba do
dom, gushtllek per buk kem.
Tash po i falena me shnet Zot nis sate e tgjith atyne Shqyptarve
çi ke me vedin.
Une Getto Zoku (3) e Koi Marku e Koi Mark
Kap. e gjith Shqytar çi kem me vedin (4).
(L) Prezes.
(2) Masar. (3) Gjeto Coku. (4) Pa datë,
137


154
gusht 1912
Sadrazemi Misionit të dërguem në Kosovë për t'u marrë veshi
me kryengritësit. Akt qeverritar. Tyrqisht. tnstruksjone.
Kopje e instrukcjonevet
të dhana misjonit të dërguem në Kosovë me vëndimin
e Kshillit Ministruer e me dekret mbretnuer
Letra autografe e M. T. Mbretit me datë 9 korrik
328 qi u
muer në rasën e ndërrimit të Qeverris
e u këridue në Portët

Naltë me ceremoni! e zakonshme,
urdhnonte
qi të sqyrtoheshin
pa
tjetër prej Kshillit Ministruer ato veprime qi kanë shkaktue
pakë-
naqsi e prandej vështërsl e ankime në do vende e sidomos

Shqipni; qi t'u epej fund paudhsive
e padrejtive;
qi të merreshin
masa ligjore për me qetue opinionin botuer
edhe të zbatoheshin
me ma të madhin kujdes urdhnimet e shtatutit e rregullat
kushte-
tore për të mbarën e të mirën e vendit t'onë, për përparimin
mo-
ral e meterjal të tij.
Kshilli Ministruer i studioi pra ankimet e shumta qi kanë ar-
dhun prej Shqipnije dhe vendosi t'i sqyrtoië këto e të bajë hetime
t'imta mbi nevojat e vërteta të vendit; dhe mbasi të ketë formue
nji ide të saktë mbi gjithça ka për të pranue gjith'ato sende qi do
t'i duken të pranueshme.
Për me i dalë në krye këtij qëllimi l(shilli Ministruer
vendoi
me çue në vend nji misjon
të përbëmë
nga të Naltët Senatorë
Sh Sh. T T. Reshid-Akit
pasha (1), si kryeter, e Sulejman
pasha,
dhe nga ish-valiu i Selanikut Danish beu, për të cilët ka dalë dhe
dekreti mbrctnuer.
Tue qenë se Shqiptarët
kanë diftue shekuj me radhë nji bes-
niki të plotë ndaj Khalifatin e ndaj Mbretnin, kanë tregue kurdo-
herë dashuni ndaj atdheun dhe kanë qenë pjesa ma e fortë e ma
ril.ndsore e kombit othoman n'anën e Rumelis, nuk asht e udhës e
as e drejtë qi të gjajnë e të vazhdojnë
luftime ndërmjet sish dhe
vilazën ve. të tyne ushtarë,
e pran dej do t'u epet fund menjiherë
ndjekjeve
kundra tyne.
(I):
'1'11« cii'ui> ~" R~~ltit A k if Pasbn, për ar~.1P. fihpnde~je, H'e k iah t e prnn n e bs-
rri<n e sh<'njn,·111•' për t<', uii vë nd iu e tij qe t>11:n11P. nji gj,·111>ral i quej t un
ll»·ahirn Pash», me i;(insii mnnast irjot
Z Av ni Gjillani, qi kn <1i'nt' sek ret ar
i këtij Mi~joni, do të li:lnte nj i shër bi m t1' çi:rt11JPabëm t ne na i bhn,ë tP njo-
huna vej.r iun-t e :,t~n~ ~,ash1tll.ne
ne l\\on,vli nf haz;; tli kuj timeve ti> tija
të ~igorta e aqë mi\\ w,rë PI/ rat ruej tun edhe ndenji dokumenv,
138


Qeverrija do të ndërtojë të gjitha ato shtëpi qi janë rrenue gjatë
veprimeve
ushtarake
tue u mundue
me krijue ato rrethana qi i
shërbejnë sigurimit të rahatis e të lumnis së popullit.
Do të sqyrtohen e të ndreqen mbas ligjës edhe ato veprime
antiligjore qi, simbas ankimesh të bame sa herë, paskan
gjamun
në rasën e zgjedhjevet.
Tue qenë se e mira e Mbretnis othomane sikurse edhe ajo e të
tanë Shqipnis, qi asht nji nga pjesët ma të shquerne të ksaj mbret-
nije të madhe, varen nga zbatimi i pikpërpikshëm
i urdhnimevet të
shtatutit dhe nga forcimi i rregullavet kushtetore,
Qeverrija nuk do
të shtëmanget asnii qime prej këtij parimi shpëtimtar.
Mbasi u vënduen të gjitha këto pika prej Kshillit
Ministruer
e u shinatuen me dekret mbretnuer, i u kurntuen telegrafisht
vila-
jetit të Kosovës prej Ministris së luftës dhe gjithashtu
u banë me
dije edhe Manastiri, Shkodra e Janina.
Misjoni i sipërpërrnëndun
po niset fill për Shkup me tren të
posaçëm dhe simbas urdhnimevet
të nalta të dekretit
mbre.nuer
do të nisë përnjiherë hetimet e veprimet.
Nji daklaratë e ndënshkrueme
prej njizet vetve, qi si duket do
të jenë krenët e lëvizjes shqiptare,
dhe e dërguerne Sh. T. Hysein-
Hilmi pashës kur ishte senatuer, i u dorzue misjonit
hetues.
Me
sa kuptohet prej ksaj deklarate, kërkesat qi bahen janë kryesisht
këto; largimi i qeverr is së rame dhe zhdukja e së ndërhymes
e e
despotizmës
së njerëzve mbi të cilët pështetej ajo, formimi i nji qe-
verrije legale dhe hartimi i ligive në pajtim me nevojat e vendit.
Qeverrija e bame objekt ankimesh u hoq. Në vend të saj 11 for-
mue nji qeverri e re prei njerzish të paanshëm,
e cila shpreson se
ka me gzue besimin e të tanë kombit othoman. Njerëzve! mbi të
cilët pështetej qeverrija e përparshme
s'u ka mbetun
asnji rrugë
për me i u përzie ksaj së rës në punët e saja. Kjo qeverri ka da-
mun në mënyrë të preme me marrë të gjitha ato masa qi ka me i
proponue misjoni hetues për sigurimin e qetis dhe të lumnis së
Shqipnis dhe me sqyrtue në Kshillin Ministruer veprimet e zgjedh-
jevet të deputetvet e me marrë masa për rregullimin ligjuer të ty-
ne simbas dokumentash
qi do të shtihen në dorë. Prandej
porsa
t'arrijë në vend rnisjoni vëzhgues ka për t'u spjegue
t'interesuem-
vet urdhnimet e nalta të dekretit mbretnuer dhe vendimet e inicja-
tivat e qeverris së re, ka për t'i sigurue se kjo qeverri do t'i zba-
tojë pikë për pikë urdhnimet e ligjvet dhe pa kurrfarë të ndërhyrn-
je prej kurrkah, se ka për të bamë gjith ç'lyp drejtija
e barasija
me paansin ma të plotë. Ma në fund ka për t'i porositun
e për
t'i kshillue me u kthye në shtëpi të vet e me u marrë me punët e l
as


me hallet e veta tue besue në vullnetin e mirë e të papërkulshëm
rë qeverris, do të marrë masat e nevojshme për me u dhanë fund
lëvizjeve e në qoftë se ka do t'i dërgojë kryeministris gjithë
dokumentat qi provojnë të ndërhymë
e veprime antiligjore ndër
zgjedhjet për deputeten.
Shpit e rrenueme do të shkruhen të gjitha nji nga nji kudo qi
të gjinden tue .u shënue në janë të rrenue prej veprimesh ushtara-
ke apo në tjetër mënyrë dhe ç'vlerë kanë. Në qoftë se ka njerëz
të burgosun a të mërguem pa ligjë apo familje të mërgueme gjith-
ashtu, qoftë prej administratës civile apo prej asaj ushtarake, këta
do të lirohen pa tjetër e të dërgohen ndër vendet e veta. Në qoftë
edhe se ka nëpunës nga administrata civile a nga ajo e sigurimit
ase e financavet deri në shkallën e prefektit (mytesarrif), qi nuk
duhet të qëndrojnë në vendet e tyne, rnisjoni vëzhgues asht i auk-
torizuem me i hjekun menjiherë dhe me vumë në vendet e tyne
nëkarnbës e mb'anë tjetër me lajmue ministrit kompetente qi t'ern-
nojnë titullarët. Sa për nëpunsit gjyqsorë e ushtarakë qi mund të
jenë për t'u hjekun, për ndërrimin e këtyne do t'u shkruhet menji-
herë ministrivet kompetente. Veç këtyne, çfardo masa tjera qi mi-
sjonit do t'i duken të nevojshme për t'a lumnue popullin e gjithë
Shqipnis rnbrënda qarkut të legalitetit e të kushtetis, do t'i a pa-
raqes kryeministris, telegrafisht ato qi të jenë të nguçme dhe tje-
rat me letër.
Nga nji kopje e këtyne instrukcioneve do t'i a dërgojë Minis-
trija e Mbrëndshme vilajetit të Kosovës dhe ajo e Luftës atyne
kumandarve qi të jetë nevoja. Tue qenë se detyra dhe kompeten-
ca e misjonit vëzhgues përfshin të gjithë Shqipnin e jo vetëm vi-
lajetin e Kosovës, ai, po t'a shohë të nevojshme, asht i auktori-
zuem me u marrë vesht edhe me vilajetet tjera. Prandej Ministrija
e !\\\\brendshme do t'i bajë me ditun edhe ato.
155
5 gusht 1912
Esad Pashë Toptani noa Stambolli, Bashkis së Krtis. Telegrafë
zyrtare. Tyrqishi. Lajmon të shpërdamen e Parlamentit e zgjedhje
të reja.
Bejogllu, /23 Korrik 328 mbrarnje, ora 8, 30, N. 7902, fjalë 23
Kryesis së Bashkis
Kru
Parlamenti i paligjshëm u shpërda sod. Duel edhe dekreti
mbretnuer për zgjedhjet e reja.
ESAD
ish - deputet i Durrsit
140


156
5 gusht 1912
Mustafa Kruja prej Rrësheni të vëllait, Kiazimit, në Durrës.
Letër private. Shqip. Lajmon se shkon për Kris. prej kah tnbandei do
të niset për Shkup.
Rshe, 23 Korrik 1328
Fort i
dashtuni vëllaa,
Tashti dy dit, e di se, edhe nji letër t'jetër t'a paçë shkruë
e
çuë për Kruë; e ajo, me men, kaa me t'raa në dorë t' Markurën.
Qe. muë sot më qiti Ora këtu në Rshë ku mora vesht se Demi sod
u niste për Durrës. Praa ë pashë me udhë me ju skruë këta dy fjalë
për shënosh e mirë. Tashti jam tuë nis për Kruë e shpresoj qi të
Markurën gjith ditën edhe të Mark. mrarna gjinem aty; e masanej
kthehem prap.
Vëlla, e dii se kësaj jave dot më kërkojë puna me larguë pak,
me shkuë deri në Kosovë me u gjin m'i Kuven qi dot bahet për-
gjithësisht; por mos rnunsha me ju shkruë letra mos u bani marak.
Druë ju shkrujë ene prej Kruje nonji letër. Të mëdnanjëvet
durët e të vogjëlet sytë.
Mustafa
157
6 gusht 1912
Komiteti i fugës Komitetit të Krusme anën e Bashkis. Telegrafë
zyrtare. Tyrqisht, Lypin gjithnji krenët e Komitetit të Krus.
Fier, 24 Korrik 328 rnbr am]e, ora 12, N. 1115. fjalë 60 - zyrtare.
Tepër e nguçme
Kryesis së Bashkis
Kni
Para tri diç ju patëm telegrafue se dojshim me u marrë vesht
me krenët e lëvizjes. Na ishit përgjegjun se ata ndodheshin 7-8 orë
larg atij qyteti, se do t'u a dërgojshit telegrafën t'onë atje e se do
të na kumtojshit pa vonesë përgjegjen e atyne. Kaluen 2-3 dif. Këtë
përgjegje s'e muerëm. Jemi në kujdes. Prap po shtëngohemi të sillemi
kah ju. Në qoftë pra se keni pasun përgjegje ndokah lutemi me na
e kumtue tashti me të shpejtë,
Komiteti i Kryengritjes së Jugës
141


158
7 gusht J912
Komiteti i Jugës Delegatit të Komitetit të Krtis. Telegrafë zyr-
tare . Tyrqishi. Kërkojnë lajme nga kryengritja e Veriut përgjithsisht
e nga Kosova veçan.
Fier, 25 Korrik 328, m bram je, ora t. 30, N. 1120, fjalë 40-Zyrtare
Tepër e nguçme
Sekretarit të përgjithshëm të kryengritjes (1)
Kru
Ka 3 - 4 dit qi kërkojmë të merremi vesht me Hasan Bën (2).
As Berati as qendrat tjera s'po na japin rrugë. Ç' po bahet andej?
A janë tue vazhdue përpjekjet?
Ç' llatë me Mis jonin hetues?
Ç' i
thatë? Çë do të bani ? Shqipnija e Jugës asht gjithë mbë kam bë. Ju
a jeni marrë vesht me Hasan Bën ? Ç' lajme jeni t'auktorizuem
me
na dhanë prej andej? Presim shkoqitje të plota.
Pleqsija e Kryengritjes së Jugës
159
8 gusht 1912
Komiteti i jugës Delegatit të Komitetit të Kras. Telegrafë zyrtare
Tyrqisht. lajme mbi gjendjen e Jugës.
Fier,. 26 Korrik 328 rnbrarnje, ora 4, 45 N. 1135, fjalë 200-Zyrtare
Zit Mustafa-Asim, sekretar i përgjithshëm
i kryengritjes
Kru
Përgj. 35/korrik. U gzuam tepër nga lajmet qi na dhatë. Këtu
jemi t'organizuem
si duhet. Telegratën e Fierit e kemi na në dorë.
Korrespodenca
zyrtare asht premë. Edhe këndej kemi qitun telallin
ndër tregje për me i shpallë popullit qi nuk duhet t'i a paguej taksat
qeverris. Vilajeti i Janinës pat lajrnue me 24 Korrik se Shqiptarët
e Veriut ishin marrë vesht me Qeverrin, se kryengritësit
i kishin
lanë armët e ishin kthye ndër shtëpi të veta; dhe kështu
porositte
qi edhe kryengritësit
e Jugës qi ndodhen në këtë vilajet të lëjshin
armët e të shkojshin
ndër shtëpi të tyne, ase për ndryshe
do t'u
ndiqshin prej fuqis ushtarake.
Na edhe pa marrë telegrafën t'Uej e
muerërn me mend se lajmi i qeverris së Janinës ishte gënjeshtër dhe
prandej i ishim përgjegjun në këtë mënyrë: çështja qi thoni se asht
\\1) Mu~tfa Kruja
(2) Prishtina
142


zgidhun ndërmjet Shqiptarvet të Veriut dhe Qeverris nuk u përket
vetëm atyne por mbarë popullit shqiptar. Na Jugorët nuk dijmë kurr-
gja mbi këtë zgidhje. Pra asht e pamundun për ne me u shpërdamë
pa u marrë vesht me Verijorët, Qeverrija e ka në dorë me marrë
çfardo masash qi të dojë. Ismail Kemal Beu ka dalë dje në Vlonë.
Kryengritësit e Jugës ngulin karnbë me bamë me doemos dhe sa ma
shpejt ndenji punë. Gjendja e këtushme dorë për dorë kjo asht.
Simbas lajmeve! qi na jepni Ju kuptohet se qeverrija e Janinës me
të vërtetë ka dashun të na kanoset tue na thanë gjana të rreme. Shqip-
tarët po përpiqen për të sendërtue deshiret e drejta të tyne. Nuk
dyshojmë se parsija e kryengritjes së Veriut nuk do të hajë nji
marrveshtje të veçantë me Misjonin hetues. Presim pa durim këtu
në telegrafët mendimin t' Uej mbi secilën pikë të këtyne fjëlve t'ona.
Islam Virjoni
Nëkarnbës i kryetarit të kryengritjes së Jugës
160
9 gusht 1912
Ndënpiefekti i Krtis (?) Prefekturës së Durrsit. Letër qeverritare.
Tyrpisht, Kryengritësit s'kanë qe/lime të këqija, burra e gra e kanë
vëndue me qëndrue deri në vdekje.
Prefekturës
së Ndershme
Përgjegje s'Uejës me 26 Korrik 328. Krenët e kryengritjes
gjinden 2-3 dit larg prej· këndej. Ndenji dobi e shpresueme nga
hapat e mija nuk duel. Vetëm se kam marrë vesht qi sekretari i
tyne paska ardhuri dje këtu, u qenka përgjegjun tri telegrafave të
dërgueme zyrtarisht e pa pagës prej kryengritësve të Shqipnis së
Jugës me anën e kryesis së Bashkis së këtushme dhe sod qenka
kthye. Prap jam tue marrë vesht prej nji burimi qi po më lajmon
me gojë e privatisht këto qi vijnë.
· Sod qenka bamë diku nji mbledhje e përgjithshme dhe qenka
vëndosun me qëndrue me armë në dorë si Shqipnija e Veriut e ajo
e Jugës, dhe jo veç trimat por edhe grat, deri qi të pranohen kër-
kesat e tyne; por, siç e lyp vetë programa e Komitetit, mos me i
prekun kurrkuj në gja, në shpirt e në nderë; në qoftë se do të
gjinde! ndokush, siç asht e natyrshme qi të ndodhë, i cili të veprojë,
në kundrështim me këtë parim dhe vendim të komitetit, ai do të
qitet pa tjetër jashtë, do t'i diftohet dhe t'i ndihmohet qeverris për
të kryem kundër tij detyrën qi i
përket. Këto vendime qënkan forcue 143


edhe me besë e ma në fund qënka damun qi deri sa kërkesat
e
tyne mos të jenë pranue e shinatue
me ligjë, secili Shqiptar

quhet antar i Komitetit
dhe të detyrohet si i këtilë me krye çëdo
detyrë qi i përket.
Tue qenë puna kështu, asht kot me mbajtun në këto vise nji
fuqi të madhe ushtarake,
me bamë veprime ushtarake e me derdhun
gjak; për kundra m'a merr mëndja se turbullinat
e soçme mund të
kthjellohen
tu kërkue e ndjekuri nji rrugë të pajtueshme
me urtin
politike qi lyp e mira e lumnija e Mbretnis.
Me këtë rasë po Ju
a përsris edhe nji herë, siç Ju a pata shkrue me cifra, se kumitat
shqiptare
s'kanë aspak qëllime të këqija (1).
Me 27 Korrik 328
161
(1 gusht 1912
Parsija e Komitetit të Krus Kuvendit Kombtar të Kryengritjes.
Letër përfaqsimi e). Tyrqisht, Emnohen përfaqsues ZZ. A vdi Be
Top/ani e Mustafa Kruja:
Kuvendit Kombtar të Kryengritjes
të mbledhun
në Kosovë (3)
Dega e Krus me rrethet e saja (4) të Kryengritjes së përgjithshme
shqiptare,
t'organizueme
për me shpëtue Kombin t'onë nga robnija
e mjerimi, për 111e i dalë para rrezikut të humbjes së plotë qi po i
kërcnohet
Atdheut t'onë nga qeverrija e keqe, zgjedh si përfaqsues
\\ll
Për111bi ki'ti' doknrncut ,1Rbt nevoja W Rhi'nobet RI':
l
Nd+nsb krirni s' këndohet 1lot. A~ titnlli i di'rgueijit s'Jt~lit shëune
Me
!!:iithë ki'tl\\ dnht se nnk ilsbt t,jet,'r ve~ e ndënprefekt.i r të Krua qi i
shkruen
prPf~ktit ti> Dur
r-d t. Kjo k nptohvt nga fraza qi i pi'rk,·t "sekretarit", mbaai
aek re ta r i i Komitetit
për të ciliu flet dokumenti ka qënë M Kruja, qi pat
sLk u e prej )lir<lite në Kr11 piir t'u urarrii VPRht telegruftsht
111<'
k urni t ën e
Sh11iqnis së Jugës të mhle«lhnn ni, F'ier
,
2. Lnj me t tjera 11i i j,•p nnktori i ksnj letre
prefekturxs inj erish t janë
thjesht tii sril
lueme pa kurrfarë themeli. Aukror i ka t,reg-ne
si të qënë ça
duhej t'ishte st-ubas ,1.,,t.irit të k ren ve t intelPkhtalë
të lëvi7,jeR e t'atij
v..të, i cili 1!11het të ketë qënë nj i nënpunës shqiptar, zemërmirë por edhe
pakë" o por r.un ixt., pst> duket ,., guxuniu qi tregon në letrën e tij e ka manë
nga lajmet qi d iftolshin k ud o fi t i
ini n " kryengritësvet, a mil, drejt n1P thil.111'
shku t rr im in "' nsh tris P t',11lministrnti's
tyrke.
(2)
Shkruem
prej l\\1 Krnjës. (8) Shpresohej
se do të mbl idh-] nj i kn vënd i
këtili' 11ë n«lonji veud të Kosovës prej përfuqauesvet
të gjithë Shqipnis krye-
ngritëse. (4) Sadoq i në kn mitëu e Krus kishin marrë pjesë erl he intelektualët
nucjouul ista të gjithë prefekturës së:vurrsit,~në këtë letër përfaqslrul, ajo a
quej t kështu, me kët'emën të kaf1z1wm,:.për mos me shkaktue
protesta

144.


të vetët kryetarin e saj Avdi Be Toptanin dhe sekretarin e përgjith-
shëm Zin Mustafa Asim, të diplomuem
prej shkollës së naltë Myl-
kije, e i dërgon
me fuqi të plotë në Kuvendin
Kombtar të Krye-
ngritjes.
Me 29 Korrik 328
Ndënshkruem:
Ndënshkruem:
Vulosun:
Omer-A vni (2) ( d. v .) Hamid Toptani (d, v.) Refiku i bir'i Seidit (1)
Vulosun:
Vulosun:
Baba Zenel Kaloshi (4)
Zejnel-Abidin (3)
Vulosun:
Vulosun:
Muharrem-Hamdi i bir'i Ismailit (6)
Hafis Ibrahim (5)
k
u urtërba nga ana e kazuvet tjera ti' r,1,f~ktnrës, të cilat si popull ishin me
ahu micë fort to madtie kundra kryengritjes e qëllimevet të s„ja; me sa Krnja,
v<>ç uji pjese të katundeve, ishte me kryengritësit. Për nderë të saj e veçan
tii nj i horri ket ërq
ind dorhemsb nga paraija e qytetit, po diftoj më me kët:i
rnsë uji auek
dut qi hrPzit të soçëm edhe utyne L'ardhshiirovet dahet t'u vjejë
për mësim. Id riz Aga i Bejte Kuqit ishte nji barrë me tanuz e me ftstane.
Nnk d
in
te të kilnd,,jë e të shkruoj. Nnk i njihte katikulet qi përdorim na
soll Ha herë qi të na tl dojë iu teresn me balllë politikë ... të vogël a të madhe.
Ai dinte me folë ça i thonte mëndja, ça i ndiente zemra, ça i urdhnonte
udërgjegjn pa e loclhun aspak veten për me mendua se ku e si po vret fjala
e tij. Në Kru ishte shpallë shteti i rrethimit, dhe po atë ditë kumandari i
fn
q ls nsb
tarake qi kishte pushtua qytet in, Z. Ali-Fehmi Kostnri, kishte ftne
prnnë tij atë pj„së të pursla qi s'ishte arratisun, për me e kahil lue e poro-
sit nn të rrinte u;rtë e me sa t'i vinte prej dore t'i vënte frëuin e urtie edhe
popullit. E mil në fund Z. Kuuiandar i pyet ata zotni q
i kishte thërritnn
prani> se sa vi,të ishin arruttsun prej Kruje e kush n kishte prtmë. Idriz Aga
i përgjigjet, mbas uji besbtjeje të përgjithshme disa sekondash: "Zotni, a
dou me dijtë të vërtetën apo don rrooa'" "Ju kam grishnn këtu për burra
qi s'e njohin rrënën" i a pret Al
i-Feh
mi Beu pak i bindun dhe pak me
diµlomati. "Atëherë pru, vijon Kuq na
ku, na s'e dijrnë se sa e kush janë t'a·
rratisunit, por dijmë vetëru se e tinë Kruja, shehër e katunde, me zëmër
l\\Mht e basukueuie me kumitut , t.ne fi ll
ue prej ureje e gjithë këty»e shokve
q
i ke këtu përpara". Kumauduri ty rk prej Kostnri i a. ngul sJt Krutanit në
h~shtje, në nji heshtje hi
nd
ije qi ,~ezi po e fshihte, tne u kujtue se në qy.
ter in e Skanderbegut s'kishte shkue me i vOmë pushkën zotnnesit të huaj
bashkë me vllaznit, e gjakut, por për me i sb
true këta me shpatën e tij. E
gjaku, Iryuiz
imi i rrethit ku gjindej, burrnija krenare e atyne qi kishte
· përpara dojsb in me i d
hanë guximin e uji gjesti ndoshta qi nuk pajtohej
me uniformën e tij. "E jn tjerët, i a han Kostnrjoti, a doni me i a lii.ai
(jnli'ni vetëm Idriz Agësf Mendoni se shoqi i jnej ka folë fjalë me përgjegjsi
të madhe ese jo kalli kallzue se me sod gjindemi ndën shtet rrethimi. "Zotni,
Idriz Aga ka folë për të gjithë ne e për popullin mbarë. Veç kush don me
ti' rr ëjtun të flet udrysbe". Kështu i vërtetoi fjalët e Idr iz Kuqit nji hoxhë
mjekër-bardhë, uji shoq taravol i tij, Mulla Muharrem Pengili.
(1) Refik Toptani. (2) Omer be Del
ial l isi
, nga Shjaku .
(3) Zejnel Agë Meça,
prej Kruje. (4) Vula ka nji shkrim të ugatrrueshëm qi nuk mund t'a këndojmë
e kështu shkruam emnin e urbieumin, (5) Dallia. (6) Toger Muharrem Ta.i&• 145


162
18 gusht 1912
Mustafa Kruia nga Shkupi të vëllait, Kiazimit, në Durrës. Te-
legrafë private. Shqip. lajmon t'arrimen në Shkup.
Shkup, 18/8/1912, mbramje, ora 5. 15, N. 1634, fjalë 10.
Kiazim Krujës
Durrës
Arriva në Shkup shënoshe mirë
Mustafa Kruja
163
20 gusht 1912
lrfan Ohri, nga Elbasani, Avdi, Masar e Hamid Be Toptanit
në Tiranë. Telegrafë private. Tyrqisht. Kumita e Elbasanit kthen
në qytet me 19-8-1912.
Elbasan, 7 Gusht 328, mbrëmje, ora 1, N. 1347, fjalë 89.
Zotnivet Avdi, Masar e Hamid bejlervet
Tiranë
Mbas sa telegrafave qi muerërn prej Z. Hasan be Vuçitërnit(1)
me anë të së cilave ai na lajmonte se kërkesat t'ona ishin pranue, dje
kthyem në qytet e gjinden e shpërdarnë.
Në mest të 14 pikave qi
ka pranue Qeverrija ato ma me randsi janë: me i shpërdarnë pushkë
popullit, me përdorun nëpunës qi dijnë gjuhën e vëndit, të krye-
mit e shërbimit ushtarak në Rumeli dhe mësimi i gjuhës së ve-
ndit në të gjitha shkollat. Edhe pikat tjera u përshtaten
interesa-
vet t'ona. Z. e tij na kshillonte me u dhanë fund Jëvizjevet t'ona
tue u shpërdamë, mbasi edhe Qeverrija tashti po tregonte deshir
pajtimi me ne. Sadoqi Hasan beu do të ju ketë bamë me dije edhe
Z. t'Uej, siç asht e natyrshme, nuk m'u duk nji gja e tepër me Ju
lajrnue edhe un.
I
r f an
146 (1) Prishtina.


164
22 gusht 1912
Esad Pashë Toptani, nga Stambotli, A vdi, Masar e Hamid Be
Toptanit. Telegrafë private. Tyrqisht. Kshillon me lëshue armët,
mbasi kerkesat e Shqiptarvet - ato të Kosovarvet - i kishte pranue
Qeverrija.
Bejogllu, 9 Gusht 328, mbrarnje ,ora 9, 30. N. 8822, fjalë 86.
Kryetarit të Bashkis për A vdi, ,\\1asar dhe Hamid bejlerët e të
gjithë krenët
Kru
Kërkesat t'ona legjitime u pranuen dhe u shpall falja. Ju kshi-
lloj me kthye të gjithë ndër vendet t'ueja, me ndëjtun urtë e mos
me. qitun trazime, me punue të tanë dorë në dorë për naltimin e
lumnis së Mbretnis s'onë e për rrenimin e anmiqvet. Shërbeni at-
dheut e përpiquni me fitue sa ma tepër kso doret sympathin e be-
simin e Qeverris. Me shpresë të Zotit mbrënda 3-4 ditve nisem
për at'anë. Të fala të gjithve.
Esad
Ish-deputet i Durrsit
165
27 gusht 1912
Refik Be Toptani nga Vjena Mustafa Krujës. Letër private.
Shqip. Shtypi lajmon se Esad Pasha po mblidhka ushtri për t'i ram
Mbishkodrës prap tash kryengritëse. Refik Beu kshillon mikun me

ja thye ushtrln Esadit për kafshën kombtare me propagandë.
Wien, 27/8/912
adresi: Georg Pekmesi
Schmidg. 5 Wien Vili
I dashtuni vëlla Zoti Mustafa,
.
Ashtu si po e kënojrnë në gazetat e këtushme pa thon se
Esad Pasha i jon qenka ty mledh të gjith redifët e nizamët e lotës
që me shkue me i ra malsis e me mujt me shpëtue Shkodrën ene
Tuzin pri dorës asish. Una nuk po munt me i dhan fesall kësaj
pune se a asht e nevojshme për shkakun shqipëtare a po asht e
rrazikshme; për këtë pun duhet me u nodhën atje, ase duhet të më
bonj me dit nonjë vëllj im si ti. Për këtë pun të lutemi o vëlla
shum që të më bojsh me dit ti qysh i shef këto pun? a jon të
mira për ne a po jo. Neve ashtu sikur patëm lidh besën bashk që 147


l
me punue për të mirën e atdheut, e kështu deri më sod si kena
liftue edhe me derdhun gjakun; pra kur shofim se polatika e huj
po na loz si kamën e dhis, e na ty u përdor ha se po bajm s'ier-
bim për momdhen, kam fryk se po qisim syt e tona me dorët ton;
me ken se shef të rrazikshme këtë nisunit për mie malsien, d. m.
th. .Shqipëtar me Shqipëtar me u vra, munduhu si të mundesh me
mujt me nal, ene me këthyrnun për mi anmiqt ton një manevër të
bukër. Kështu: me mujt me mështjell deri 4000 o 5000 vet të zgjedh
mrena në redif e të tjer, ene bohet puna shum e mir.
Kujtoj që po të arrnatohen veni gjithrnar mun të bohet _nonjë
lozje e manevëj kunra anmikut Shqipëtarvet. Gjithsesi të mundohesh
për kët pun e të sjellish ojnën që rnun të bojm domino e ta fitojm
këtë lozje na të shkretit Shqipëtar. Una jam ty prit fëmin që kari
me ardh në shkoll këtu, po sa që ti venos rahat, kam me ardh
me vrap e me u pjek bashk, që të punojm ashtu si e don puna
e nevoja jon. Ministori i këtushëm ka fol shum bukur për kombin
ton, edhe këjo mledhja e madhe që bohet një herë në mot këtu e
kan përmen punën ton (që nuk do ti lajm Shqiptarët nër karnët err-
sis po kena me t dhan të drejta e kornbësis atynve), e këto fjal
sa' do që jan të entresanshme, po për shkakun ton jon mjaft me
na çel syt me punue ma fort se jena ty nejt kot e kot. Ashti si
kam pjek e fol me shum njerëz të mëdhenj këtu, prap shum shpre-
sa të mëdhanja duhet me pas na, jo me u pezmatu. Të puth syt
me mall shum.
Re
fiku
166
14 shtatuer 1912
Memduh Be Zavalani e Pandeli Calja nga Korça A vdi e Ma-
sar Be Toptanit në Tiranë. Telegrafë private. Tyrqisht, Kërkesë bi-
sedimi telegrafik.
Korçë, 1 Shtatuer 328 natë, ora 6, N. 2227, fjalë 19.
· E Nguçme
A vdi e Masar bejlervet
Tiranë
Lutemi të gjindeni në telegrafhanet
sonde n'ora nji për nji
bisedim me randsl.
Pandeti Cale
Memduh Zavalani
148


167
17 shtatuer
19.12
Se/im Pengili nga Kruja Mustafa Krujës. letër private. Tyrqishi.
E lajmon se ishte i ftuem në pyetësi bashk me Shetik Kondin për
të thyemen e postës në Gatëië para kryengritjes.
Kru, 4 Shtatuer 328
dashuni
vila Z. Mustafa,
..... Për me i dhanë nji fund çashtjes së postës qi ka mbetun
varë më kanë porosituri me Ju shkrue qi asht nevoja të vijni këtu
vetëm për nja dy dit për me u përgjegjun
në pyetësi, Tue ardhuri
merrni me vete edhe vllan t'onë Shefikun. Kështu më ka porositun
edhe vllai i ynë ndënprokurori.
... (1)
Vllai i Juej
Selim Pengili
168
shtatuer
1912?
"Princ (Aladro) Kastrioti Skendërbeu" Popullit Shqiptar. Shpa-
llje e shtypun. Shqip. M'u lidhë e m'u përgatitun për veturdhnimin
e Shqipnis.
Vellëzer Shqipetare!
"'
Te gjithe degjuat per kryengritjen
Malesorevet,
cila duroj-
ë
ë
ti afro gjashte muaj; te gjithe besoj se degjuat trimerine qe refyën
tani me ne funt çetat
kryëngritesvët
se Korçes, Gjinokastres,
Te-
ë
pelënes, Vlores, Beratit
t. t.; te gjithe prape
mbani
ment atë
ë
ë
· kryengritjen
Kosoves; keto jane kryengritje
qe çuditne boten! Gu-
ë
verna Turke dergontë
me parështjë
kaqë shume tabore, sa duke-
(1) Nnk d ij sa, kobë para kryeugritj es në nji vend të qnejtuo Gatlijë mbi rrugën
e vjetër qi shkonte prej Tirsne në Kru, Lesh e Shkodër, qe mbsymë posta
prej uji çete e qenë vramë dy gjinda1·më kalorë Tiranas ng,i roja përsje llse.
Karakt.er in e atij atentati un s'e dii sod e atëherë. Nuk dij a e ka pasë
orgauiaue në krye të vet ndonj i shoq oacjooalist (ka pasë qenë folun për
'l'optanasit, por un mundem me lamë jo m~ pak se veten t'eme Avdi Bëa,
ruai,r, e nr tija e të cilit në rasa të këtila shpesh kapërcente edhe knftnin e
nevojshëm) për arsye politike, apo ka qënë nji e mbsyme haj nash të zakon-
shëm. Veç pnna ilsbt kjo qi qev
•.. rrija e vënd i t, auktoritetet e j-refekturës
së Durrësit patën pasë dashun me na e ngarkne mue e Sbefik Kondi t, si or-
ganizatorë, tue i dhanë ngjyrë politike. (M. Kruja).
149


she sikur luftonte me ndonje guverne tiëtre dhe jo me ca çeta te
vogela nga populli i saji Ne keto kryengritje Shqipetaret refyën
trimeri te madhe sepse kure ndenje here nuk u-muntne, po nga
here vinin perpara me gjithe qe armet
fisheket ju mungo-
ë
nin
Po gjithe kjo trimeri
madhe, qe refyën shqipetaret, ç'fitim
ë
i solli Mernedhëut'ë... Te gjithe do te me përgjigjen: Kurgjel
Shqipetaret leftuan dhe Ieftuan si luane, po pa ndonje fitim te
veçante. Turku gjer me ne funt më dhëlperi i bindi, i solli ne vent
dhe, Shqipetaret jane prape ata qe qene, me te vetenim ndryshim
qe humpne: kush vellane, kush babe n, kush kusherine, kush mikne
t. t. humpne shtepite, humpne seren, humpne tragen dhe i
ë
dhane kupetin Turkut qe te rije kurdo-here i squar!
A
dini, vellëzer Shqipetare, pse keto kryengritje nuke sualle
ë
ndonje dobi? ... Ja se pse:
Sepse ne ç'do kryengritje qe eshte bere gjer me sot s'ka parur
marevëshjë mjedis gjithe Shqipëtarevët:
sepse s' esh te ngritur Fla-
muri i Lirisel
Vellezer te dashur, deri sa mos organizatërnl i mire, deri sa
mos rnërërnl vesh njeri me tjetrin per ç'ka po luftojme dhe me ne
funt deri sa mos ngrehim çkelqyer perpara Evropes dhe kundre
Turqise Flamurin e Lirise, kure ndenje here nuk kemi per t'a fi-
tuar atë qellim te shënteruar, Veturdherimin ë Shqiperise.
Pra, mblidhuni, !ithni bese dhe pregatituni me ç'do mënyre
dykë patur nder ment kurdo-hëre
vëturdherimin ë Shqiperise
nene Flamurin ë Skendër Beut'
Sa per mua, e dini fort mire se kurdo-here kam qene dhe jam
gati te perd or tere fuqi ne t'i me per kete qellim, po ne esh te nevo-
je edhe atë me te Iuntmën pike gjaku.
Rofte Shqiperia
Lire!
ë
Princ Kastrijoti
Skendërbëu
150


169
12(?) tetuer 1912
Drejto rija e Giymnazit të Durrsit Drejtoris s' Arsimit në Shko-
dër. letër qeverritare. Tyrqisht. Mustafa Kruja, emnuem mësues i
i shqipes, ka fillue mësimet.

Drejtoris s'
Arsimit
Shkodër
Prefektura e këtushme na ka kumtue urdhnin e Sh. T. Valiut
(1) për emnimin e Zit Mustata-Asirn
si mësues të shqipes në shko-
llën t'onë me 800 grosh në muej e tue fillue prej datës 29 Shta-
tuer 328. Z. e tij e filloi punën sod. Por deri tashti s'na ka ardhun
asnji urdhën ~e sa orë në javë do të mësohet shqipja
në secilin
rend. Prandej dorë për dorë jemi tue zbatue programën
e vjetit
325-326 me nga dy orë në javë për. çëdo rend. Porse në këtë më-
nyrë pro~rama po randohet tepër fuqis mendore të nxanësvet e
prandej lutemi me na dërgue sa ma parë orarin me ndryshime
e-
ventuale në mësimet tjera për t'i bamë vend mësimit të ri të shqi-
pes.
Zëvendës i Drejtorit të gjymnazit të Durrsit
Abdylqerim
170
20 tetuer 1912
A vdi Be Toptani nga Kruja, Mustafa Krujës në Durrës. Letër
private. Tyrqisht. lajmon nisjen për Biltij, ku e kanë kërkue lekët
e Gurzit për nji bidim.
·
Kru, 7 Tetuer 328
.... Prej Dom Nikollit asnji lajm edhe. Ka nji javë qi po e
pres këtu. Malsorët e Ourzit kanë kërkue të piqen me mue. Pra-
ndej me ndihmë të Zotit sonde nisem për Bilaj. Vrasën e Zit Mu-
harrem do t'a keshë marrë vesht. Kjo bolbë na ka pikllue të gjithve.
Çë kemi tjetër në dorë veçse me I u lutun Zotit të na çojë të gjith-
ve n'udhë të mbarë? ...
Abdi
(1) Koncepti s'ka datë, por 29 sh tato ri ll.sht bash data e fillimit
të punës -e
pra edhe e ksuj shkrese· e po atë ditë do t' a ketë marrë Drejtor ija e shko·
Ilës edhe urdhuin e emnimit.
151


171
tetuer 1912
Avdi Be Toptani nga Tirana Krenvet të Malsorhanes së Bre-
gut të Mafes. Koncept letre zyrtaren). Shqip. Esad Pasha ishte ga-
ti me 1;jith ushtri për Ma/si. lekët e fushës do të bahen mburojë e
vëllazënvet të vet, do t'i venë pushkën Pashës në mos hiektë dorë
nga ajo barrë. I luten ma parë me anën e Avdi Beut. Ky ka folë
me Pashën e tash po u përgjigjet se ai
i
ka thanë qi shkon me
pruejtun atdhën kundra Malit të Zi e jo me luftue me Malsorët,
Atyne do të përpiqet t'u nxjerrë prej Qeverris ça të jetë e drejtë e e
nevojshme për ta.
Zotnivet Gjeto Coku e Lush Llani, për t'tan krë-
nët e Malsorve të Bregut të Matës.
Mas si u dame në Bushnesh
u nisa e erdha ke Pasha në Ti-
ranë. Fjalët e juve i a diftova krejt nj'ashtu si kur se m'i patët
than. Mbi ate Pasha më tha me eju shkrurnun këto fjalë:
"Un deri sot me saa fuqii kam pas jam mundue
për t'rnirët
të Shqipniis e t'vllazneve
mii Shqiptaar;
praa edhe sot këtë punë
të qeverisë qi kam marrun për siipër e kam marrun
me nji me-
ndim vetëm qi të mundem t'i baj nji t'mirë atdheut e si do mos
bashk-atdhetarve
mii Malsorë qi jan mundue saa kan mujt për
atme e troje të veta. Kështu i u kam pas shkrue edhe n'nji letër
qi u kam çue. Nuk e dii ata vilazën a e kan rnendue per se qe-
veria më bani mue kommandan
përmbi këtë ushtrii? Vali a per se
s'pat t'jetër për at punë veç mejet? Do mos do jo; se si kur qi ka
pasun deri sot prap mun të gjente, por veç se për se e din qi ur.e
jam· nji njerii i leemun e i rritun nër këto viise e i njohtun
mirë,
e për se mundem praa me u marrun vesht me t'rnii vilazën jo rr.e
pushkë por me fjalë t'ambla shqiptarnisht.
Tash po ju diftoj çiltas qi për me m'hecun fjala ke qeveria
për shka due me folun përmii nevojat e venit e t'vënasve
lypset
t'kern nji randsii permbii këto vise ndër syy të qeverisë, e kjo ba-
(1) Koncepti ARht shkrae prej dorës së M. Kraj.:s kështu siç u kopjne S'ka
kurrfarë tregimi tjetër, As data s'dsht shënua Knptobet qartë RP Esarl pa·
ehë Toptani, i emnuern knmandar i reznvistavet q i d1> t'n mbl
idhah i n në
Shkodër kundra Malit të Zi, g_jindet në 'I'iranë. Ka marrë vesht se mal~oriit
e Bregut të Mates nuk do t'a lëshojsb in nsbtrin me e kalue lumin pa push-
kë. U ka çne a tyne nji fjal tuer , qi il.sbt vetë i kush rrui, Avdi Beu. Si foktt
fjalët e këtij s'i kanë bind un krejt Malsorët. Pasha u sukruen prap me anën
e Avdi beut k~të letër.
152


het me t'diftuemunit
nji dashtunii t'posaçme t'tAn popujt
e këtii
vilajeti për mue, t'krishtën e mysylman, e jo me t'përcjellunit
me
pushkë.
Urdhunat qi kam marrun prej Stambolli si pikt'e shiut jan qi
t'veta nji sahat e maa paara me gjith asqer në Shkodër e t'i rri
gaati Karadakut.
Saa për vllaznit t'on Malsorë dot mundohem
me
mish e me shpirtë t'ju marri vesht nevojat shka t'jenë
edhe t'ua
nxjerrë. Mendimet e punët e mia këto jan në daçin të më besoju
e mos t'nxiin faqen e vet edhe t'emen e t'shkoj paa më ndii veshi
as nji pushkë; në daçin mos t'rnë besojn e t'bajne shka t'don; por
at her t'a dinë qi Shqipniis dot t'i ken prumun shurn diim."
Qe fjalët e Pashës këta [an. Edhe un t'miat ju kam thanun
me gojë e s'po shot nevojë me ju shkru gjii maa.
N'daçin prap, kur t'mrri në Milot munden me çue njerëz me u
marrun vesht edhe me gojë me mua paa kurr nji frigë(1)
172
'X. tetuer 1912
Nji grup nacionalistash,
-
nga Durrsi, Mbretit t'Austris. Koncept
letre zyrtare (2). Shqip Për pavarsln e Shqiptiis.
Madhnië
Shum të vështira c të rezikshme [an këto dit per ne Shqyptarët
e pcr nanën t'on Shqypninë qi të kater shtetet e Ballkanve
po
rrain me e perpii a me e coptue. Na me saa fuqië kena mundohena
edhe Perendisë i
lutena qi Mretnija jon t'muisi këta anmiq e të na
prui prei sish. Por per fat të keq gjasat nuk po na duken
fort të
_mira e po shohim se shum vende të katet, \\jjaj~!e_v~ J~~l1_qyl?n~ë:
K~':_Ovë, ~on_;:~i!, -~h~~d~! e Laninë gjinden nden ka~b~ t~ hueja.
P.er ket shkak po marrim lejen m'u· sjellë kah Madhnia-fote
si Perandorit të nji Perandoriisë madhe qi asht ma e afermja jon
e .kaa pies-në Salkan. me Bosnie e Herzegovinë, e me I u lutun qi.
në çeshtjet të Balkanve të merret para syyshë edhe Shqypnija

mënyrë qi -kufitesafë
'mos të përkiten e mos të shtyhen
prej
kurrkui e qi Shqypnia
kështu e paabërkame
e e pa voglueme të
të ketë nji Autonoinië të plotëfiden Mretniin Otomane.
- Por në- icjo.ftë-se per fat-të zië qyllon qi kio Mretnië nuk ka
me muit ma mbas luftës
sotshme me sundue në kurfar mënyre
(l)
M
•.. net vesht AP kjo l\\sht nji Abtojsë e (jalvPt të Pashës. E kopjuem ash tn
si e gjetem në koncept.
(2) J shkruem sbiip prej dorës &ë Dom Nikoll Ka~onit.
153


Shqypninë,
na nga thelbi i zernberës i lutena
Madhnisë
s'Ate qi
1Shqypnia prei kater vil.aje.tesh _permendun sipri me tre milion e saa
Shqyptarë
të bahet 11iLn1r.eJ11iE!._në ~ehte sikurse ttjjer.at .shteje
Ballkanve, në daç perse Shqypta_r_ët [an n}"i kgmb ma i vietri ner
këta; me nji "gjuhë e me zakone fare të veçanta e gjaku i tyne nuk
mundet me paitue kurrsesi me ç'do gjak të kombeve qi jan rreth
e 'rrotull, në daç perse nuk do t'Ishte e drejtë humbja as vogli mi i nji
""'komhi Shnintarë,
i cilli nuk ac;ht as pak ma i poshtëm se kombet e
tjera të Ballkanve, si ner numer ashtu per mend, si edhe per vieften
morale me të cillen sado qi per nii kohe shekuish shurn të giatë kie
rrahun
në çdo krah e-në çdo mënyrë prei shurn e shurn talla-
zesh politike, qindroi në kornbesië të vete në zakone të veta porsi
i,ji shk im i fort në miedis detit e kiarisht e diftoin edhe theroritë e
medhaia CJi Shqyn+arët, hoçi._i, per rnin. <:?:iytetërir11in e oerparimin e
kombit vet në këtë kohë të mrarne të Tyrqvet të Rië: në daç edhe
perse n~" duket se nTi - mret;ië Shqyptare
mban peshën jo vetem
të Ballkanve nor edhe të gjith Shteteve t'Europës e sidomos n'muit
m'u baa nji mretnii e pa anë mbas dishirit t'on sikurse
Belgji e
~ Svizera (! ).
Prei gjith këtyne shkaqeve e arsynave na e oshtesim të tan
shpresen t'on në ma të madhen mirsinë e Madhnisë Tande, ner të
cillën na e gjith kombi
Shqyptarë
ka per të Jau ditun per nderë
per gjithmon.
Me shpresë të madhe qi të lutunat t'ona kan me e bërkaa ze-
mbren e Madhnueshme
të Madhnisë
Tande
kemi nderien
ma të
madhen me vu këtu duërt t'ona e m'u permendun.
Të Detyrushrnit
Sherbtorë të Madhniisë
s' Ate (2)
(1) s„ _ç'farii l'<'l{jimi, ç'fo1F shtutnti
"'" lvpnn pl'r Shq ipn+n prPj Mhre i it t'AnR
tri, kn qt1nli ham,i ohj<'kt. hi-,·n, ·,wsh mi,ift tr gjnb, ndonso jo t'aRhprn, ndër·
m i.t n,Wnshkr111>svet t,: ksu] lctr<•. Dik11Hh, Rinom,,s i sb krrti
Salih Gj11kl>,
njohës i tlwllë i po,,nllit
t.'onii. kishte
n irn lnu ka111bi-i '"' ky R'i„hte 1·,lhe i
pj •.. k nn për nj i pa vn rs! ti- plot.ii ,, se pra ndej kishte nevojë
nër nj i dorli
Ra të fort,, nq'e,lhn ,la.,h~n,irii qi t'i printe
në hs.pat e psra të jPti>R Rë t i]
t,, pnv.irnu- e t':1 prn<'11te kundra 1a~ nis •'nnmiqvet; " ki>ti-i dorii a t nore ai
" _gjAni.• tr-k ai qi 1H1 i çohf'j lutin P propnnonte
'li të kiirkoliPj nro]« e
.~11stro-H•rng,uis.
TheAR •.. knn,Hirt isht« njo qi fitoi e qi kishtA për pësbt„tPa
,.,a tii fortii nj i prift. katholik,
111ik të sinq<'rtii të mbrer nls anfilro,~11ogarf',
tii ksuj projse ·T;;;,~La~iho tiik,tbol
ikve shq i ptarii odë u regj io7in tyrk: t 'Emzot
Kn'çorrin. Sit uatf purudnk sa h- do t'a q nenre ki-ti\\ uji profan i shpiitit
tii nw
cjuna l ist i t sh q rpt a r t'aiyue
kohnave ; nji spek tak n ll i m11lli>n1tjJe~bë111 ide-a-
l izm» tii thjeshtë,
tii knllnet isht e në Tf'alitPt.
(:!) Koncep ti kn ki'ta etnu.r si ndënshkrae~: Avdi be Tuptan i, Emzot N. Ka·
çorrr, Mustafa
A8iUJ J(rnja, HexllPJl Mitrov ica, Bedri Peju, Salih Gjuka. Un
154


173
tetuer 1912
Fuqive! të Mëdh«. "Thirrje", Frëngtstt', Për fansin c tokës shqip-
tare në luftën Balkanike.
Kopje
THIRRJE
e
Popullit shqiptar Fuqivet të Mëdha (1)
Pasojat qi mund të kctë lufta në të cilën janë përlamë katër
Shtetet balkanike me Mbretnin Othomane Janë tue e trëmbun
me
të drejtë popullin shqiptar. Ky i a ka frikë sherrin qëllimit politik
qi ndjekin beslidhunit, ashtu siç po shfaqet ai qëllim nga deklaratat
zyrtare e sizyrtare e nga aktet diplomatike të tyne, u tutet pasojavet
të nji ndryshimi të kartës balkanike.
E njimend ai e kupton fare
mirë se këtu s'asht aspak tjetër punë veçse zgidhja definitive
e
çashtjes shekullore të Lindjes.
Por mbas disa shënjesh asht tue
drashun se në këtë zgidhje të drejtat e tija dhe përtardhmja e tij
nuk do të merren para sysh, madje do të merren nëpër karnbë.
Përpara nji gjase si kjo, kaqë të rrezikshme për nji popull qi
përban grumbullin ethnik ma të padamë e ma të randsishërn

Tyrqis s' Evropës, të ndënshkruernit, n'emën të popullit shqiptar
gjithunji, kanë nderën me u parashtrue Kanqellarivet të ndershme
të Fuqivet të Mëdha pikpamjen shqiptare e me u bamë të njohtuna
kërkesat e tyne.
Të qenët e nji pjese të madhe të tokës balkanike ndër duert
e popullit shqiptar qyshë prej kohnavet ma të lashta :isht nji fakt
historik qi nuk mund të qitet mbas dore në qoftë se deshirohet me
u zgidhun çështja e Lindjes në nji mënyrë t'arsyeshrne e të ngjaçme
nga pikpamja politike.
Asht e ditun se Fuqit e Mëdha, të cilat janë të lidhuna në mest
të tyne për sa i përket Lindjes me traktate e kuvëndesa dhe kanë
atje interesa të mëdha, kanë jo vetëm të drejtë por edhe detyrë me
s'mbaj
mënd a ka pa"ë manë pjesë tjetër 'kush ma në kilt!:lkt h irtor ik .
Konceptit. i mnngon P<llrn d s ta , Por s'ka dysh im Re asht sh krue para i
n i-
cjativës Rë 8)'rHja BP Ylori>s (shih dok nme ntin 175), SA mbas ksa] inicjativo
puna merr nji formë të J1i>rgjithebt11e
qi mbaren me Kn vëndin " Vlonës, tii
orgauizn-m
k~i shtegn jo ma prej Syreja Beut por prej Ismail Kemalit.
)1bedbja ka qënë bamë në Durrës
(1) E sbtypun pa datë e pa ndëashkrime. Veçse në fnnd ka të shkrneme me
dorë "Redaktpr"
edhe n,ji ndënehkrim q.i s'mundme t'a z!l;jedbjm,
155


u përzie në rregullimin e konfliktit të soçërn, aqë ma tepër qi ky
konflikt prek në pika të drejte ndërkombtare
të cilat asnjana prej
atyne Fuqive nuk mund të rrijë pa i sqyrtue. Ma në fund as ana
njerzore e çështjes nuk mund të jetë krejt pa randsi për to.
Asht e vërtetë se fitimi i arrnvet i a jep fituesit disa të drejta,
ato të drejta qi asht zakon me i quejtun e drejta e pushtimit; veçse
kjo vetëm nuk mund t'i shuej të gjitha tjerat. E pra të gjithë popujt
qi rrojnë në tokën e sinisis balkanike kanë si njani tjetri të drejtën
e jetës e atëherë secilit duhet me i sigurue kushtet e arsyeshme të
ksaj jete. Populli shqiptar, qi e ka bamë veten të njohun me për-
pjekjet e veta heret e vonë për pavarsin e tij e për të ruejtun tansin
e tokës së tij, ka bindjen se asht i denjë për çëmirnin e Qeverrivet
evropjane e qi meriton të rrojë.
Për këto arsye na po dekla,ojmë
se populli shqiptar s'ka me
pranue asnji ndryshim të statu quo-u toksuer në Tyrqin e Evropës
i cili mund të cenojë të drejtat e tija.
Ai nuk do të pranojë asnji trazim nga ana e Shtetevet Balka-
nike në mbarshtimin
e vendit qi i përket si trashigim i mbetun prej
të parve të vet.
Ai don me ruejtun doket e veta, m'u zhvillue simbas kuptimeve
të veta shoqnore e politike e me qenë vetë zot i shorteve të veta.
Tue qenë se deshiron me bashkpunue
edhe ai për Përparimin
e përgjithshëm
e me ruejtun vendin e vet në shoqnin
e popujvet
të gjytetnuern,
kërkon me kambëngul]e
nga Fuqit e Mëdha qi t'i
garantojnë jetën e tij ethnike e politike.
174
30 tetuer 1912
Avdl Be Toptani nca Durrsi Ekrem Be Vlorës në Vlonë. letër
private (1). Ty qishi. Ekrem Beu krr kthye prej Vjene ku ka pasë
kontakte politike, e A vdi Beu don të diië se ç' nështypje ka pru me
vete ai për fatin e Shqipnis.
Durrës, 18 Vjesht' e li 328
Zotni, bir'i im,
Kthimin t' Uej po e marr vesht tashti qi erdha në Durrës. Pikë
së pari po gzohem qi paskeni kt11ye shëndosh' e mirë. Letrën qi
(l) ~; shk
i-ueme me clorën e l\\l. Krnjiis ng-n ana e Avdi Be Toptanit
dhe e
nd ëuab krueme prej këtij, ti duket k11 pasë mbetun tek Mnstpfa pa u dërgue.
156
Shkvku mund të ftillohet me dokuwentiu qi vjen mbas këtij,


më patët kërkue me anën e Zit Mustafa (1) kur ishit pjekun në
vapor Ju a kam çue po me anën e tij n' adresën t' Uej në Vjenë.
Por na e pritëm kot telegrafën qi na kishi premtue me na dërgue
prej Vjene. Bile jam bamë mjaftë marak qi as kthimin t' Uej s'rn'a
keni shkrue Ju drejtpërdrejt. Ju lutem me m'i bamë të njohtuna sa
ma hollsisht pemët e hapavet t' Ueja në këtë udhtirn,
I dërgoj nderimet e mija të ndershmit Z. Babës s' Uej e Juve
Ju puth syt.
Abdi
175
31 tetuer 1912
Syreja Be Vlora ,ga limani i I)urrsit Parsis së Tiranës. Kopje
letre zyrtare. 'l yrqisht. Shqipnija asht në rrezik; vrik prej gjithkah
të dërgohen delegetën në Vlonë për nji kuvend të përgjithshëm.
Zotnivet Avdi, Fuat, Refik e Murat bejlervet
e Parsh; tjetër, si edhe hoxhallarvet e shehelervet të Ndershëm
Tiranë
Qeshë nisun prej Vlone për Durrës e Tiranë.
Nji sjellje e
poshtër e Komiserit të policis më shtrëngoi të kthehem në vapor
e mos të dal ma.
Tri ushtri qi kanë nji fuqi 230. 000 vetësh kanë pushtue Shkupin.
Ushtrija e jonë prej 100. 000 vetësn u dërmue. Prej Prishtine e deri
n' lshtip e në Qyprili krejt Rurnelija sod gjindet ndën pushtimin e
anmiqvet t'anë. Për secilin nesh ka ardhun koha me krye detyrën
për shpëtimin t'onë nga vdeka. S'asht rasa me humbun
kohë me
rrena. Kam shkrue ase shpërdarnë njerëz në gjithë Shqipnin tue
kërkue qi çëdo ndënpretekturë
të dergojë në Vlorë nga 2-4 përfaqsues
për me mendue e me gjetun rrugën e shpëtimit
t' atdheut. Elba-
sanit i shkrova. Edhe Peqinin e lajmova.
Bani pra edhe ju me
dituri Krun, Shjakun, Kavajën, Tiranën, Dibrën e Maten qi ke të
kenë për të zgjedhun t'a zgjedhin e t'a nisin me të shpejtë për
Vlonë. S' asht rasa me humbun kohë, por shpejtoni, pashi Zotin.
Qellimi i ynë asht me i shërbye Mbretnis s'onë, atdheut t'onë dhe
me sigurue të drejtat t'ona e komosin
t'onë, Tashmë duhet m'u
zgjue nga gjumi. Ju qi e kërkuet kombsin me pushkë mos ngurroni
me e kërkue tashti së paku me pendë. Nuk mund të shkruej
ma
tepër.
(1) Merlika
Kruja.
157


Un tashti s'po di] se ku do të shkoj. Mbas
tri diç jam në
Vlorë. Ç' me bamë? Poshtrija e nji polici më bani me ardhun
rrotull i mahnitun. Atij duhet t'i vijni hakut ju. Se pa kurrnji arsye
më vonoi nga nji punë si kjo.
Ju lutem, vilazën! Mos rrijni. Ju baj be në Zotin se po s'e
shpëtuem na Rumelin atdheu i ynë e gjithça ka shkue. Jam fort i
turrbulluem. Veçse ju siguroj qi gjithça ju kam shkrue asht thjesht
e vërtetë. Tashti duhet m'u mbledhuri sa ma parë. Tjetër s'ka. E
kjo punë asht në dorë të gjithë juve (1).
Me 18 Vjesht' e 11 328
Syreja Vlora ,
Durrës, nga vapori
176
16 nanduer 1912
Rexhep Mitrovica nga Tirana Mustafa Krujës në Durrës. letër
private, Tyrqisht. lajmon se atje qenka pa me udhë prej tij me sa
shokë nacjonalista m'u mbledhun n'Egjypt, mbasi për në Shiqpni po
u dukej puna e vështirë.
Tiranë, 3 Nanduer 328
Z. Mustafa,
Midat Bën (2) e Zin Salih (3) i nisëm sod për Elbasan. Do të
kthehen tue marrë atje nji përfaqsi për veten e tyne ase nji përfaq-
sues të vendit. Këtu në Shqipni po shihet se asht e pamundun
m'u mbledh'e me dhanë
vendime, e prandej na damë me shkue
në Skenderije dhe andej me e çue zanin. Ekrem 'Beu (4) lajmoi te-
legrafisht se nuk mund të vijë. Me gjithë këtë ndoshta niset edhe
ai për Misir. Shkurt, na, simbas vendimit qi dhamë, mbas tri diç
po nisemi për Misir. E për këtë shkak po na duhet me e mërzituri
pak Z. t'Ue]. Kishi me na shpëtue prej nji zori të madh në qoftë
se shkoni deri n'agjenci t'atyshme t: merrni vesht se kur ka vapor
(1) Tue e lidhun këtii !,,ti.r tii Syr~ja Be Vlorës me atë para ksaj qi Avdi Be
To
ptani kishte hllrnë gsdi nji dit~ pant me i a çue djalit të ~ëtij Ekrem
Beut, na mnud të nxjerrim se: a) Letra, për Ekrein Beun s'ishte n i-un edbe
kur i a mbërrtni në liman të Durrsit i ati 'të nesërmen; b) Letra e Syreja
Beut nuk la mit nevojë qi t'i dërgohej Ekrem Beut e vPtj•, mbasi ajo epte
pi kr isht ato Isjme qi kërkonte kjo tjetra; c) Ekrem Beu kishte qënë në
Vjenë për të marrë vesht se c' mrnclonte Ballplatz-I mbi çO.shtjen shqip-
tare mbas rrjedhës qi kishte marrë lufta në Balkan; d) Inicjati va e ~ureja
Beut ishte e frymzueiue prej Vjenet.
Frasbëri (3) Gjuka (4) Vlora.
158 <2)


për Brindisi, sa kushton klasa e parë, e dytë dhe e tretë, ora në
sa niset vapori; edhe me të parin mjet na i çoni këto lajme neve
këtu. Se si e kur do të nisemi i a diftoni edhe Dom Kaçorrit. Se
edhe ai ka pasë bamë me ardhun me ne. Pra le të gjindet gati
edhe ai. Kemi uzdajë se zani qi do të çojmë prej Misiri për atdheu
t'onë do të gjejë mjaft veshë me e ndëgjue. Dhe kështu së paku
do të kemi hjedhun nji hapë për shpëtimin e tij. Avdi Beu asht pak
i parnundun.
Por shpresojmë
se do të shërohet për së shpejti
mbasi vetëm ethe ka e kurrgjë tjetër.
Shkurt, tue pritun nji letër t'Uejën me lajme t'imta për vaporin,
Ju shtrëngoj dorën plot zemër.
Rexhep
Përfaqsues
i Pejës
P. S. Agjencija do të ketë edhe katalogë, prandej prej nji asish
mund t'a merrni vesht edhe çëmimin e biletës
nga Brindisi në
Misir. Do t'u bante shumë mirë për ne. Me nji fjalë Ju lutem me
marrë vesht sa ma imtë jetën e vaporit e me na e shkrue.
177
18 nanduer 1912
Bedri Pejani nga Tirana Mustafa Krujës në Durrës. letër pri-
vate. Tyrqisht. Asht lanë ideja me shkue në Misir; asht vëndue m'u
mbledhun në Vlonë.

Tiranë, 5 Nanduer 328
Vila i im,
Letrën t'Uej e muerëm. Ju falemi nderës. Nesër po nisemi per
Vlonë. Po merr pjesë edue Elbasani. Asht vëndue qi mbledhja

bahet në Vlonë. Lajmoni edhe Dom Kaçorrin.
Nuk duhet
me hu-
mbun kohë. Asht n~o.ja(1) qt të g11thë përfaqsuesit të mblidhen sa
ma parë qi të jetë e mund un. Midat Beu dhe Z: Salih (2; para disa
ditve kanë pasë shkue n'Elbasan. Edhe ata nisen nesër. Avdi Beut")
shpresohet
të vijë në Durrës këto dy dit. Lajmet qi na dhatë Ju
na kanë kënaqun fort. Shëndete e nderime.
.~edri
P. S. lsmail Kemal Beu mbrënda disa ditve ka me mbërrimë
aty. Piquni me te edhe diftoni qi na u nisëm për Vlonë.
Bedri
(1) Fraahëri (2) Gjuka
(3) Toptani
159


118
kallënduer 1913
Ali Riza Voshtina nga Triesiita Mustafa Krujës në Vlonë. Letër
private. Tyrqisht. Në Durrës u shpall pavarsija me 27 / XI; me 28
hyni Serbija ; lajme mbi disa nacjonalista perjashta atdheut.
Zotni.
Sikurse e dijni Z. J., ditën 14 nanduer qi shkoi, në Durrës u
shpall Pavarsia, dhe tue qenë se u hoqën nga puna të gjithë
Tyrqit, me urdhnin e zëvëndsis së prefekturës së Durrsit të Qeverris
së pavarme isha emnue zëvendës drejtori në doganën e Durrsit. ...•..•
Veç ça me bamë se për fat të keq ushtrija anmike kishte mbërrimë
në Tiranë dhe aty kah 11 sahati të ditës së nesërme u pa tue i u
afrue Durrsit, e kur qe nj'aty ngjat urës së Dajlanit për me shpëtue
nga mizorit qi drujshim nga anmiku, bashkë me ....•..........
i
hypërn nji vapori austrijak qi gjindej në liman e erdhëm këtu në
Trieshtë, Tue pritun se po hiqet blokata e Vlorës për me ardhun
aty, qe se me sod e me nesër mbetëm këtu ka 32 dit .•.........
. . . . . Z. Dervish Hirna, Nyz'lu t Be Vrioni e Fadil Pasha (1)
ndodhen në Vjenë. Hi! Mosi gjindet këtu dhe mundohet, kur e don
nevoja, me ndriçue shtypin për të mirë të Shqipnis .
. . . . • Mitropoliti i Durrsit asht tue bamë propagandë për
Sërbin. Para disa dirve do tregtarë grekën qi ishin këtu kishin
marrë letra prej tij ku u thonte se të gjithë orthodhoksit e Durrsit
ishin të kënaqun prej Sërbit e së kumandari sërb ishte tue sundue
me të drejtë për të krishtenët.
Nji prej ksi tregtarësh i u përgjegj
tue i thanë se kjo sjellja e nji mitropoliti nuk mund të quhej veçse
tradhti e se i vinte tepër keq për te ..•.•...
Trieshtë. 19 Shëndrë
328
179
22/ 23 prill 1913
Princi trashigimtar i Malit të Zi, Danilo, dhe Esad Pashë
Toptani. Kopje Kuvëndese ndërkombtare. Tyrqisht. Kushtet ushtarake
të lëshimit të Shkodrës në duert e Malazezvet.
Me 9/10 Prill 329
Kushtet e vënduerne për dorzimin e fortesës
së Shkodrës ndërmjet Naltis së tij Princit
trashigimtar Danilos, Kryekumandar i ushtrls
malazeze qi e ka rrethue, dhe gjeneralit të
Brigatës Esad Pashës, Kumandar i trupit
ushtrijak të Shkodrës.
-----
160 (1) Toptani


1. Të gjithë ushtarët,
qofshin
të lotës (të rregullt,
nizamë),
reservista apo të rojës së vendit (mystahfiz), janë të lirë me dalë
prej Shkodre me pushkë, municjon, plaçka e të tanë pajën ushtarake.
2. Cilido qi të deshirojë prej popullit të vendit do të mundet
me dalë bashkë me ushtrin e tue marrë me vete pushkë
e çëdo
plaçkë qi të ketë.
3 .. Asnji nga shtetasit othomanë qi gjinden rnbrënda qarkut të
ksaj fortese nuk do të plaçkitet. Të drejtat e tyne vetijake n'asnji
mënyrë nuk do t'u merren nëpër kambë. Ata qi kanë bamë detyrën
e vet tue luftue për me i dalë zot atdheut të tyne n'asnji mënyrë
nuk do të ndeshkohen. Si myslimanve ashtu edhe të krishtenve
do t'u sigurohet liri e plotë për me krye detyrat e ceromonit e
zakonshme qi u lyp feja ase punët qi i përkasin kornbsis së tyne.
Gjithashtu e pruejtun e e sigurueme ka me qenë ndera e tyne.
4. Ushtrija kur të niset me dalë, ka me marrë me vete kafshë
e qerre qi do t'i duhen për t'u bartun, si edhe shatorra, shtroja,
kazana e sahana për qëndrimin e tyne e për të ngranë, aqë sa
mund të baren, dhe çëdo plaçkë tjetër vetijake.
5. Ushtrija, kur të niset me dalë, do të jetë e përsjedhun prej
nji gjenerali dhe disa oficerash të Malit të Zi.
6. Do të lehen të lirë me dalë bashkë me ushtrin edhe ata
nëpunës ushtarakë e civila, gjindarmë e policë qi do të deshirojnë.
7. Robët e luftës _qi i përkasin ushtris sërbe do t'i dorzohen
Kryekumandës s'ushtris malazeze. Si këta ashtu edhe të sëmunët
e të plaguemit, qofshin ushtarë a civila, sa të jetë e mundun do
të shikohen e të mjekohen mirë. Për shikimin e mjekimin e të
sëmunvet e të plaguemvet do të mbesin në Shkodër e do të shtihen
në shërbim përkohsisht aqë mjekë e infirmjerë othornanë sa të shi-
het nevoja. Këta, porsa t'a kenë krye detyrën e tyne, bashkë me
të varruemit qi do të jenë shërue, do t'i dorzohen ushtris othoma-
ne dhe shpenzimet e tyne do të paguhen prej Qeverris othomane.
8. Të gjitha aktet e dosarët qi i përkasin ushtris dhe ata qi
do t'i duken të nevojshëm Kumandës së trupit ushtrijak nga t'ad-
ministratës civile do të merren me vete,
9. Të gjithë mitraljozat e të gjithë topat, me gjithë ata të fu-
shës automatikë, me gjithë municjonin e tyne do të merren me
vete.
161


10. Gjithashtu
edhe mjetet e korrespondencës
do të merren të
tana me vete.
11. Ata njerëz qi do të merret vesht se i kanë shërbye Qeve-
rris othomane gjatë luftës si spiju] a ndryshe, kanë për t'u falun.
12. Gjithashtu do të quhen të lamë nga çëdo farë përgjegjsije
ata shtetas të huej qi mund të kenë luftue bashkë me ushtrin
othomane si edhe ata Malazez qi kanë ikun e hymë në Shkodër,
edhe në paçin luftue në radhët e ksaj ushtrije.
13. Në qoftë se ka me pasun nevojë ushtrija qi po lëshon
Shkodrën e në qoftë edhe se ka për të qenë e mundun për Qeve-
rrin malazeze, kjo do t'i dërgojë asaj nji sasi të mjaftueshme ushqimi.
14. Kumanda e trupit ushtrijak të Shkodrës ka me i a dorzue
fortesën Kryekumandës
s' ushtris malazeze pa prishun kurrgjë nga
mjetet e projes së saj.
15. Të shprazunit e llogorevet të Taraboshit, të Bardanjorit të
vogël e të Fushës së Gjarpnit do të fillojë me 10 prill 329 ora në
8 allafranga. Ushtrija malazeze ka me e zanë majën e Fesatit n'orën
nji mbas si të falet dielli e Fushën e Gjarpnit n'orën 3 mbas akshami.
Esad
Princ Danilo
Gjeneral Brigate
Trashigimtar i Thronit
Zëvëndës Valiu e
Kryekumandar i ushtris
Kumandar i trupit
së Malit të Zi.
ushtrijak të Shkodrës.
180
12 maj 1913
Esad Pashë Toptani prej Tirane Mufid Be Libohovës në Vlonë.
Koncept letre private. Tyrqisht. Esadi ngulë kiimbë qi Qeverri-
[a të baret në Durrës e se ai s'ka kurrfarë qëllimi të keq.
Mufid Beut
në Vlorë
Tiranë, 29 Prill 1329
Zotni i Ndershëm,
Letrën e Zotnis s'ate e mora. Mendimet qi kishi derdhun e
zhvillue gjat'e gjanë në te i kam këndue me kujdes të madh. Ksaj
162


letre un nuk do t'i përgjigjem pikë për pikë. Do të flas vetëm mbi
nja dy pika të vetme të saja.
-
Ma së pari duhet të spjegoj se pse i proponova atij Kshilli të
Ndershëm me u përbartun në Durrës. Për këtë më mjafton me Ju
r
vumë para sysh se këtej ka vise qi as nuk dijnë se ka kund nji
qeverri shqiptare e se po të lehen kështu shumë punë të këqija
mund të lejnë. Kështu janë krejt malsit e Tiranës,
Krus, Leshes,
krahinat e Mirditës, Mates, Lumës e kështu Dibra dhe ndoshta
malsija e Elbasanit.
Zotni, a deshironi qi në secilën skutë të Shqipnis
të beditet
nji fuqi fevdale, qi në të katër anët të rnbretnojë nji anarqi e për-
gjakshme? Un i quej të domosdoshme
e të sigurta këto përfundi-
me e prandej e pashë me udhë qi të ju ftoj me e sjellë qendrën
në Durrës e me i qeverrisun ma për s'afri ato krahina dhe me i
bamë t'a ndiejnë erën e qeverris. M'u duk se e kishem për detyrë
me Ju a shfaqun mendimin t'ern haptas. Si ky janë edhe shumë
shkaqe tjera të serta qi s'asht nevoja t'i përmend. Ju, siç kupto-
het prej sa shkrueni në letrën t'Uej, i keni dhanë nji veshtrim te-
për të padrejtë atij proponimi qi ju bana vetëm për të shpëtue
atdhën t'onë prej mjerimesh të soçme e të nesërme e për me sigu-
rue të mbarën e të mirën e tij. Ju siguroj me nderim t'em (1) Zotni;
se asnji nga ato lakmi politike qi përfliten e qi mund të Ju- shkoj-
në për mendsh për rnue nuk gjejn~ vend në shpirtin t'em. Patrijo-
tizma e ime nuk më len të ndjek aso qëllimesh. Le qi un tashti
gjindem aq 'i lodhuri e i këputun nga- mundimet e gjata e të shu-
ma ni kam vuejtun, qi më duhet me pushue e mos me u marrë
me kurrfarë pune për ·nji kohë të gjatë. Pra nuk dij se si Ju ka
lanë ndërgjegja me rnendue për mue qi për disa interesa të shkre-
ta mund të bie aq poshtë sa me u bamë vegël e atyne Slavëve, të
cilët më kanë pi gjakun e kombit e s'kanë lanë dy gurë bashkë
në vendin t'em. Më vjen tepër keq. Ju siguroj se mue do të më
gjeni gjithmonë mu në radhët e para t'atyne qi e shohin shpëti-
min e Shqipnis në pështetjen e Austris e t'ltalis e qi nuk lëshoj-
në pe aspak në këtë pikë. .
(l) Këtë letër i a; kam shkrue Pashës në gjuhë tyrqishte un mbas fjalve qi më tho-
shte ai vetë, tue i a stilizue këto si duhej. Kur mbërrtmë këtu në këtë fra-
zë, ku ai e siguroute Mufid Libohovën me nderin e vet, un u ndala dhe e shi·
kova Pashën në 8)' u.e uji buzqeshje shqepuike. Ai u vra dhe w'iwtoi me
idbnim qi t'a shkruejabeui ashtu Me këtë rasë isht gji e interesueshmefort
me dijtan se në politikë për Esad Pashën fjala e nderit s'kishte fe kupti-
mi. Qe ça. ka pasë thanë uji herë përpara ureje e, kujtoj, edhe tjerve: ,,S'ka.
gji ma të lehtë se me rrëjtun uji diplomat t'Evropë8: mjafton uji parol«
d'honneur"I
(M. Kraja)
'
163


Mik i dashun, nuk asht e mundun me i përgënjeshtrua
gjith-
monë ato lajme gazetash të botuerne kush e di me çfarë qëllimesh
e të daluna prej burimesh t'interesueme.
Me rasën e çështjes

Shqipnis,
qi asht tue kalue nji kohë tepër delikate, shtypi po me-
rret aqë tepër me mue këto dit qi asht e pamunduri
të ndjekë nje-
ri u gj ith ça botohet.
Prandej po Ju lutem, pa pasun kurrnji nevojë për veten t'eme
e vetëm për të mirën e atdheut, qi mos t'u a veni ma veshin aty-
ne rrenave e mos të dyshoni në patrijotizmën
t'eme.
Pranoni, Zotni, nderimet e mija të sinqerta.
Esad Toptani
181
12 maj 1913
Mustafa Kruja nga Tirana Zenel Agë Meçës në Kru. Koncept
telegafe private. Tyrqisht. Rreth ngritjes së flamurit në Kru mbas
lirimit të saj prej Serbvet.
Zenel Agë Meçës
Krti
Më vjen keq qi s'po mund të marr pjesë në ceremonit e lumnue-
shme
qi po bahen sod aty në selin e naltë të Skënderit.
Asht e
dijtun qi ka me ju tokue juve lumnija me e ngritun flamurin t'onë
të shenjtë,
në dash si krye i sundimit
siç jeni sod n'atë vend në
dash edhe si i parë i oxhakut ma të vjetër qi ka Kruja. Ju përgzoj
nga thelbi i zemrës. (1).
Dërguem me 29/4it329, nga Tirana
Mustafa
(1) Mbas njd!s së fshehtë qi lehte bamë ndërmjet l!:~ud Pashë To p t.an
i
t e Sërbvet
në Slllrndër, këta të fondit e kishin !irne Shq
ipuin e mesme kut ai po i dor-
sonte Malit të ZI Shkodrën. PaAha e kishte lypan këtë lirim të nguçëm prej
miqvet të vet për me përgatitan atje sendërtimin e planevet të tija. Viset
e Itrueme ishin të tfin[l, ndën influencën e Esadit dhe prttahln urdbnat e tij
'Se ç'me bl\\,më. Kruja kishte formue nji kshtll prej par
sla sa me sigurue qetin
e nj i farë rregulle në vënd ndën kryesin e z,,11"1 Agë Meçës.
Esadi, qi në
Tiranë qëndt on
te ende si kumandar tyrk e ndën Iluuiurin e Tyrqis, kishte
çne fjalë qi mos t'u ogutsbin me e ngl'ituu flamurin e Shq
ipuls, se ky, atje
në Seli të Skanderbegu t, do të ço
bej iue cereuroni të posaçme në prani të
tij e të delegatve të gjithë Shqipnfs Kjo porosi fshihte tjetër qëllim në zë-
mër e mënde të Pashës: ai, n'atë rasë, sb
presoute se rrethanat politike të
mbrëndshme e të jashtme do t'ishiu pjekun për me shpallë mbretnin • vet
164


182
12 maj 1913
Zenel Agë Meça nga Kruja Mustafa Krujës në Tiranë. Letër
private. Tyrqisht. Kruja lypë kshilla se ç'qëndrim të marrë kund, ejt
Esadit.
Në zarf: Birit t'em Zit, Mustafa Merlika prej Kruje
Tiranë
Bir'i im Z. Mustafa,
E mora me gzim telegrafën t'ue]. I jam falë nderës t'ënë-Zot
qi i a mbërrina t'a ngre flamurin kombëtar me duert e mija. Edhe
un po ju përgzoj juve.
Musa Efendiu me Teofik Efendin(1) qi kishin urdhnue prej Ti-
rane thirrën mbë nj'anë nja 4-5 vetë prej nesh edhe biseduem mbi
do pika qi no t'i diftoj shkurt këtu poshtë:
E para. Fuqit e Mëdha duhet të zgjedhin nji princ qi i njeh
e i din punët e nevojët t'ona
E dyta. Kruja të caktohet për kryeqytet, mbasi gjindet në me-
dis të Shqipnis e mbasi ka nji vlerë historike.
E treta. Deri qi t'emnohet princi Sh, T. Esad Pasha të zgji-
dhet si kryetar i përkohshëm
për me sigurue qetin e me vumë rend
e rregull në krahinën e Oegnis dhe t'i drejtohet nji lutje për t'a
pranue.
Por për me bamë nji lutje të këtilë duhej me sigurue jo veç
ndëgjimin t'onë këtu, por edhe .atë të delegatvet tjerë qi kishin ar-
dhun kështu neve na ngarkuen me bisedue me priftnit (2) e me
uihi Sllqipuiu
E knr
ps u mband ej , Re s'ishte
kështu pn na nuk vojt
vetil në Krtl, por sli1
yni viset A ndryshme tii Shqi
pnis së Mesme,
gjithku
mundi, me dërgue rJ„1,·gatë qi ndëgjoj,hin
urd hua t e tij. Pr„.i Tirane kishte
dërgue, tHli<r 1jn~, \\lyft,ln Mn•a Qazimin Se k uah ishte ky do t'a kallzo,jnë
dok un.ei.ra tjerë, •!' vijnë 111il, po~btë. NH rasën e o ere.uouia së flamurit në
Kru kish te r!l,Hl•i tii ruud he. jo vetëm si Myfti e krye i
dërgatë• së T'irauës ,
por sidomos si pl'rf'aqsues i vërtPtë i Paehës. Dërguesin e telegrafë• së përk-
thyeme kët.n sipër nga tyrqi,h1ja,
po e grl11t·, k njd es i se mos t'i Jehoj nti.i,
nj i
nj er i
n qi kishte l uftue ma ti-për se Tyrqit. vetë k nndra çëd.o ideal, komb-
tar, n de r i i të ngrituait
të flamurit, n'atii for·t,esë qi suëmbëllson ça ka n,ll,
til shenjtë, Uli
të 1rnlti> e rn,t të mad h nneeh me liist.orija ehqi utare. Ky kujdes
ka qëuë shkaku f'rymzues i ksnj tPl<grnfo, qi në trajtë nr iuri ka dusb nn të
jetë uji kshilliru. M" të ,i'11eti' fl au.urin e lris.h
t- 1•_gnt1111 vrtii Ze rie l Aga
me duert e veta. V. D. 18J.
(1) Tefik Mandiqi.
(2) Nga këta u u mb»j mënd v- ttm D. Fr ano Gjinin, aso he1e. H k1<IDJ' i Krye-
pesh sople së Durr s it e sod Emzot Fmno Gjini, Abat i Mlrditës
(M. Kruja)
165


Kurbijsit. Edhe na i thirrëm këta e biseduem. Por këta na u për-
gjigjën se vetëm zgjedhja e princit nga ana e Evropës asht e drejtë
e se kurrgjë nuk mund të thojshin për dy pikat tjera mbasi këtu
kishin ardhun thjesht për të marrë pjesë në ceremonin
e flamurit
e jo për tjetër. E kështu ku vendi mbet nji herë. Mbas dite Teofik
Efendiu thërriti delegatët e Durrsit. Edhe këta, e sidomos
A baz
Efendiu ('), folën kryekëput kundra. Shjaku e Matja qenë me mish
e me shpirt për pranimin e të tri pikavet, Me delegatët tjerë nuk
dijmë se ça kanë ligjirue.
Na, tue pamë se të gjitha pikat kishin për qëllim sigurimin e
jetës e të lumnis s'onë, menjiherë i pranuem. Veçse nji gja na shtiu
neve në mendim: deshirojshim
të dijmë edhe mendimin
e Pashës
vetë. Prandej u thamë Musa Efendiut e Teofik Efendiut qi të pyet-
shin nji herë Pashën e po t'ishte nevoja të na e dërgojshin shkre-
sën mbrapa nga Tirana për me e ndënshkrue.
Edhe kështu u da
puna e ata u nisën pa tjetër.
Për Pashën gjithë populli i ynë asht gati kurdoherë m'u bamë
fli. Pra duhet të keni kujdes mos të gjajë ndenji e pamarrme vesht
e për gjithë ça të jetë nevoja të na çi lni syt. Sepse në qoftë se
këtu vijon edhe ma kjo anarqt do t'a kemi punën tepër keq, në
qoftë se Pasha nuk do të ketë mirsin me rnendue për këtë vend
kanë me ndodhun punë të mjerueshme.
Pra, lum djal i im, për-
piqni-u sa të ju vijë prej dore për këto punë e na gzoni me ndih-
mën t'uej.
Me 29 Prill 329
Vula e Zenel Agë Meçës
Tue qenë se Mustafa Merlika, të cilit i drejtohej kjo letër në
Tiranë, e kishte pasë lanë këtë qytet e shkue në Durrës, kio shkon
e i bie në dorë fill Esad Pashës vetë, i cili e çel, e .këndon dhe e
ndal derisa merr e ep me Krutanët siç resulion nga dy dokumentoi
tjerë qi vijnë këtu mbrapa, e mbasandei i a dërgon të zotit në Du-
rrës tue shkrue përmbi zarf këto fjalë tyrqisht me dorë të vet:
Zit Mustafa
Asht hapun me gabim. Për nja dy pika un s'kam dije Si do
qoftë bani mirë të vijni këtu bashkë me Avdi Bën.
Esad
166 (1) Abaz Çelkupu, burrë e patrijot katërqind dërhemsh,


183
13 maj 1913
Esad Pashë Toptani prej Tirane Hysen Kuqit në Krti. Kopje
letre private. Tyrqisht. E porosit qi të kërkojë n' emën të tij nga par-
sija e Krtis ndënshkrimin e shpejtë të nji dokumenti qi i duhet, ve,
tëm për nji çështje sedri, tue e sigurue se porsa t' a merrte do t'i:
griste ..
Z. Hysen Kuqit (1)
Krti
Vanimi i atyne pikave qi janë bisedue dje aty në kuvendin e
përgjithshëm
e qi paskan ndeshun në disa kundrështime
kishte me
më prekun në sedër për së tepri. Prandej pres me randsi e shpej-
ti qi të rn'a çoni të vulosun atë shkresën qi ju asht lanë aty, tue ·
i sigurue Zenel Agën(2), Muharr -rn Efendln(3) e Zenel Efendln(4)
se kam për t'a grisun pa e kuptue kurrkush e se s'kam
për të
bamë kurrgjë me te (5).
Me 30 Prill 329
Esad
P. S.
Nuk asht aspak nevoja qi t'a ndënshkruejnë
edhe katholikët.
Sepse asht e dijtun qi Kryepeshkopi
s'ka për t'a ndënshkrue mbas
gjith'atyne kundrështirneve
qi ka bamë dje aty sekretari i tij. Asht
kot pra me e imtue. E në qoftë se ju nuk doni t'a bani pse s'e
ka bamë ai, asht tjetër gja. Por besimi qi kam në jue më siguron
se nuk do të m'a kurseni kurrsesi këtë nderë.
(1) Nj.eri i Ess
d
i t ,
(2) Meça.
(3) Pengili.
(4) Kalaja.
(5) Pasha kërkon t'i gëujejë Krutanët ll~ të vulosun it e mazbatës prej anës së
tyoe e _don veç për me çne në vëud sedrm e fyem e se nnk do t.'a përdorë
atë dokument për kurrfarë qëllimi politik.


184
13 maj 1913
Parsija e Knis Esad Pashë Toptanit. Kopje mazbate. Dokumenti
i
lypun prej Esadit në Dok. 183). Tyrqisht. J) Europa të zgiedhë
nii princ qi i njeh nevojat t'ona; 2) Kraja kryeqytet; 3) Pasha kryetar
Gegnls.
z. Esad Pashë Toptanit, prej oxhaqeve të Shqipnis e
Kumandar i trupit ushtrijak othoman.
Tiranë
Të mbledhun
n'emën të Gegnis këtu në kala të Krus qi ka
qënë kryeqyteti i Shqipnis së hershme.
Na, përtaqsuesit
e zgjedhun prej qyteteve të krahinës gege të
Shqipnis,
Tue u pështetun
në nj'atë të drejtë qi na ep vendimi i Fuqivet
të Mëdha, të cilat, simbas së drejtave t'ona të moçme, na kanë
njohun të drejtën e pavarsis
dhe kanë caktue e shënjue
kufij! e
Shqipnis,
Ngritëm me nderim të plotë flamurin e Shtetit shqiptar të pava-
rëm këtu në këtë kala të Krus qi për ne Shqiptarët ka nji vlerë
historike;
Dhe tue u mbledhun në kuvend ndën hijen e tij vënduem pikat
qi vijojnë:
1. Fuqlt e Mëdha duhet të parapëlqejnë
nji princ qi të jetë i
zoti me ruejtun qënsin t'onë kombtarc, me sigurue të mirën e lumnin
t'onë dhe qi i njeh e i din punët e nevojat t'ona.
2. Të vendoset për kryeqytet
Kruja, mbasi gjinde! në medis
të qyteteve! t'atij vendi qi përfshin Shteti i ynë i pavarërn e mbasi
asht e pëlqyeshme edhe për çëdo arsye qi i përket pozitës.
3. Tue qenë se Qeverrija e Përkohshme
Qendrore e Vlorës, në
dash pse asht larg në dash për shkaqe tjera qi e pengojnë, nuk
asht.e zonja t'a shuej krizën qi lind natyrisht nga të zhdukuni! e
nji regjimi derisa t'i a ketë zanë vendin nji tjetër, për me vumë
rend e rregull e me sigurue qetin, na Ju paraqesim deshirin e për-
gjithshëm për me i a ngarkue Shkëlqesës s'Uej kryesin e qeverris
së pjesës së Gegnis, tue e dijtun mirë fort se s'kurseni
asnji fli
për atme e sidomos
tue e pasë Ju emnin t'Uej të pavdekshëm
e
l SS tue pasë shkrue nji faqe historije plot lumni për Shqipnin me atë


proje qi ka mrekullue
mbarë botën të fortesës së Shkodrës
për
shtatë muej rresht ndën rrethim, e tue qenë edhe se Ju gzoni besi-
min t'onë të përgjithshëm:
dhe Ju lutemi mos me e përbuzuri këtë
barrë qi po Ju paraqesim.
Me 30 Prilli 329
Vijojnë me rend vulat e këtyne zotnive:
Zenel Agë Meça, Myftiu i Krus Muharrem-Fehmi,
Muharrem
Ef. Pengili, Hysen Agë Belegu, Idriz Agë Kuqi, Seid Aga i Selim
Agës, Zenel Ef. Kalaja,
Zenel Agë Bardhi, Asllan Denizi, Bejte
Ndreu, Jahja Kavaçi,
Hysen Kuqi.
185
14 maj 1913
Zenel Agë Meça nga Kruja Esad Pashë Toptanit në Tiranë.
Kopje letre zyrtare (përsjellse e Dok. 184). Tyrqisht. Bahet me
diitun Pasha se mazbata u vulos e i u dërgue vetëm për mos me
u bamë Kruia shkak lëndimi për prestigiin e tij, ndryshe ajo asht
besatue me ndjekan Avdl Bën e Mustafa

Krujën në çdo punë q' i
përket Atdheut.
Sirnbas urdhnit të Sh. s'Uei shkresa qi dijni u vulos prej nesh
dhe po Ju dërgohet këtu bashkangjituri
(1). Veçse pak dit para se
hynte Sërbi këtu na kishim marrë nji telegrafë prej Ismail-Kemal
Beut ku na thonte se duhej të zgjidhshim e të dërgojshim në Vlonë
edhe na përfaqsuesit
t'anë siç ishte tue bamë e tanë Shqipnija.
Edhe na atbotë pyetëm Sh. t'Ue] me nji telegrafë të cifrueme nëpër
zyrën e ndënprefekturës.
Sh. e Juej na u përgjegjët qi t'i dërgojshim
përfaqsuesit
t'anë edhe se kështu duhej të bajshin të gjitha viset.
Sh, e Juej i dijni mirë këto e prandej s'asht nevoja të zgjatem na
përtej. Na pra të gjithë, n'emën të kazas, po atë ditë zgodhëm e
dërguem ZZ. Abdi Be e Mustafa (2), të cilvet qyshë atëherë u kemi
'dhanë besën për çëdo send qi i përket atdheut. Me gjithë këtë, për
me provue qi nuk deshirojmë kurrsesi qi të cenohet sado pak denj-
sija e Sh, s'Uej, e vulosërn shkresën e qe ku po Ju a dërgojmë.
Me 1 Maj 329
Vula e Zenel Agës
(1) Ki'tn hahet fjali; për doknmeutin rii shkoi para këtij. (2) Avd i Be 'foptanin
o .M nstafa K rnj ën,
169


186
15 maj 1913
Parsija e Krtis Mustafa Krujës në Durrës. Letër zyrtare. Tyr-
qisht. Në dorë i' Esadit. Kruja ka mutuiun t'a marrë përgjegjen mbasi
kishte ndënshkrue e dërgue Dok. 184; t'a kuptuemett nga kjo për-
gjeo]« se kishte ra në lak, vendon me ia lypun prap Pashës, tue ju
kërcnue se ndryshe do të di/shin ngatrresa, e Dok. 184 do të për-
gënjeshtrohej ndër Konsullata.
Zit Mustafa Asim Kruja
Durrës
Kni, 2 Maj 329
Zotni,
Letra e gjatë qi na çuet na ra në dorë sod. Edhe u mbledhërn
me të shpejtë.
Po nxjerrim ng1 origjinalet e ju dërgojmë këtu bash kangjitun
për dorë të Dervish Aliut kopjet e letravet qi kemi këmbye
deri
tashti me Pashën (1 ).
Letrën t'uej e kemi sqyrtue imtisht, dhe të gjithë kemi mbetë
të habitun nga këto punë. S'e kishim besue kurrë qi në këtë kobë
të rrotullohen kso çarqesh e të na mashtrojnë .në këtë mënyrë. Na
jemi krejt të pafajshëm e të gënjyem. Për ne s'ka veçse nji gja të
shenjtë: Atdheu I Përmbi këtë nuk njohim as pashë as beg. Prej
asaj minute qi kënduem
letrën t'uej na u mbush mendja krye-
këput me rrahun tela përgënjeshtrimi
në të katër anët. Por mbasandej
edhe për këtë damë me pyetun mendimin t'uej. Ju tashti mendoni-e
punën si të jetë ma mirë e na kalzoni çë duhet të bajrnë për t'a
lamë veten prej këtij mashtrimi e çë
qëndrim të marrim kundrejt
Pashës; lajmonani sa ma shpejt, dhe qartas.
Aqë keq na ka ardhun për këtë mashtrim, sa qi jemi gati, në
qoftë nevoja, t'a shkatrrojrnë, me nji shenj t'uejin, edhe këtë komisjon
qi kemi formue vetëm me qëllim qi t'i shërbejmë
Atdheut. Këto
punë i a diftoni edhe A vdi Beut të gjitha dhe i bisedoni
bashkë
gjat' e gjanë. Sepse na jemi gati për pjesën t'onë me bamë çë mos
e me e krye në çëdo mënyrë detyrën t'onë për t'a shpëtue Atdhën
nga darnet e këtyne mashtrimeve. Ju mund t'a merrni me mend se
në çë pikë deshprirni ndodhemi sod na, qi na kanë mashtrue
pse
s'jemi në gjëndje t'a kuptojmë themelin e punvet qi rrjedhin. Shkurt,
(1) DD. 183 - l8f>
170


na kallzoni
sa ma shpejt se çë duhet të bajmë për t'a lamë veten
prej ksaj njolle, e po patët për tfillime ma të gjana për sa na për-
ket neve pyetni Dervish Atin me gojë.
Kryetar
Seid- Zihni Hysejn - Hysni Muharrem - Hulusl Zejnet - Abidin
Selimaga
Belegu
Pengili
Meça
Arsllan Denlzi
(Nji ndënshkrim
Zenel Kalaja
Jahja-Zeqaf
qi s'këndohet)
Kavaçi
P. S.
Sa do qi ju shkruem se pa fjalën t'uej s'po bajmë ndenji hapë
kurrkah, në nji bisedim ma të vonë venduem dhe vepruem kështu:
i shkruem Esad Pashës dhe i thamë se mbasi kishim vullos' e
dërgue atij mazbatën e dijtun na binë ngatrresa këtu shoq me shoq
ndër myslimanë e të krishtenë, dhe kundrështarët,
në qoftë se ai
nuk do të na e kthejë shkresën ashtu siç i a kemi dërgue, do t'a
përgënjeshtrojmë
pranë Fuqivet të Mëdha e gjetiu e nji gja e këtilë
kishte me i cenue ndrën atij edhe neve me na lanë njl ngatrresë
ndërmjet. Pra qi të mos gjajnë këto punë kërkuem qi të na e kthejë
shkresën e vullosun ashtu siç i a ÇU€m. Veçse në rrasë qi mos të
na e kthejë duem të dijmë prej jush se si t'a përgënjeshtrojmë (1).
187
maj (?) 1913
Avçl Be Toptani nga Tirana Qeverris së Përkohshme në Ylonë.
Koncept telegrafe zyrtare (2). Tyrqisht, Proponime për zbërthimin e
krizës së shkaktueme prej qëndrimit t' Esad Pashës.

Së Naltës Ministri të Punvet të Mbrendshme
Vlorë
Nëpër dy rrugë ishim tue u mundue me i dalë para dasis së
leme prej shkaqesh qi dijni: njana tue shue këto shkaqe, dhe
tjetra tue i bamë këto vise qi t'anojnë kah nji qendër e vetme e e
(I) Esadi u a kthen shkresën Kmtauvet
mbasi kisb te pre prej saj vulat, e
ndënshkrimet
e Tiranës e tno n kërcnue se dikur Kruja kishte për t'a pague
shtrl'jt fort këtë të fyeme.
(2) Shkrnem prej M. Krujës dhe dërgnl'1ll e cifrueme me ndënshkrlmin
e Avdi
Be Tuptanit. Të dy ishin dërg-Qe në 'I'iranë me misjon prej Qevenls së Vlo·
nës oër t'u ardhun rreth ngatrreseve t' Esad Pashës.
111


përbashkët dhe tue qitun huq mundimet e kundërta. Por qe se kur
na ishim tue u përpjekun në këtë mënyrë, ditën e mërkur qi shkoi,
na e befti Ahmet Begu me të tanë parsln e Mates e të Dibrës.
Çashtja u ba tepër delikate. Tashti sheshi i punimit t'onë në rrugën
e dytë u zgjanue. U shtuen dhe Matja e Dibra. Nuk lamë pa marrë
asnji masë qi ishte njerzisht e mundun. Në këtë rasë na u qit
përpara nji proponim për nji kuvend të përgjithshëm. Nuk e shohim
të nevojshme me u zgjatun përmbi qellimet e vërteta e të pashfaquna
të këtij proponimi e as me spjegue formën e _parë me të cilën na u
paraqit e qi ishte tepër e damshme e e rrezikshme. Veçse mbas tri
dit bisedimesh e kuvëndimesh
të gjata, në të cilat kanë shtrydhuri
tnit sa kanë munduri, posë meje, edhe Fuad Beu, Murat Beu e Z.
Mustafa, sidomos Kaçorri qi asht mundue për këtë qëllim ma shumë
se të gjithë na dhe Ahmet Beu qi ka hymë në mes me nji mendim
pajtues, tue marrë para sysh çëdo farë gjasash dhe pandehjesh,
kemi gjetun si të vetmen rrugë për me pritun rreziqet, qi ndryshe
kishin me na nodhun me doemos, pranimin e kuvendit të përgjithëm
në nji formë e me kushte qi na ka marrë mendja për të mirën e
atdheut e qi janë këto:
I. Qeverrija e Përkohshme të grijshë me u rn bledhun për së ri
dhe me të shpejtë Kuvendin e përparshëm
tue e quejtun se ka
qenë në pushim.
2. Të gjejë mënyrën qi të marrin pjesë në Kuvend edhe disa
zotni, të cilët, ndonse njihen ndër elementat me randsf të Shqipnis
nga shumë pikpamje, s'kanë pasë mundun të gjinden atje në fillim
për shkaqe qi s'ishin në dorë të kurrkuj,
3. Në Kuvend të marrin pjesë edhe qeverritarët si delegetën.
4. Qëllimi kryesuer i Kuvendit të jetë bashkimi
i atyne ele-
mentave dhe pjesve të Shqipnis qi koha e kalueme dhe ndodhi! e
soçme i kanë largue prej shoqishoqit
e bamë si të huej ndërmjet
tyne.
Qe në këto pika përmblidhet themeli i punës qi na kemi pranue
e qi 'kemi bamë të pranohet edhe prej anës tjetër. Përmbi
hollsit
kemi edhe shumë sende për të ju thanë. Sidomos
kemi përpilue
nji radhue t'atyne zotnive qi duhet t'u shtohen miseve! të përpar-
shëm të Kuvendit, të cilin duhet t'a pëlqejë Qeverrija.
Këtë kemi
me Ju a paraqitun. Veçse pikë ma të pari dhe pa humbun minutën
asht i nevojshëm kthimi i lsmail Beut. Po ju lutem n'emën t'atdheut
me i telegrafue menjiherë. Dërgoni-i me të shpejtë nji telegrafë dhe
172


me ndënshkrirnin
t'em tue i thanë se dashunija
e atdheut
duhet
t'i imponojë kthimin me të parin vapor. Pres ma para e pa durim
nji përgjegje personale t' Uejën me telegrafë të cifrueme.
Radhoi i përm!Jnclu
n në teleqrafën e sipërme
Nga Shkodra:
Mnftin dhe tre tjerë për t'u shenue, 4
Imzot Sereqi, Kryepeshkop i. Sh kodrës, 1
Nga Durrsi:
" Buuiçi, Peshkop i Kulhnet it,
1
Esad Pasha dhe pesë tjerë
6
" Koleci,
"
i. Nenshatit,
1
" Shllaku,
"
i Pultit,
1
Abat! i
Mirditës,
1 Nga Luma e Malsijli e Gjakovës:
Imzot Biauch i, Kryepeshkop i
Durrsit., 1
Bajram Curri edhe d,Y tjerë,
3
Prenk Pasha,
1
l'.llarka Gjoni,
1 Nga Kosova:
Maua Begu i Leshos ,
I
Hasan Beg Prishtina dhe dv tjer, 3
Mustafë Aga i
Pukës,
1
Zenel Aga. i Iballes,
1 Nga Dibra e Madhe:
Gjithsej, vetë 15 Sheh Sula,
1
Nga Dibra e poshtër:
Nji prej Demallarve,
1
Jusuf Begu,
1 Ali Beu,
1
Elez Isufi,
1
Gjithsej, vetë
3
Dy tjerë për t'u shënue
2
Gjithsej, vetë
4
Kga Elbasani:
Nga Berati:
Akif Pasha (1),
1 Omer Pasha(::!),
1
Sbefqet Beu (2),
1
Aziz Pasha (4),
1
Dy tjerë për t'u suënne
2 Syreja Beu (5),
1
-
-
Gjith,e.i, vetë
4
Gjithsej, vetë
3
(1) Biçakçiu
(2) Vërlaci
(3) Vrionif
(4) Sigurisht eroni i Aziz Pashës ka hS·më gabimisht në këtë listë, tne qënë se
ai ka qënë delegne qyshë nii fillim e bile ishte edhe Ministëri i Bulqsla në
Qeveniu e Përkohshme.
(i\\) Sa )Jër Syreja Beu, ndouse i Vlonj at, duket se ka qënë pamë me udhë të
futej në list„n e Bera trt për mos me i ramë tepër ndesh Ismail - Kemalit,
mbasi Vlora
e kishte l~uë jashtë
shi pse ishte shëurër a tij, sado qi
kushtrt,
173


188
4 qërshuer 1913
Musiafa Kruja nga Tirana Mufid Be Libohovës në Vtonë. Kon-
cept telegrafe zyrtare. Tyrqisht. Kërkon nji bisedim telegrafik.
Tiranë, 4-6-1913
Zit Mufid Be Libohova, Ministrit të Mbrëndshëm
Vlorë
Avdi Beu ndodhet në çitllkun e vet. Telegrafën
qi i dërgojshi
e mora un dhe e këndova. Esad Pasha e kishte marrë vesht qyshë
dje prej Xhernil Beut qi do të vijshi. Qëparë
u nis për Durrës.
Para se me u pamë me te duhet me doemos të merreni vesht me
ne. Prandej Ju lutem me urdhnue në telegrafët.
Mustafa Kruja
189
4 qërshuer 1913
Ndërmjet Lej Nosit ( Vlonë) e Mustafa Krujës (Tiranë), dhe
Jljas Be Yrionit ( V/onë) e Mustafa Krujës. Bisedim telegrafik(1).
Tyrqishi. Rreth çështies së Dok. 197.
M. K. - Sigurisht
do të keni dijeni për sa i telegrafoi me cifra
Avdi Beu Mufid Beut. A keni mirsin me më diftue shkurt
e në
nji mënyrë qi mund _t"a marrim vesht vetëm na të dy se ç'mendo-
ni ju aty mbi ato proponime?
L. N. - Rreth ksaj çështjeje kemi nji projekt
të ri, por nuk
asht vëndosun edhe. Prandej
po piqemi e flasim gjat'e
gjanë aty
kah mbrëmja,
Me kaqë Z. Lej Nosi lypet e shkon në Kshill Minisiruer, dhe
. vjen Z. /[jaz Be vrioni:
I. V. - Mufid Beu më dërgoi të merren vesht me Jue mbi gjith-
ça. Cifrarin e kam me vete. Urdhnoni.
M. K. - A dhatë ndenji vendim mbi sa- ju kemi proponue?
I. V. - Jo, asnji vendim edhe.
174
Nxjerrë prej njij shkurtimi të mbajtun aso kohe praj M. Krujës.
(l)


M. K.- Mufid Beu a për këtë çashtje po vjen nesër këndej'?
apo për ndonji tjetër? Në qoftë për këtë duhet të merremi vesht
pakëz në mest t'onë para se të piqet me Pashën, ndryshe asht në
rrezik m'u gjetun i papërgatitun
kundrejt tij.
I. V. - Udhtimi
i Zit Ministër ka lidhje edhe me këtë çështje,
prandej thuajnaj mendimin t'Uej.
M. K. - Mbi sa Ju kemi proponue nuk duhet me ngurrue e dy-
shue aspak. Sepse sa na ka ardhun prej dore e kemi mbyll un mirë
çëdo shteg shpërdorimi.
Por në qoftë se Qeverrija ka ndër mend
'të marrë masa tjera druem mos të bjerë në ndonji gabim, mbasi
nuk e din sa duhet gjendjen e këtushme. Prandej desha të dij ma
parë se ç'mendon Qeverrija përmbi proponimin t'onë dhe ç'farë
masash tjera ka ndër mend të marrë. Vetëm kështu mund të dija
se ç'rne ju kshillue.
I. V. - Për dyshim e ngurrim s'ka vend. Siç Ju thashë Qeve-
rrija s'ka vëndosun kurrgjë ende. Prandej un s'kam se ç'ju diftoj.
Ju diftonani se në ç'farë pikash mund te gabojë Qeverrija dhe ve-
nani në rrjedhë të çëdo gjaje tjetër.
M. K. - Mirë se Qeverrija si e tilë s'paska vëndue gja ende
përmbi proponimin t'onë, po mendimin vetijak të Mufid Beut a mund
t'a dijmë? Në qoftë se as kaqë s'asht gja qi mund të dihet, atëherë
as un nuk di] ç'ju kshilloj, pse nuk mund t'a dij se ku ju qet
nji rrugë qi s'njoh. Për tash pra un vetëm kaqë mund të Ju them:
qi deri sa mos të keni folun me Avdi Bën apo me mue, duhet të
qëndroni të rezervuem kundrejt Esad Pashës.
I. V. - Mendimin dhe kshillën t'Uej tash i a paraqes Zit Minis-
tër dhe po i them se, po qe e mundun, të Ju a bajë të njohun
sonde mendimin e tij.
.
M. K. - Në qoftë se ka për t'ardhun nesër mbrama këtu, po e
presim.
Ndryshe po i dalim para në Durrës. Duhet të shtoj, veç,
se po vojtëm në Durrës nesër mbrëma na duhet të -mbesim atje,
mbasi s'asht e mundun të vemi dhe të kthehemi për nji ditë. Me
gjithë këtë vapori arrin beret në Durrës e -pra na mund të- presim
urdhnat e tij prej Durrsi.
I. V. -- Me sa dij un ai do të mbetet në Durrës. Nderime.
M. K. - Na po presim urdhën prej Durrsi. Nderi-me.
175


190
16 qërshuer 1913
Nikoll M. Luca Simon Dedës. Letër private. Shqip. Cakton
Shkodrën për vend takimi e tnarrëveshiie me D. Loro Cakën.
Shkodër 16. 7. 913
I ndershmi
Zotëniël
Letren e mora dhe gjith si e kupëtova tuëj u këndaqë prej se
ishi shndosh
e mirë, e dyta s'me pelqeu qysh se letra ishte shkruë
me asi temet të preht të cilen m'e përdoruë nuk e dië a i'u ka
shtyë
noj anmik i cili mundohet
me shtië grindjen ndër mjedis
vëllaznive.
Mbasi
Zotën ia e juëj si mbas ndermjetsiës po me ngarkoni
për mareveshtje
me Z. D. Lorëncin, i' u përgjegjem në Mazrek nuk
mun'ni (mundem?) me ardhë me shkak të gjaqeve, andaj danie nji
dit qi të bashkohena
në Shkoder, e puna do të kryhet mir, se për
D._ Lorë.tcin si për nji Atdhetar
nuk kursehemi, nen se i'u e per-
doruët
temen e preht me leter. Pra fjalen si gjith herë e kemi të
pa tundun e tuëj prit përgjegje
prej iush iu falemi me nder
Nikoll M. Luca
Në zarf:
Zotënië
Simon Doda
Mazrek
191
22 qërshuer 1913
Hamid Be Toptani prej Durrsi Mustafa Krujës në Vlonë. Letër
private. Tyrqisht. E lajmon se po shkon atje për t'i raportue Qeve-
rris me gojë gjendjen e keqe.
Zit Mustafa Kruja
në Vlorë
Durrrës, 9 Qershuer 329
Vila i im,
Këndej po i kemi punët tepër keq. Sa po vete aqë ma shumë
po ndizen. Qeshë në Tiranë e kur u ktheva i shkrova Avdi Beut
nji telegrafë të gjatë të cifrueme. Mirë po telat kishin qenë të pre-
176


111e e kështu telegrata 111 bet pa u çue. Sod e mora prapë. Saku me
i a shkrue me letër ato fjalë po më pëlqen me ardhun
vetë aty.
Sonde po nisem me vaporin "drita" (1) dhe nesër mbërrij aty. Ju
shkrova këta rreshta sa me ju lajmue. Të fala.
Hamid Toptani
Prefekt i Durrsit
192
12 korrik 1913
Mahmut Beshiri nga Durrsi Mustafa Krujës në Vlonë. letër
private. Tyrqisht. Mbi ngatrresat e Mitropolitit orthodoks.
Me 29 Q'ershuer 329
" ..... Mitropoliti i këtushëm
s'asht i kënaqun nga organizimi i
gjyqsis, as nga ernnimi i llia Llavdës në Tiranë. Po don me i a
nisun ngatrresave.
Asht edhe tue ndërhymë. Orthodhoksit
i ka po-
rositun mos me marrë pjesë në mbledhjet e Komisjonit.. ... "
193
19 korrik
1913
Mahmut Beshiri Mustaia Krujës. letër private. Tyrqisht. Prep
mbi Mitropolitin e Durrsit.
Me 19 Korrik 913
" ..... Po ju ap nji lajm: dje, mbas lajmimit telegrafik t'Elbasanit
u zu nji qiraxhi i atij qyteti. Kishte pasun me vete nji letër për
Mitropolitin.
Kur u çel letra u pa se kishte
pasun
mbrënda
nji
lutje dy kopjesh të ndënshkrueme
prej orthodhoksvet
t'Elbasanit.
Në. këtë lutje, të drejtueme
Mitropolitit,
thuhej
shkurtas
se lypin
qi të mbahen
në fuqi venomet e kohës së Tyrqis ashtu siç kanë
qenë atëherë, e këtyne madje t'u shtoheshin
edhe disa të reja, për
ndryshe nuk do të rrojshin dot në Shqipni. I luteshin
Mitropolitit
qi këto kërkesa
fi a paraqitte Ministris së Jashtme t' Anglis. Qira-
xhiu me gjithë akte do të përsillet për Elbasan. Jam i sigurtë se
kjo lutje asht shkrue me të nxitunat e Mitropolitit.
Atëherë
s'ka
dyshim qi ai do të ketë porositun kso lutjesh edhe ndër orthodhoks
të viseve! tjera, aty rnbrënda
Durrsi
natyrisht.
Tash a lehet nji
Mitropolit i këtilë këtu?
"
(1) Këslitu e kimë pasë sbqi ptarzue Shqiptarët fjalën italishte tliretto qi përdorej
për vaporat e sbpej të të Lloydit anstrijak qi lundroj shin n' Adrijatik.
177


194
27 korrik 1913
Mahmut Beshiri Mustafa Krujës. Letër private. Tyrqisht. Faik Be
Konica me sa tjerë kundrëshiojnë në Tiranë kundra Vlonës.
Durrës, 27 Korrik 913
" ... Flitet se në Tiranë po formohet nji parti kundrështa-e, Faik
Be Konica, Dervish Hima, Fadil Pashë Toptani dhe disa krenë
tjerë gjinden atje ..... "
195
8 gusht 1913
Mahmut Beshiri Mustafa Krujës. Letër private. Tyrqisht. Prep
kundtështime kundra Vlonës.
Durrës, 8 Gusht 913
"
Pyetjeve qi më bani po u përgjigjem këtu me rend:
1. Dorhekja e Hamid Beut (1) veç dy shkaqeve! qi thoni ju,
ka edhe nji të tretë, qi asht ky: pse Esad Pasha i a nisi me u or-
ganizue porsa mbërrini.
2. Qëllimi i atyne qi janë mbledhun në Tiranë, si më duket
mue, asht ndërrimi i Kabinetit. Ndër ta gjinden Faik Be Konica,
Fazil Pashë Totitani, Dervish Hima, Basri Beg Dibra (2), Midat Be
Frashëri. 1'v\\emduh Be Zavalani.
3. Edhe un i kam dhanë dum se Esad Pasha s'ka hjekun dorë
nga intrigat. Astit kundra Kabinetit. S'ësht i kënaquri prej ksaj
Qeverrije. Ka ndër mend me qitun shumë ngatrresa.
4. Hamid Beu merr pjesë n'intrigat e Esad Pashës. As qënd-
rimi i A vdi Beut s'asht fort i mi. ë. Nuk duket antar i Kabinetit të
(1) E H. He 'I'optauit nga prefektura e Durrsit.
(2) Nji tyn ambiojoz ti, jet, kozmopolit pa pikë morali e rm fe ideali, fort i
squet, me nji kulturë mesatare, pat qlluë zgjedbun, së dihet si, deputet i Dib-
rës në Parlameutiu tyrk, pa qënë Dibranë, veçse ndoshta me n!l.një. Nuk
diute as shqip, flitte gjltbmotlë tyrqisht, e këtë gjnbë e flit te tnman si Tyrk.
Në Ull\\J i
pat dbanë Konfereucës së Paqës nji përmëndoro t1i titullnem~
"La dëbalkaniaation
des Baikans" kn propononte, për t'i a mbërrnnë qëlli-
mit qi thotë titulli, coptimin e ebqipnlst
178


soçërn. Por nuk mund t'a çërnoj se deri ku ka me e përkrahuri
Esad Pashën(1)
5. Meedimi i përgjithshëm
asht kundra Vlonës ..... "
196
16 gusht 1913
Mahmut Beshiri Mustafa Krujës. Letër private. Tyrqisht. Nji
pjesë e nacionaiistavet, me Faik Be Konicën në krye, i proponojnë
Esadit vendin e !smajl Vlorës.
Durrës, 16 Gusht 913
" ..... Kam kthye prej Tirane parmbrëmë ... Bejlerët qi janë rnble-
dhun atje i proponuen Esad Pashës
Kryesin e Kabinetit. Ky dorë
për dorë s'e ka pranue. Veçse asht lidhun me ta qi, po t'i mbushet
mendja me e pranue, jo vetëm qi merr mbi vete me e zbatue pikë
për pikë programën e tyne pesë nyjash, por edhe me e zbatue të
tanë jo ma gjatë se mbrënda
gjashtë javësh. Në rasë të kundërt
kishte me dhanë dorhjekjen. Qe shkurtas ajo pogramë: mos me
dhanë koncesjone,
mos me lanë të shesë kush tokë (2),mos me
dhanë grada ushtarake
dhe ato qi janë dhanë me i hjekun,
me
mbledhun
Senatin (!), nëpunsit me i zgjedhun
prej njerëzve t'altë
e të ndershëm
dhe me parapëlqim
prej shkollarësh,
dhe ma në
fund me ernnuë ministra të zotët. Këtë programë e kanë pëlqye
edhe Avdi Beu e Midat Beu. Por që të dy janë kryekëput kundra
kryesis s'Esad Pashës. Ata deshirojnë vetëm nji përrnirsim të Ka-
binetit. Pra Avdi Beu s'asnt antar qi të formohet nji qeverri prej
asish qi janë në Tiranë ....
"
Esad Pasha nesër mbrama po niset për aty. Gjithashtu
A vdi Beu. I pari ka deshir të madh qi Qeverrija
të për baret në
Durrës
."
(1) Kjo hije dyshimi ndaj Avdi Bën i ka lemë auktorit të letrës prej fakteve
se ai ishte njirui\\ud i pakënaquri prej Qeverris s'lsmail Kemalit si çëdo pa-
trijot tjetër qi shihte mungesat 0 mëdha të saja e se përpjekjet e tija me
kundrështarët ishin fort të shpeshta, gjiL qi ai s'kishte si t'i ikte kurrsesi,
pse me të gjith kishte miqs! til vjetër, të gjithë i çëmoute për patrijota e
shtëpija e tij ka qënë gjithë jetën e haptë për këdo, qi ai ka pritnn e për-
sjellë me bujarl të pashoqe. Avdi Be Toptani e ka k undrështue deri në fund
kushrtniu e tij Esad Pashën pa i bamë lak e bisht korrë .ksaj dety, e, pse
detyrë të parë patrijotike e kanë q
uejtnn shumica e madhe e atdhetarvet
aso kohe me u vumë gardh çeliku lakmi vet t' Esadit e ashtu edhe Avdi
u we
ta. V. dokumentin qi, vjen.
-
,,.·
(2) T~ hnejve, ndoshta, se ndryshe nuk mund të spjegohet ,
(3} Cilini Kuvënd in e Vlonës qi shpalli paYa,rsinf Koj
tej mil. tepër se auktori
i letrës ka dasbun të thotë "me krijue nji senate- mbasi a-o kobe s'ka pasnn
uji të këtilë para se t'a krijonte Esadi në Durrës.
179


197
29 gusht 1913
Preng Bibdoda Simon Dadës. Letër private. Shqip. Imtime të
ndryshme për qellim të bashkimit të Malsinavet për dobi të vendit.
29-8- rnI3- Calmeti
Shurn mer ishte bam puna Shllakut e bairakve tier te ducaginit
Mas dy dich jam m' Shkodr e rn' cho kan hai eja vet si tenx e
t'ap ni hargllik ma mer ka tian niher ti me dal. ne Sha! e n' bai-
rakt Pultit e me i xe e me i mait si duhet, e malzin e madhe me
e lan nier ke te shitem me argipeshkvin se malzia jan ma fort nan
nofuxit ati. Per ket nieri ehi m'ke chue mos ki dert se sa t'vem
ni pun m'uidi ja giat ni pun ban diaret sa t'munesh se vakti asht
decisivo e nebare t'rnos na jes gia per mukajet se punt i maron
Xoti.
Shnette sh um.
Ene don Loros (1) shnette shum.
Bibdoda
198
11 shtatuer 1913
Xhemat Belegu nga Durrsi Mustafa Krujës n'Elbasan. letër
private Tyrqisht. Esad Pasha, me cilsin e Ministrit të Mbrëndshëtn qi
ka në Oeven in e Përkohshme, i a ka nisun me spastrue vendin
prej nëpunsish qi nesër mund t'i qesin pengime, e me mbledhun
fuqi në Durrës.
Durrës, 29 Gusht 329
"
Esad Pasha ka shkue prej Tirane në Rreth (2). Ditën
vjen e e shkon këtu, në Pallat të Qeverrfs. Me urdhnin e tij u ho-
qën nga puna Kumandari i Ojindarmeris Z. Tajar Malezi dhe Ko-
misari i Policis Tefik ....•........
Dje duel fjala se Pasha po dahet
prej Vlonës. Bile drejtorit të financave! i paska dhanë urdhën
qi
t'a presë korrespondencën me atë Qeverri për sa i pët ket zyrës së
tij
.
· "
Nga katundet e ndënprefekturat e Durrsit po vijnë gjind
t'armatisun. Siç flitet këta janë thërritun
për t'u shkrue gjindar-
më. U asht dhanë për banesë depoja në lagjet të jevgjet. Deri tash-
ti mund të jenë bamë nja 60-70 vetë ..••..... "
(l)
O. Loro Cakës.
(2) Ç1flik i Pashëa afër Sh.Jakut në bregan e roltogjët, t'Erzenit.
180


199
21 shtatuer 1913
Xhemal Belegu nga Durrsi Mustafa Krujës n'Elbasan. Letër
private. Tyrqisht, Nf i palë nacjonalista organizojnë nji meeting të
madh për t'i çelun rrugën shpalljes së qeverrls s'Esad Toptanit në
Shqipni të Mesme.
Durrës, 10 Shtatuer 329
" ..... Natyrisht do t'a keshë marrë vesh! punën e meetingut .të
këtushëm. Kanë folë edhe gazetat gjat'e gjanë mbi te. Flitet se ne-
sër të martën do të vijnë tre ministra të Qeverris së Vlonës për
t'u marrë vesht me Esad Pashën. Thonë për Mufid Bën, Z. Petro
Pogën dhe Aziz Pashë Vrionin. Qe këtu nji kopje të kërkesavet ql
u banë në meeting:
1. Qendra e Qeverr!s të për baret me doemos në Durrës
për
këto arsye: për me shtrimë fliqin e saj përmbi malsit, tue qenë se
nga Vlona nuk mund t'ushtrohet
ji arhi e fortë mbi këto vise;
dhe. për me ruejiun nderin e Qeverris, mbasi atje në Vlorë Krye-
tari i saj po gjindet ndën influencën e bashkqytetarvet
të vet(').
2. Të formohet me të shpejtë riji kabinet i ri prej njerzish

zotët qi gzojnë besimin e popullit, tue u marrë vesht me Esad Pa-
shën.
(1) Për me Mmë politikë e sidomos nji politiki! si kët~ t'anktorvet t~ këtij
pretendimi sakt qi duhet uji cipë pakidermaab, ndryshe s'asbt e mnnd nn
mos me u knqun! Pjesa e parë e ksa] pike për atdhetarët përbante përnji-
mënd nji arsye edhe të fortë për të kërkua shpërbartjen e Qeverr
is ngs Vlo·
ra në Durrës; por Esad Pasha e kishte marrë në dorë kët'arsye thjesht. Ri
nji shkak për qëllimin e tij qi fsheh vetëm ndër sy të qorrave pjesa e nytii:
me e pasun Qeverrin si me thil,në në shtëpi të vet, atje ku ai kishte fuqiu
e vet, gjint e vet, simahorët e vet, larot e vet, pra atje ku do të qr-verrts-
te ai vetë e vetëm ai .e si të donte a i, ku nuk do të kishte guxi n., u';;to
rrethana të turbnlla në të cilat gjiudej Shqipnija aso kohe, t'a kundrështon-
te vullnetin e tij asnjt qeverritar pa rrezikue jetën, pa marrë para ~y~h
fa-
tin e Hasan-Riza shkretës në Shkodër, e sido qoftë nuk do të n.e
ndc
nte
kush kurrë se mund të bi1nte punë n'atë rreth pa dashun ai. E kH<\\
nuk
il,sht e mundon mos me e pasë diton mil, së miri ksbilltarët intekktualë e
të kultnrnem t'Esad Toptanit. Me gjithë këte kanë pason guximin t'a qneJn<'
influencën e të Vlonjatve mil, të da,mshme
se atë të Pashës, të këtij pashe)
181


3. Të mblidhet nji senat simbas nevojave të kombit e të qor-
tohen dhe të përrnirsohen ligjët(1)
4. T'u hiqet vereja Fuqivet të Mëdha mbi nevojën e zgjedhjes
së mbretit nji or'e ma parë e të kërkohet prej tyne qi të marrin
për këtë masa të serta e të shpejta.
5. Kabineti i ri, qi ka për të marrë në dorë shortet e kombit,
hfn ndën nji përgjegjsi morale e lar.dore. Prandej Qeverrija e Për-
kohshme duhet t'i apë asaj hesapin e të të dalmeve dhe të gjithë
veprimeve të saja gjatë kohës qi ka qenë në fuqi bashkë me gjithë
aktet e dokumentat qi u përkasin; dhe në qoftë se ajo Qeverrl ka
dhanë koncesjone a ka bamë lidhni qi cenojnë interesat e vendit
dhe janë në kundrështim
me deshirin e përgjithshëm
të popullit,'
me ligjët e me arsyen, nji gja të këtilë nuk do t'a pranojë kurrsesi
kombi e praridej duhet ndriçue e slgurue në mënyrë qi t'i mbushet
mendja e të sjellë besim të plotë."
200
13 tetuer 1913
"Pretoriia" e Durrsit, Popullit. Shpallje. Tyrqishi. Programa e
Qeverrls së Shqipnls së Mesme me Esad Pashë Toptanin në krye.
Në krye e në fund asht e vulosun me nji vulë rrumbu-
llake qi ka në mest shqipen dykrenshe dhe për qark

fjalët "Pretorië e Durrësit",
Shrregullirnin qi ka shkaktue Qeverrija e Përkohshme e Vlorës
në vend, paligjsit dhe paudhsit e saia i din mbarë Evropa. Me
gjithë këtë na shtrojmë para syve kujdesshëm pikat qi vijojnë.
Në shërbim të sigurimit janë shti në punë shumë laro e gjak-
sorë dhe kështu ai përparim e ajo rregull qi kanë pritun Shqiptarët
prej rregjimit të ri s'kanë mujtë m'u sendërtue e prandej gjithkush
e ka humbun shpresën e besimin qi ka pasun n'atë qeverri.
Nëpunsit
nuk janë zgjedhun prej njerzve të ndershëm e t'aftë
f- dhe agë sa ka qenë nevoja, por janë mbajtun në vend zyrtarët e
vjetër të regjimit tyrk dhe me rroga ma të majme tue shkaktue
rrënimin
e bugjetit të këtij populli të vorfën për soj e nesër.
Deri tashti sasht botue asnji dokument mbi t'ardhunat e të
prishunat e Shtetit, populli asht tanë në t'errët mbi këtë pikë e
~
kjo punë e ka shtue ma tepër mosbesimin e tij.
182 ( l) Duhet kuptue nji farë Parlnmenti.


Qeverrija e Vlorës quhet e Përkohshme.
Por me gjithë këtë s'i
a ka pritue aspak me dhanë koncesjone
qi kanë të bëjnë me për-
tardhmen e kombit,
me ekonomin e tij e me punët
botore, tue
shpërdorue
në këtë mënyrë besimin e popullit. Nji qeverri e për-
kohshme s'ka të drejtë e kompetencë me dhanë koncesjone.
Historija
e botës nuk na tregon nji qeverri të përkohëshme
qi të ketë guxue
me prishun përtardhmen
e popullit të vet me koncesjone.
Qeverriia e Vlorës po të kishte
marrë para sysh psyhologjin
e popullit
shqiptar duhej t'a kishte kuptue se lurnnija e bashkimi
i tij nuk mund të sigurohej veçse me nji princ në krye. Por asnji
hapë s'ka bamë deri tash ke Fuqit r Mëdha
për zgjedhjen
e
dërgimin e mbretit. Kio provon se i pëlqen giendja kaotike e soçme
qi të mundet kështu me sundue vetë si t'i dojë qejfi.
Ky popull ka hil.më shumë meetinge për me protestue
kundra
Isrnail-Kemal
Beut për këto veprime e shpërdorime
qi kanë për
qëllim me çue në vend lakmit vetijake e me sigurue
interesat
e
veçanta të tija. E ka imtue me ndërrue udhë e me vOmë për fije
punët e atdheut. Por kërkesat e drejta të popullit. nuk u ndëgjuen.
As përgjegje hile s'i dha kush kurrë. Mbr;111shtH u shtuen. U pa
nevoja tashrnf me i dha,.ë fund ksaj gjendjeje. Sikur t'ishirn për-
para nji qcverrije të rregullt e të kishim nji parlament,
sigurisht
njerzit e sai do t'ishin
marrë në giyq dhe vendet e tyne do t'i
kishin zanë ata qi t'i meritojshin
për zotsi e afti. Por mjerisht deri
sod Shqipnija
asht zhytun në shrregullim.
Prandej
mbë nj'anë u
muerën masa për me i çelun syt Qeverris me protesta e me e çue
në rrugë të drejtë dhe ·mh'anë tjetër u hanë mundime me u premë
vrullin të li~avct qi ka shkaktua
anarqiia.
Mirë po thirrjet qi i u
drejtuen
nuk i
banë asnji efekt Vlonës.
Mosbesimi e pakënaqsija
e popullit u shtuen.
Prandej
edhe shumë të këqija
tjera kishte
gjasë qi të lejshin
nga kjo gjendje.
Nuk u gjet pra tjetër rrugë
shpëtimi veçse
(Këtu ka fjalë qi koha i shlye n'origjinolin P
e prandej përkthimi i ksaj fraze nuk mund u mbarue. Kështu me
pika do t'i shkojmë kudo frazat e paplotueme po për këtë shkak).
Parsija e intelektualët
e Shqipnis së mesme, dmth. të Durrsit,

Knis, të Tiranës, të Peqinit e të Mates me rrethet e tyne, qi gjinden
ndërmjet
ujit të Mates e lumit të Shkumbinit,
tue pamë se vetëm
me pushkë
mund të rrëzohej nji qeverri qi përbuz pa tjetër e pa
diftue asnji shkak e arsye deshiret e kërkesat e popullit, por tue
mendue edhe se gjaku qi do të derdhej kishte për të shkaktue nji
dasi të përjetëshme
e n'anë tjetër tue mos e pasun as jetën e vet të
sigurtë me këtë qeverri, u mblodhën
në Kuvend dhe simbas tradi-
tavet t'ona kombtare zgjodhën nji krye e nji pleqsi për me matarue
18:j


punët e popullit. Programa e ksaj qeverrije përmblidhet në pikat
qi vijojnë:
1. Pleqsija
quhet Senati i Stiqipnls së mesme. Ka me mbetun
në fuqi deri ditën qi do të vijë Princi. Kur ka për t'i marrë vetë
Mbreti në dorë Irëjt e Shtetit, Senati do t'i paraqesë
qeverrfs li-
gjore të formueme prej tij llogarin e veprimevet të veta.
2. Qeverrija e Shqipnis së mesme, tue qenë e bindun se pikë
së pari bashkimi i gjithë Shqipnis dhe mbasandej formimi i nji qeve -
rrije ligjore e të rregullshme varet kryekëput n'ardhjen e Princit, do
të marrë masa për me i tërhjekun verën
Fuqivet të Mëdha mbi
nevojën e zgjedhjes e të dërgimit të tij sa ma shpejt.
3. Pleqsija e bashkueme e Shqipnis së mesme do t'i matarojë
me kujdes t'ardhunat e vendit; veç rrogave të zyrtarvet do të pa-
guej po me këto edhe disa punë botore të nguçme e të domosdo-
shme, pa marrë asnji pare hua e pa dhanë asnji koncesjon
me
çëdo farë kushtesh qi të jetë.
4. S'ka për t'i njohuri
n'asnji mënyrë veprimet e deritashme
as të mbas tash me të qeverris së Vlorës e as koncesjonet qi ka
dhanë ajo për interesa vetijake.
5. Qeverrija e Shqipnis së mesme u shpall me të rnnë sinqe-
ritetin e saj gjithë shtetasve shqiptarë edhe Fuqivet të Mëdha t'Ev-
ropës se nuk ushqen asnji mendim
pavarsije, se nuk mendon e
nuk deshiron të dahet prej Shqipnis tjetër, se e quen vendin qi qe,
verris nji pjesë të padame të Shtetit shqiptar
të sundueme
prej
Princit porsa të ketë ardhun e prej qeverrls
ligjore të formueme
prej tij, se asht gati me i dhanë hesap kurdoherë kshillit kontrollues
t'Evropës dhe në këtë mënyrë ajo provon se asht nji pjesë e Shqipnis
së padame.
·
6. Senati i Shqipnis së mesme gjithë këto vendime do t'u a
kumtojë telegrafisht Fuqivet të Mëdha dhe popullit me anë leçish
të shkrueme e të varme ku asht nevoja e ku e lyp zakoni. Qeve-
rrija e Shqlpnis
së mesme e din se për këtë barrë qi ka marrë
përmbi vete ka për t'u bamë shenj shpifjesh nga ana e atyne qi
u cenohen interesat. Veçse ajo e siguron Evropën e paanshme
me
gjithë sinqeritetin e saj qi ky veprim s'ka qëllim kryengritës. Sikur
t'i kishte pasë pranue qeverrija e Vlorës proponimet t'ona s'do të
kishte mbetun nevojë aspak për këtë. Sikur të kishte pasun në
Vlorë nji qeverri si duhet nuk do t'ishin formue administrata të ve-
çanta në Lesh, Mirditë e Shëngjin.
Duem me thanë se kjo trajtë
184 qeverrije e formueme në Shqipni të mesme nuk mund të numro-


het si... Prograrna e jonë asht e qartë e s' lën vend për kurrfarë
dyshimi. Shpresojmë
se kjo rrugë qi kemi zgjedhun për të shpëtue
atdhen do të pëlqehet nga ana e gjithë njerëzvet të ndërgjegjshëm
e se në Shqipni të mesme kanë për t'u pamë me të shpejtë efektet
e mira të ksaj mase të lavdueshme
e gjithë të ligat e përparshme
kanë
për t' u zhdukun.
Ftojmë
gjith 'ata
zotni
qi kritikojnë
programën
t'onë ase kanë ndonji
dyshim
për sa i përket
mënyrës
së trajtimit
t'onë,
i ftojmë
ata zotnf të bëjnë
nji
udhtirn nëpër
këtë vend e1 të vizitojnë katundet ma të largta të
tij për me pamë me sy të vet qetin qi mbretnon e me bamë nji
krahashim
ndërmjet kënaqsis qi dëften populli sod e ankimeve

djeshme të tija. Tue pamë mbarshtimin e keq të qeverris së Vlorës,
jo veç populli i Shqipnis së mesme ndërmjet Shkumbinit e Matcs,
por deri Berati e madje deri nji pjesë intelektuale
e Vlorës
kanë
dash un t'i çelin syt Qeverris me protestat e tyne 'e kanë qënë krye-
këput në mendimin
t'onë. Por ç'mund të bajnë ato vise të mjera
qi po rënkojnë
ndën grushtin e tërnershëm të kriminelave qi ka
marrë në shërbim të vet Qeverrija? Për së shpejti ka me shkëlqye
në Shqipni të mesme dielli i drejtis e i përparimit dhe dalkadalë ka
për të tërhjekun kah na gjithë bashkatdhetarët
t'anë qi kanë për
t'ardhun me deshir të plotë.
Me 30 Shtatuer 1329 e 13 tetuer 1913
201
31 tetuer 1913
Jmz. Jak Sereggi argjipeshkev i Shkodres famullitarvet. Qarko-
re zyrtare. Shqip. Porositë "Tomasin" e Simon Dadën.
Shkodër, 31 Tetorit 1913
Port i Nnerushrni Zotnii,
Me ket letter po porosisim Zotnii Tornasin e Zotnii Simo Do-
den gjith Meshtarve Farnullitarve,
me t'cillt ato Zotnii kan mu per-
pjek, e po iu lutena qi Zotnii Farnullitart
t'munnohen
me i vieft,
pse prei kso rughet, qi kto dy Zotnii ian tui bamun,
munnet
me
riedh dobii Shqypniis.
Iu falena shurn shnned.
Vulë: Jacobus Sereggi Archiepiscopus
Scodrensis
stemë
Jak Sereggi Argj. Shkoders
185


202
13 dhetuer 1913
Mahmut Beshiri nga Durrsi Mustafa Krujës n'Elbasan. Letër
private. Tyrqisht, Agjenta shqiptarë të Tyrqvet të Rij n'Elbasan.
Dt1rrës, 30 Nanduer 329
" .... Do të ju pyes nji gja në kshillë e me randsi; siç kam ma-
rrë vesht këtu prej nja dy burimesh të fshehta, n'Elbasan qenkan
tue u sjellë disa agjenta shqiptarë të Tyrqvet të Rij. Këta qenkan
tue bamë propagandë për Tyrqin dhe kundra Princit të ri qi u zgjodh
për Shqipnin e kundra të krishtenve.
flitet se aty kanë edhe nji
farë organizimi në veprim. Ky organizim paska dhe pëlqimin e për-
krahjen e disa Elbasanasve
Nuk po dij s-e ç'asht e vërtetë
e ça jo në këto lajme. Ti aty a mundesh
me i vëzhgue?"
203
·14 dhetuer 1913
Avdi Re Tcptani nga Tirana Musfafa Krujës n'Elbasan. Letër
private. Tyrqisht. Propagandë për princ mysliman e kundra Wiedit;
ndër propagandistat janë Pdhe Faik Bë Konica· e Fadil Be Top-
tani.
Tiranë, 2 Shëndrë 329
Vlla i im Z. Mustafa Kruja,
Letrën t'uej me 9/11/329 e kam marrë. Por deri tashti s'm'asht
ba me ju shkrue gja. Zali· s'kam pasë as ç'me ju shkrue, E dijni
qi asht emnue Princ Wiedi, i cili ka rne ardhuri për së shpejti. Po
shfaqet nevoja e dërgimit të nji dërgate në Gjermani për t'i u pa-
raqitun Princit n:sa ana c gjithë ShqJpnis.
Dhe këtu kanë ndër
mend të më çojnë mue. Ç'flite aty n' Flbasan për Princin? Në qoftë
nevoja athue kishin
me çue edhe prej andej delegat?
Si shkoj-
në punët përgjithsisht aty? Pres këto lajme prej jush bashkë
me
mendimin t'uej. Kundra Princit ka nise m'u zhvillue nji propagandë
prej disa anësh. Sidomos në Shkodër.. në Mat dhe atyne rretheve
janë tue u sjellë propagandista
për nji princ mysliman. Deri Fadil
Pasha (Toptani) e Faik Beu (Konica), me gjithë qi Princi tashmë
asht shënjue, s'prajnë tue bamë propagandë
për princ mysliman.
Për këtë shkak i dëbuen prej Durrsi.
.
186
Al>oi Toptan]


204
29 kallënduer 1914
Prengë Bibdoda Simon Dadës. Letër private. Shqip(1). Ankon
pamartveshtjen mes katho!ikvet.
19 - 1 - 1914. Shkodr
Jam ehudit per atto fial ehi m'shkrove per punt Vierdhes, se
ti e di mer fort ehi merditasit kur nuk munen me i bam atto pun
se [an kunra interesses-erne, por i bain Vierdhassit (2) e Zadrima-
sslt vet 'abolla ehi t'oerxihet puna e t'rnejes mue s ju del gha rn'Ia-
ehe se maehrufat miaft u munuen por u korin vet se jan ba si kur-
vat e kehia tu shit her gnai her njai tietri per ka nji zop buk e
rY\\erdita ka neit si i perket e me u ghet ti ktu e mer vesht itibarin
e atyne ehi pan tian munue me na ulun ne. Por kto pun si do
t'bahet kan tian e prishrnia e keshtenimit e kio m'vien keeh se
hem kimi ehitlue pak, hem ket pakic e ban zopa zopa e i pachin
m'ehaf se _keshtu bahet nuna kur te don madiari me pierdh si ati
athere i shkochet bytha e keshtu ju bani vaki ktyne e maruen
rnalzin tu e bam me borgh me kerkue der m'der. Per - punt Duka-
ghinit e Shllakut ete. ta dish per taman ehi nier m'sod nuk jam
perxie n'punt tyne as nuk e kam menen me u perxie tehe niher,
por per Vierdh ta dish per taman ehi emrat i kam chue t'forta se
m'vien pun bajate me u kap me ni ven dhet shtepish per ket se-
beb aty t'[esh sakllam ehi nuk asht gha por e bain vet at pun me
ngatrrue pun e na marshim t'kechen.
Me tian sa t'munern m'kanet me i nimue hem Arghipeshkvitf')
hem Kolezitr') por hem Malzia hem Puka jan ba per drech zopa
zopa e kurgha me ta sbahet. belchlm sod kater muei kishim muit
me ban ni sen por sod asht teper von -m'duket e munohi ju n'rnui-
shi mel siell rnar, se veeh Merdits te tiert i ka marue Xoti e jan
ba pluhen kreit se un sa t'rnunem munohem me e mait keshteni-
min top se ashtu asht e mara e Xotit. At te Shllakassin po e choi
ku dottori e ishalla shnoshet sa ma vrik.
Aman dom Lorosl") ni mi shnette prei meje e thui ehi me pas
tjan te tiert si xotneja jotte shurn pun terse nuk ishin bam e mich-
sin tane se haroi kur e kur t'rnunem me te vieftun mos rn'kursë
Shnette shum e shum .
Munella
Ke bam keeh si ske ardh me -m•pa se kishim rnuit mei bam
do tertibe me dioi ma mer se me lettra.
I) minlit-i,ht, me »Ifube t të "llaAhkh.it", pa shënjue kurrë· t. 2) katuu pak va
ddë Drini në fushë. 3) -të S1'!rndrt1/'' 4) Irnz. Koletsi, ipeshkev i Sapës
5) D. J oro Ça].~.
187


205
21 fëruer 1914
Mahmut Beshiri Mustafa Krajës. retër private.
Tyrqishi. Ko-
misija e kontrollit emnon Esadin Kryetar të Dergaiës Kombtare qi
do të niset për Neu- Wied me 26-/l.

Durrës, 9 - Shkurt 329
"
Laimet e këtushme shkurt i anë këto: Esad Pasha
u
hoq nga fuqija (\\ Miset e Kontrollit janë këtu. Esad Pasha asht
ernnue si kryetar i dërgatës qi do të shkojë
prej gjithë
Shqipnis
me i dalë para Princit. Kështu e pa me Udhë Komisjoni i Kontro-
llit. Dërgata do të niset t'ënjten qi vjen <2). Siç kam marrë vesht
Meh di Be Frashërt do t'emnohet përkohSi sh t si Drejtuer i Pergjith-
shërn
"
206
23 fëruer 1914
Mahmut Beshlri Musta]a Krujës. Letër private. Tyrqisht. Zyr-
tarë të pallatit kanë fillue të mbërrijnë në Durrës; Dergata shqip-
tare po niset për në Neu- Wied.
Purrës, 10 Shkurt 329
"
Princi rnbrënda këtyne tri javëve do të gjindet në
Durrës. Kumandari i Pallatit, doktori, disa sekretarë dhe gjelltarë
mbërrinë me vaporin e soçëm. Esad Pasha deri nesër mbrëma
mbetet kryetar i Senatit. Ditën e ënjte në mëngjes niset me dër-
gatën
"
207
17 mars 1914
Ndënprefekiura e Starovës Prefekturës
s'Etbasanit. Koncept
telegrafe qeverritare. Tyrqlsht. Mbi gjendien e atij rrethi.
Pogradec, 4 Mars 330
N. 8/6
Prefekturës
Elbasan
..
Dje erdh tek un i mirnjohuni Kuma nda r i Gjindarmeris
Agu-
shi e m'u qa për rrogat qi s'po mund të marrin gjindarmët e tij e
(l) Lujm I gubuem. Shih letrën mbas ksaj ,
(2) Me 26 · 2 · 1914,
188


më mollojisi se si janë tue vuejtun ata e të këqijat qi mund të lejnë
prej këtij fakti. Mb'anë tjetër edhe rebelat qi kanë qenë mbledhun
ndën titullin "Efradi Mil'lijje„ (1) shkojnë tue u kërcnue rrugvet
se pa marrë rrogat nuk do të shpërdahen. Edhe asht e vërtetë se
kjo rropulli nuk mund të shpërdahet me anën e Agushit e të shok-
ve. Nuk po mëngojmë në masat. Porse në qoftë qi ka me na u
dashun të përdorim forcën s'kemi në dorë nji mjet të sigurtë për
t'a përdoron. Sikurse Ju a kam shkrue edhe ma parë, këtu duhet
me e fillue punën tue shporrun këndej çetën e Agushit qi asht nji
O
vegël të ligash e ngatrresash. Por për t'a bamë këtë asht nevojë e
domosdoshme me u pague ma parë dy muej rrogë qi kanë për të
marrë. Këto pare duhet me i gjetun e me na i dërgue Ju andej. Se
asht e pamunduri me e mbledhuri këtu nji shumë aqë të madhe
në nji kohë të shkurtën. Zati sikurse Ju a shkrova edhe dje, pa u
organizue zyra e financave! as qi mund të fillohet këtu me rnble-
dhun pagesat.
Musafa Asim Kruja
208
18 mars 1914
Kryerebelët e Pogradecit, Etem Be Starova e Aziz Efendija
Mbretit dhe Esad Pashës. Kopje Telegrafë zyrtare. Tyrqisht. Të tremun
nga fuqija nacionaliste e Korçës, kërcnohen se po erdhën me u ram,
populli asht gatue me qëndrue bashkë me ta.
Starovë (2), 5 Mars 330 natën ora 3 - N. 95/17 4
Madhnis së Tij Mbretit t'onë zamadh
nji kopje Sh. T. Esad Pashës
Ndënprefektin
dhe Kumandarin
e Gjindarmetis
e nëpunsit
tjerë qi ka pasë emnue ish-Qeverrija e Vlorës i pat hjekun populli
nji zani nga shkaku i veprimeve të tyne të paligjshme. MA vonë
na u dërgue nji zëvëndës
ndënprefekti
nga Elbasani (3) me ca
\\l) .Uahtarë Kombtarë!
(2) Në kohën e Tyrqis ndënprefek tura dhe qyteti i Pogradecit quheshin Starovë,
me emnin e katundit të bejlervet atje afër.
(3) Për hatër të së vërtetëR, jo "zevëndës ndëuprefekti " por me misjon të jushta-
sakousb ëm ishëm dërgue un atJe tue qenë Drej tuer i Aroimit në Prefekturën
proponne
0
e Elbasanit. Ndëuprefe
kturën e Starovës m'a pat
Esad Pasha në
Vlonë kur qe Ministër i Mbrëndshëm për pak kohë në Qeverrin e Ismai l-
Kemalit: s'e pata pranue, dhe si titullar e jo zëvënrlës. Po kështu ndodhi
edhe në rasën për të oi
lën po bAhet fjalë këtu: m'u proponue prej Vlone,
me anën e Prefektit t'Elbasanit Zit Burhan Kumbaros ndënprefektura e 189


gjindarrnë (1). Porse tue qenë qi gjindarmerija
e Korçës, nuk dijmë
a gënjyeme e e shtyme prej disa të krisunish
(2) apo mbas ndenj]
urdhni a për ndonji shkak tjetër, na ka ramë mbë qafë ma se nji herë
me pushkë e me mitraljoza dhe ka shkaktue përpjekje qi kanë ngjatun
dit me radhë e kanë kushtue jetë njerzish, e mbasi asht marrë ve-
sht qi prap ajo gjindarmeri
me sod e me nesër ka ndër mend t'i për-
srisë veprimet anmiqsore,
qi ka bamë 3·4 herë kundra ksaj kazaje të
mjerë, sikur banorët e saj mos t'ishin bijt e këtij atdheu të shenjtë,
nja 1500 vetë nga populli, të bashkuern me 400 gjindarrnë
(3) qi
kanë qenë këtu qyshë përpara, Janë lidhun me i dalë zot vetë jetës
e nderit. Prandej
presim këtu në telegrafë
urdhnin e Sh. U. (4) qi
të na dëftejë ndalimin e së mbsyrnes dhe dërgimin e nji ndënprefekti
me nji kumandar gjindarmerije
e me nëpunsit tjerë andej nga qendra
Për ndryshe na nuk pranojmë
përgjegjsi
për ndodhit e këqija qi
do të kemi me doemos këtu (5).
Ndënshkruem:
Abdyl Aziz
Etem
Kurnandar i popullit (e)
Kryetar i popullit (5) të
Starovës
Starovës si titullar, por kurrsesi s'ruë mbnsbej mëndja me e ndërrne
zyrën
qi kishern me ~tll të nj i ndënprefr-kture,
kndo qi t'isbte. Qeshë i lutun
atëberë me e pr.mne atë uarrë për pak dit ai nji m isjon p&trijotik të jash ta-
zakonshëm tue kthye në zyrën t'ewe araimore
porsa,
të kishem krye atë
m isj
on ( M. Kraja).
(1) Ndën Ku mnudën "' uji oficeri hol lantiez.
(2) Nacj
onultetat, patrijot,ët e Korçës, qi, edhe atje si kudo, ishin t'afrnem e të
besueur prflj orgaui7,atorvet hoilandezë të gjindarmeris s'onë.
(3) Këta s'ishin tjetër veçse gjiJ,ld të bflniL e të litarit, m:1 e shuma nga katundet
e Ohris, të mbetuu atje prej fuqis rebele qi kishte pnshtue Pogradecin
n'emën të "Bauës" e ndën flamurin e t.ij.
(4) Këtu në tekst dërguesit e telegrafës harrojnë se i janë drejtue Mbrntit dhe i
flasin Pashëal
(5) Asht për I'n vl\\rnë re gjuha fudu1le e kërcuuese . .Asht gjuha e atyne qi
kanë punue për konop, q i kanë bf,më njimijë të zeza kundra Atilheut
e
pr i
vatënve e ql për kotë. shkak ishin tue luejtun kar tën mit të_mbrapme të
j,etës së tyne. Kishin frikë shumë sidomos gji_ndarmerin
e nacjonalistat e
Kor~·ës,
me të ciiët ishin përgjak un oë te
ntabiva.t e këtyne për të vëudosun
edhe n'atë qytet administratën
shqiptare
ndën flamurin Kombtar, Nuk ils.ht
e vërtetë se nëpunsit e emnnem prej Vloue i kishtt _përzi1në populli uga
vepriruet e këqija, por :l.sht e vërtetë se turma rebele s'i kishte lanë as me
e fi l lue pu nën, dhe kishte mbaj
tun fiamnrin e gjymsahënës deri d
i tën qi
vojti e i ndërroi .M. Kraja.
-
(6) Këta. dy krenë të rebehzrnës starovare ishin vetemnue ujitni "kryetar" dhe
tjetri "kuman<lar" ....
"i po!.nllit''!
190


209
20 mars 1914
Ministrija e Mbrendshme Ndënprefekturës
së Starovës. Te/egra·
fë qeverritare. Tyrqisht. Me lajmue popullin qi duhen pritun mirë
gjindarmët e Korçës e se Abdyl Be Ypi asht nisun si ndihmës-pre-
fekt i Korçës.
~urrës, 7 Mars 330, natën ora 3, N. I 338/30-Zyrtare.
Zëvëndsis së Ndënprefekturës
Starovë
Ju bajrnë me ditun se i duhet shpalluri popullit t'atyshëm qi
t'i presë mirë gjindarmët qi kapidani orgauizatuer Reimers-i do të
shohë nevojë me sjellë ng.a Korça dhe se Abdyl Be Ypi, i cili asht
emnue si ndihmës prefekti për prefekturën e Qarkut' të Korçës, asht
nis un.
Gjeneral Esad
Min. i Luftës e i Mbrëndshëm
210
20 mars 1914
Ministrija e Mbrendshme Mustafa Krujës në Pogradec. Telegra-
fë qeverritare. Tyrqishi. lajmon se 'Ndihmës-prefekti i Korçës Ab-
dyl Be Ypi arrin mbas dy diç e se ka për t'a marrë ai në dorë
mbarshtimin e asaj ndënprefekture.
Durrës, 7 Mars 330, natën ora 3, N. 1326/30-Zyrtare.
Zit Musafa Asim Kruja
Starovë
P. Ndihrnsi i Prefektit të Korçës asht nis un. Mbas nesër m bë-
rrin aty. Ka për të marrë masa për sa i përket administratës civl-
, le. Ju sillni-u Prefekturës s'Elbasanit.
I dem
211
21 mars 1914
Prefektura e Elbasanit Mustafa Krujës. Telegrafë qeverritare.
Tyrqisht. E laimon se ministriri MbrendshëJn Gjeneral Esad Topta- 191


ni, ka urdhnue me i a dorzue kujdo administratën e ndënprefekturës .
e m'u kthye pa tjetër në detyrë të vet n'Elbasan.
Elbasan, 8/21 Mars 330/914, natën ora 12, N. 728/32-Zyrtare.
Z:t Mustafa Asim Kruja
Zëvendës Ndënprefekti
Starovë
Ju baj me ditun se simbas urdhnit të së Naltës Ministri duhet
t'i a dorzoni zëvëndsin e ndënprefekturës
ku] t'a shihni me udhë
edhe të niseni pa tjetër për Elbasan. Ju lutem edhe qi tue kalue
për Qukës t'i epni mësimet e nevojshme krahinarit zotit Mehmet
për sa u përket shkollavet të vendit.
Prefekti
Byrhaneddin Kumbaro
212
mars 1914
Prefektura e Elbasanit Ndënprefekturës së Starovës. Kopje te-
legrafe qeverritare. Tyrqishi, Rebetat e Starovës paskan zanë do
shtetas amerikan korçarë: me bamë hetime e me lajmue.
Zëvëndsis së Ndënprefekturës
Starovë
Mbas nji lajmi qr 1 ka dhanë Z. Spencer nga Elbasani, Kon-
culli i Amerikës i ka paraqitun M. T. Mbretit nji notë në të cilën
ankohet se shtetasit amerikanë Nikola Tromara, Wiljam
.
Kristo Forja, Wiliam Pane dhe Spiro llo janë zanë prej rebelve afër
Pogradecit. Ministrija urdhnon me bamë hetime e me e lajmue. Lu-
tem me më telegrafue të vërtetën pa vonesë dhe se ku e si gji-
nden ata njerëz.
Prefekti
Byrhaneddin
213
mars 1914
Ndërmjet Prefektit t'Elbasanit, Byrhan Kumbaros dhe Mustafa
Krujës me misjon në Pogradec. Bisedim telegrafik. Tyrqisht (1).
Rreth gjendjes politike-administrative të Starovës.
B. K. - Si po e çoni or Zot? Abdyl Beu (2) arrin sonde aty.
I a dorzoni zyrën atij dhe e ndriçoni mbi gjendjen. Ju mbasandej
(I)
Për lehtësi të !t>1'·grnfi8tv.- t'as~j kolle e për zakon të rnbetnn nga regjimi
tyrk porsa i zhdukuri, bisedimi ka r1j,ldhnn tyrqisht; në këtë gjnhë e gj~jmë
të sbësuem.
(2) Ypi, i emnuem ndihmës 'prefekti në Korçë.
192


-
niseni për këndej po me ata gjindarmë
kalorë qi përsjellin
atë.
Pashë këtu (1) korrespondencën
dhe bisedimet telegrafike qi këmbyet
me Ministrin.
A e pritën mirë dhe a e ndëgjuen
ata aty (2) ur-
dhnin e Ministris?
Si janë punët tashti? Tregonaj
shkurt.
M. K. - Falerninderës.
Un mirë jam prej Zotit. Edhe punët e
vendit po mirë fort qenë tue shkue. Por ç'rne bamë qi mjaftojnë
nja dy vetë (3) dhe djallzit qi përhapin
tutje-tëhu
me shkaqe e
qëllime të ndryshme
për t'a turbullue! Ju· a përsris se kthimi i gje-
ndjes normale këtu varet kryekëput
në ndërrimin e gjindarmvet.
Se
këta, · veprimet e tyne të kalueme e të njohuna, i kanë lidhuri me
ata dy typa të mallkuem qi përmenda. Janë gati me besue çëdo qi
t'u thonë ata. Të cilët porsa t'a shohin se punët
nisën të hyjnë
pak në rregull,
krijojnë bataljona
me nji vistër barrësh municjoni
qi po vijnë nga Korça, dhe qi t'a bajnë popullin e padijshëm

besojë thërresin ndonji katundar
e e porosisin
të shkojë tue thanë
andej e këndej
se i ka pamë vetë me sy ushtarët,
municjonet
e
mitraljozat.
Nji lajm i këtilë mjafton
për gjindarmët
e këtushëm,
qi e kanë mizën mbi ksulët, qi të rrijnë me dorë në çark gati për
luftë! Kurse po të kishte Qeverrija
vetëm nji kompanji gjindarrnësh
të bindun e të dishiplinuern
këtu në vend t'atyne, nuk do të mbe-
tej ma kurrfarë gjendjeje anormale. Këta aqë fort e kanë teprue qi
dje i u përgjigjën
haptas Ministris se nuk do t'a zbatojshin
urdhnin
me çue nja iO vetë prej tyne në Korçë, Masa ma e mbrapmja
qi
kishern me kshillue un asht kjo: mbasi shkaku qi venë përpara
këta për mos me shkue në Korçë asht mos besimi ndaj njerzit me
të cilët janë përgjakun, Ministrija t'i transferojë menjiherë n'Elbasan
ase ma mirë në Durrës. Në qoftë se nuk do t'i shtroheshin
as këtij
urdhni,
atbotë nuk do të mbetej
udhë tjetër
veçse me u ardhun
hakut.
Sa kohë qi ti jenë këta këtu ky vend s'ka si hyn n'udhë.
Sidomos s'ka si shpëton nga thojt e nja dy bandidhve.
Pa dyshim
Abdyl Beut kam me i a dhanë të tana ndriçimet qi lyp rasa. Për
fat të mirë ndodhi të zakonshme
kundra
qetis s'ka. Jo vetëm qi
s'ka gjamë gja e këtilë qyshë se kam ardhun un këtu, por janë
zanë e burgosun
edhe bakëqij të përparshëm.
Me gjithë këtë po-
. pulli i urtë rron gjithnji në frikë për arsye tjera qi Ju kallzova.
Un mbasi po gjindem këtu due me përfitue prej ksaj rase me
shkue nja 2-3 dit në Korçë, mbasi s'e kam pamë ndonji herë. Kush
e di kur më tokon me ardhun
ma këtyne anve! Shpresoj
se do
të më leni.
(1) Në telegrafë t'Elba,sanit, nga përshkoheshin telat ndërmjet Durrsite Pogradecit
(2) Gjindarwët rebela të Starovës.
(3) Etem Be Starova e Aziz Efendiu po nga Pogradeci, nëpunës i tapia, i pa·
sunnem me hajnina të bame n'atë zyrë mjaft të voliçme ndëu regjimin tyrk, 19$


B. K. - Ju falem nderit për shkoqitjet qi më dhatë. Nuk po
më duket e udhës e vojtmja e Juej në Korçë, për shkak se drue
mos të psoni gja në kthim tue kalue nëpër Pogradec. Me gjithë
këtë po qe se deshironi fort e nuk dreni gjatë keqe mund të shkoni.
Kah të vijni Ju lutem me më sjellë nja dy okë koran t'atij lëqëni,
Dhe përpiquni me m'i u përgjegjun deri mbrarna telegrafës qi u
përket Amerikanve.
214
Ndihmës-prefekti
i Korçës Ministris së Mbrendshme. Koncept
telegrafe qeverritare. Tyrqisht, Kundra Majorit Hollandez Snellen.
Së Naltes Ministri të Mbrendshme e të Luftës
Majori Snellen sod për sod asht tue veprue këtu si arhi civi-
le, ushtarake dhe politike e vendit. Tue mos i njohuri ai vetë gje-
ndjen dhe gJuhën e vendit ka marrë në shërbim si dragoman e se-
kretar nji rnisjonar protestant prej origjine shqiptare. Veç ksaj nji
Amerikan i panjohun me emen Spencer, i pranuem prej tij si kon-
sull, trazohet në shortet e atdheut t'onë dhe ushtron nji influencë
të dukshme në punët e qeverris. Për këto shkaqe si myslimanët
ashtu dhe antarët e mitropolls, qi përbëjnë pjesën- ma me randsl
të krishtenimit, janë të zëmruern. Disa nga antarët e mitropolfs, qi
kishin ardhun të m'urojshin m'a shfaqën haptas këtë zërnrirn. Mba-
si gjithkush asht tue deshirue organizimin e administratës dhe for-
cimin e qeverris e quej të nevojshme qi t'i hiqet majorit Snellen
kompetenca civile.
Abdyl Ypi
Ndimës - Prefekti
215
mars 1914
Majori- Snellen nga Korça Kumandarit Thomson 11ë Vlonë. Kon-
cept te/egrafe qeverritare. Frtingisht. Mbi veprimet e andartvet.
Kumandarit Thomson
Vlorë
· Fuqit e Epirit autonom ndën' kurnandën e Kapidanit Melas
kanë pushtue vijën Poda-Lengarica, gjashtë katunde përmbrapa dhe
Leskovikun. Fuqija përbëhet prej 600 vetësh. Ushtrija greke gjindet
në Konicë. Ç'instrukcjone jepni?
Vulë rrumbullake me shqipe dykrenshe dhe
Major Snellen
me fjalët «Zyrja e Zhandermaries-Korça»
194


216
mars 1914
Majori Snellen Gieneral Esad Toptanit. Koncept telegrafe qeve-
rritare. Frtmgisht. Mbi veprimet e andartvet e kundra Mitropolitit
[ermanos.
Gjeneral Esad Toptanit
Durrës
Mitropoliti Jermanos më ka kërkue me letër qi të mërgoj ka-
llogjerin Galaktion Turtulis, mis i Komisis së Kontrollit të punvet
të Korçës, burrë shqiptar i besueshëm. Un e refuzova pa tjetër 'kë-
të kërkesë. Jermanos-i përkrah fshehtas lëvizjen greke. Viziton shpesh
dy oficera grekën në pensjon, të njohun në Korçë, qi shtihen
si profesorë të lyceut grek. Shumë Korçarë patën pasë kërkue nji
Te Deum kur mbërrini 'Madlrnija
e Tij, por ai nuk ndëgjoi me e
thanë tue qitun për shak se duhej të merrte urdhën nga Qeverrija.
U ka dhanë urdhën të krishtenvet shqiptarë mos me e ngritun fla-
murin kombtar. Ju siguroj se sa kohë qi të qëndrojë Jermanos-i
këtu ka me qenë nji rrezik për paqën e këtij vendi. Veç ksaj ai
proteston botnisht, në gazetën Skrypt qi del n' Athinë, kundra për-
dhunive të bandave shqiptare në kaza të Korçës, kurse këtu s'ka
çeta shqiptare.
Kam marrë vesht se ushtrija greke qi gjindet në Bilisht paguen
e organizon banda bashibozuke në Bozhigrad e atje rrotull. Andar-
tët, me nji fuqi 600 vetësh, kanë pushtue Leskovikun dhe vijën e
lumnavet Poda-Lengarica. Këta janë ushtarë t' Epirit autonom ndën
kumandën e Kapidanit Melas.
Asht nevojë e nguçrne me na dërgue pesëdhetrnijë frang për të
pague rrogat e mbrapam betuna ka nji ·muej e gjymës të gjindarm-
vet qi gjinden në kazat dhe atë të gjindarmvet të shkruem mbrënda
këtij mueji si edhe për të lamë pesërnbdhetrnijë qi kemi marrë hua.
Majori
Snellen van Vollenhoven
Vula e gjindarmeris së
Korçës siç u përshkrue në
telegrafën para ksaj


217
7 prill 1914
Thanas Floqi nga Durrsi Mustafa Krujës n'Elbasati. letër pri-
vate. Shqip. Kritikë qeverris.
Durrës, 7-4-14
I dashur Z. Mustafa Kruja
Elbasan
.....
Mbesonj se artikullin e vëlla]t t'im në "Popullin" do t'a
kini kënduar Ka barnun një përshtypje fort të madhe, si për çudë.
E në doni të dini përcjellsen e atij artikulli, po ja u shkruanj këtu
që t'a dini, po ju lutem mue mos më zini ngojesh. Qe: ·
O! Burra s'lipset kursyer
as gjaku, as rroga jonë
port'e kasës duhet thyer
që të mbushim xhepat t'onë.
etj .
. . . Këtë letër i a këndoni edhe Mid'hat
Beut (Frashërit),
cilin e uronj prej zemre, se paska ndruar alfabetin (1). Apo mos ka
shkuar vetëdashës
për në Korçës? Lajme prej këtuhit s'kam ç'ju
shkruanj. Punët të zeza e sa venë ma të zeza. Shtypi
po çirret
kundër kabinetit, e Dr. Turtulli thotë "s'ka ku vete m'i mirë kabi-
net se ky!" ...
Thanas Floqi
218
17 prill 1914
Aleksandër Xhuvani nga Elbasani Mustafa Krujës në Durrës.
Telegrafë private me adresë shqip e tekst frangisht (2). Mos t'u jipen
Epirotvet venome shkollore.
Elbasan, 17 /4/, ora 9, N. 906, fjalë 31.
Zotit Mustafa Kruja, Drejtorit t'Arsirnit (3)
Durrës
Lutem me më lajmue në ka ndenji mendim aty me u dhanë
(L) Mahi, pse Z. Midat Frashëri
përdorte
rëndom e me kryeneçni
alfabetin
Frasbëri · e kush mund t'i vënte faj piir uji sedër familjar të këtilë pa dilm,.
kurse, si duket i paska qënë mbushnn mendja në ndonji
rasë me përdorë
gërmat latine.
(2) Qi mos t'a ku ptojshin teleg rafiatat.
(3) .•. t'Elbasanit,
me leje në Dunës.
196


Epirotvet
të drejta (1) shkollore
stop Kishte me qenë nji dhunë
kundra Atdheut e denjë m'u quejtun tradhti. Shëndete.
Aleksandër
Xhuvani
219
17 prill 1914
Imz, Jak Sereggi argjipeshkev i Shkodrës Simon Dadës. letër
private. Shqip. E lajmon se Molizi nuk ka menden me ht në Malsl
mieft qi HoU mos të pengojë myslimanët e atjeshëm me punue tokël
qi kanë në Malsi.

CURIA
ARCHIEPISCOPALIS
SCODRENSIS
Shkodër,
17 Priill 1914
Me ket letter po t'diftoi qi massi u nisi iu Korculla i Nemces
po m' difton se ka marr telegraf prei Legacionit
Nemces t'Cetinës
qi Kraili i Malitxii ka dhan Ijalen qi nuk ka nnjetin per tash me
syy Hotin e Gruden me pushk; por ai do qi edhe Hoti t'laan turqit
qi ian nen hygjym t' tii me shkue me punue
tokt e veta qi kan
n' Deçic, në Qiaf Kishës e në Hurn, pse Hoti nuk i
len me dal
me punue e Kraili Malitxii ata turq i ma per suoi sudditi, pse
kuitoi rriin sidomos n' Tux.
Une kto fjal ia shkrova Fratit Traboinit
t' ja diftoin Ded Gjo
Lulit e Hotit, pse tui mos me lan ato turq me punue tok e veta
po veen n' rexik mu baa nj gaxep e mu derdh gjaku.
Edhe ti Simon m' ja difto kto fial Zotnii ' Kroon (2) e Fratit
Bais P. Lorencit e t' lutem, Simon, letren per P. Luigin e Traboinit
me ia nis sa ma paar.
Shum shnned
Jak Sereggi Arg.
(l)
Do të t hot venome, sh kol la !!l'Pqisht, e t.
ë
(2) Holandez, i ngarkuem prei Qevarrij e së Durrsit, qi me Simouiu gjincll'j atë-
J;erë në ~!alsi.
197



220
3 maj 1914
Avdl Be Toptani nga Tirana Mustafa Krujës në Durrës. Tele-
grafë private. Tyrqisht me germa shqipe. Emnuem kumattdar i
vullëndetarvet të Tiranës kundra andartvet, shfaq deshirin qi të vejë
edhe ai me te.
Tiranë, 3/5, ora 4, 35, N. 925, fjalë 31
Zit Mustafa Kruja
Durrës
Jam tue u bamë gati me shkue në Korçë me ushtri. Deshiroj
të Ju kernë dhe Juve me vete. Në qoftë pra se s'keni ndonji pengim
pres qi të merrni lejë nga Ministrija dhe të më lajmoni gjithsesi.
Avdi
Kurnandar i ushtris vullnetare
221
4 maj 1914
A vdi Toptani Mustafa Krujës. Telegrafë private. Tyrqisht me
germa shqip. Forcim i së kaluetnes.
Tiranë, 4/5/14, ora 12, N. 939, fjalë 12
Zit Mustafa Kruja
Durrës
Merrni lejë dhe ejani pa vonesë.
Advdi
222
4 maj 1914
Mustafa Kruja nga Tirana Parsls e Popullit të Krus. Koncept
telegrafe zyrtare. Shqip. Për me shkue vullëndetarë kundra andartvet.
Kryetarit të Katundaris
Baballarvet, Utemavet e
gjithë Parsiës e Popullit
Kru
Të mërkurën mëngjes (1) Abdi ~eu, Refik Beu, Musa Efendiu
[L) Jemi në maj të vjetit 1914, qi ka fillue me nji ditë të prënde. Të mërkurat
e atij urneji pra kanë ramë me 6, 13, 20 e 27. Dy të fundit, këtn në rasën
t/onë, hiqen tue studjue dokumentat qi vijnë mbrapa. Vullnetarët e Tiranës
198


(1), Masar Beu dhe un me të tanë ata qi u digjet zëmra për Atdhe
po nisemi për Korçë e ku t'a kërkojë nevoja. Në Kjoftë se ka kush
deshir edhe atje me i u nisë ksaj rruge duhet të mërrijë këtu nesër
mbrëma.
Me 4-5-1914 (2)
223
maj 1914
Mustafa Kruja Kryepeshkopit të Durrsit, lmz. Biankit në Delb-
nisht. -Telegrafë zyrtare. Shqip. Për të mbledhun vullëndetarë në Kurbi.
Sh, T. Argjipeshkvit të Durrsit
-Shllaz (3)
Tashti mrrina këtu për të ndihrnue me sa të më vijë për dore
në punët t'ushtriës stop Të prenden mëngjes u vendos të nisunit
stop Kemi shpresë të madhe se me fuqiët të Sh. J. do të kemi dhe
pra, 111!,as kgti.i dokumenti, kishiu damë m'u nisnn me 6 sise me 13 të majit.
Se cila. /1,•bt e dr,,jta edhe ogsi kXto të dyja do t'a g.illjmë ma poshtë ke
shërrinri s.
( L) Po të marri tu para sysh se vul lnetarët e Tii·anC:s n përpoqën me rebel at ps k
kilornet,rn si kishin l/1,në qytetin (relielizma "' L9L4-s këtu fillon) ·e se Myftin
~l11sa Qazimi qe rubasa.nd ej kryedja ll i i rebel iztnës, na epet me g,iykue se
marrja pjesë e tij me vullnetarët
ka qënë së paku rrëusë, në mos edhe me
qëllim t.rarl h tije.
(~) Koncor,ti s'ka dst1;ë. Por tne pamë se Krutnnët griRhen m'u gjetuo në Tiranë
"nesër
1ubrtiina" piir t.'1t ntsnn bnsbkë me Tiranasit "të mërkurën"
me 6
apo me 18 (v . shënimin e parë), tPlegnfa
bie me qenë dërgue të h!l.nën me 4
ase me 11. Mirë po dërguesi i ksaj telegrafë i çon nji tjetër edhe Kryepeshkop
Bjank i
t në Knrbt e kët~ prej Kr nj e e jo pl'ej 'I'iraue (D. 223), e ndonse as
datën e ksaj s'e gjejmë në koncept,
kemi përgjegjen e Imz. Biank+t prej
Sh ll nz i me t3 (D. 2~4). Gjil, qi provon se atij i asht dërgne tPlegrafa natyrisht
pa ra asa] date e SI\\ prnndej
edhe dërgneai ll.sht gjindun në Krt1 para sai.
Por sa parat Imz
, Bianki thotë në telegrafëu e tij: 11Në klito dit u mundova
me gjithë shpirt me u mbnsbun mënden myslimanve e kristjanve ... "Qyshë
se k ish t« marrë te11;raf"ën e M. Krujës e deri në këtë përgtegje,
pra. Imz.
Biaki ql\\r.kn mnndue do dit piir me i a mbushë mënden gjindes qi të shkojnë
vullnetarë.
E "ki<to dit" ,\\~ht,
e ditun se nuk mnoden me qenë ma pak se
2. Ki'nclej na del se M. Kruja me d1ttitn 11 m:\\j gjiudAj pa pikë dyshimi në
Kru e jo në Tiranë. Edhe kësh tu provohen dy sende të lidbuna nia.na me tjetrën:
e para, qi data 4 mi\\.j fl këtij dokumenti ll.sht e padyshneshme, dhe e d yta, qi
d ata me të cilën kishin vëndne mn nisun vullnetarët
e Tiranës ka qenë 6
e jo 11 maj. Vallë a e patën mbaj tun këtë vëndims Me dokumentat qi kemi
përpara, të përmbledhun në këtë vëllim, kjo pikë nuk ndriçohet.
N'arsyetiruet
qi bll.më 11ë këtë shënim duhetshtue
edhe nji element me
randsi -për historjanin
qi ka për t'i sqyrtne
këta do kum, nta: qi aso .kohe
prej uji vënd i në tjetër nuk moud t'ndlltobej
veçse me kafshë!
(3) Qeut!ra telegrafike e krahiuëa së Kn rbtn i t. Imzot Bianki gjinde] në Delbnisht
të Kurhlnit.
199


nga Kurbini
një shumicë vullëndetarësh
prej mysylrnansh e të krish-
tenësh bashkë stop Sidomos kujtoj se të nisuni! e të krishtenëvet
dhe të mysylmanëvet
së bashku do të ketë një randësië të posat
shërne tue rrëfye bashkimin e kombit stop Bashkë
me Kurbinasit
presim edhe malsorët e këndej-ujit stop Njerzija t'ëjten mbrarna
duhen këtu.
'
Mustafa Asim Kruja
224
13 maj 1914
Imz. Bianki Mustafa Krujës. Telegrafë zyrtare. Shqip. Përgje-
gje dok. 223.
Shllaz, 13/5/914, ditën ora 10, N. 179/ 50.
Zotnii Mustafa Assim Kruja
Kru
Në këto ditt me gjith shpiirtë umundova me i mushun menden
myslimanve e kristjanve
të veten n'ushtrii për të drejt t'atdheut.
Nji përgjegje të fundit nuk ma kan dhanë
Preng Bianki, Arqipeshkëv
22.5
14 maj 1914
Esad Toptani, Min. i Luftës e i Mbrendshëm, Komisionit të
vullëndetarvet në Krti. Telegrafë qeverritare. Tyrqisht. Pushkë e mu-
nicjon do të dahen në Skjak, për ku vullëndetarëf e Kras duhet të
nisen pa tjetër.
Durrës, 14 Maj 914, natën ora 7, N. 237-4525/10.
Tepër e nguçme
Muharrem Efendiut (1)
për Komisjonin
Kru
Përgj. Ju falem nderës të gjithve për besnikin qi treguen edhe
ksi shtegu Krutanët e për zellin e diftuem. Duhen dit për me çue
e damë pushkë e municjon aty prej këndej dhe nuk asht mirë qi nji
çetë të jetë e armatisun me dy farë pushkësh. Prandej po pat sesi
ju a porosis si nji punë me rands! qi t'i gjeni aty edhe ato push-
< 1) , PengtIi
200


kë qi rnungojne e po prej asaj llojë mavzeresh qi keni. Po s'qe e
rnunduu kjo nisniu pa tjetër fill për Shjak ku do të qëndroni nja
dy dit me pushue e ku un vetë kam me ju damë rrogë të gjithve
e pushkë atyne qi s'kanë.
Esad
Ministër i Mbrëndshëm e i Luftës
226
15 maj 1914
D. Laro Caka Simon Dadës Letër private. E përshëndet Simonin
qi po niset vullëndetar për Durrës.
J. M. J.
Mazrrek 15 Maj 1914
I Dashtuni Simon
Lettrat qi rn' dergove i mora, e po marr vesh! mir gjith ca po
m' thCie, por m ' hini do merzii ka m'shkrujshe
lamtumir e t' mir
u pëshna se nuk dii a shifena maa - Zoti ishalla ka me na dhan
jet e me na prit rreziqet deri ti shoffim mir e rnaar punt e Shqype-
nis e t'gzoim per ezgiette qi kemi hiek e do t' hiekim.
Si kije nis si s kije nis Zoti ta prift maar e mire t' prit rreziqet.
Shum shnet prei mejet a Krroon.
N' ardht kush prei kso anet edhe un dOu me ardh me ta si
rrtyys, por deri tesh kurr far fjalet nuk na ka ardh.
tui t'marrun ngry~ e tui t' shtergue doren po t' thot: T' kioft.
udha maar.
Miku i yt
O. Loro Spathari
227
15 maj 1914
D. Laro Caka nji ipeshkvit. Leter private. Shqip. Lypë lajme e
diftohet gadi m'u nisë me vullëndetarë n'Epir.
J. M. J.
Mazrrek 15 Maj 1914
I Pershndriçmi
Zotni.
Fort m'ka hij merzij nder kto dit tui ndie her gni fial e her
gni tieter, por giaa me sagllarn jo, [asht ça m'ka shkrue Simon Z01


Doda. - Per
made t'urdiis
gi ka lyp Krajfi prei bajrakve
ton per
me shkue n'Epiro,
deri sod kurr far fialet s'kemi
pas, e n'kioft gi
shkon
kush
prei
ksë anet un duu . me. shkuu me ta sikurse·
rrfyys. - Me Prenken a jeni vau n' ujdii?
Shurn bezdii poi nap Z. Ate me ma dergue ndoj fial t'rnir per
Shqypnii, edhe ndoi gazet.
Tui t'puth unazen po t'lypi Bekimin e po maroi tui t'urue shnet
e jet t' ghiat
I Pervuitni Z. Ate
O. Loro Spathari
228
16 maj 1914
Parsija e vullëndetarvet të Krtts nga Shjaku Ministrls së Mbrend-
shme e së luftës. Koncept Telegrafë zyrtare. Tyrqisht, "Mbëtrimë
këtu mbrëmë mbas akshami".

Së Naltës Ministri të Mbrendshme e të Luftës.
Mbërrimë
këtu (1) rnbrarnë mbas akshami
shëndosh'e mire.
Mbasi na u desh me u nisun nguçëm simbas urdhnit të Sh. U.,
nji pjesë e mirë e bataljonit
t'onë ka mbetun mbrapa. Me gjithë
këtë shpresojmë fort se deri nesër mbrëma edhe prej tyne shumë
do të mbërrijnë kokrra-kokrra.
Presim të darnët e pushkve, të mu-
nicjonit e të rrogavet sa ma para dhe çëdo farë urdhnash
tjerë të
të Sh. U. (2)
Me 16 Maj 914
229
16 maj 1914
Parsija e vullëndeiarvet të Krtis nga Shjaku, Krus. Koncept
Telegra]e zyrtare. Tyrqisht. lajmon mbërritjen e vet në Shjak.
Ndënprefekturës, Kryesis së Bashkis
Kru
Mbërrimë në Shjak mbramë rreth akshamit. Presim të na vijnë
sa ma para edhe shokët tjerë qi kanë mbetun.
Me 16/ id.
(1) Në' Shjak
(2) Ndëaahkriuiiu s'e ka koncepti.
202


230
16 maj 1914
Parsija e vullëndetarvet të Krtis Ndënprefekturës
së Shjakut.
Koncept letre zyrtare. Tyrqisht. Për të blemen e dy kajshve.
Ndënprefekturës së Shjakut
Zotni Ndënprefekt,
Tue qenë se asht vëndue m'u ble këtu me të hollat e bataljonit
t'onë dy kua! barre për t'u përdorun për nevoja të bartuni të këtij
bataljoni, ju lutemi me marrë masat qi duhen për të kryemen e
ksaj pune.
Kryetari i Komisjonit të
Me 16 Maj 914
Batalionit vullnetar të Krus
231
17 maj 1914
Parsija e vullëndetarvet të Krtis. Vendim. Tyrqish. Auktorizohet
Musiafa Kruja me marrë ku duhet të hollat e nevojshme për vullë-
ndetarët.
vend im.
U vendos qi të ngarkohet e t'auktorizohet Z. Mustafa Asirn Kruja,
mis i Komisjonit t'onë, me marrë në dorzirn ku duhet të hollat
qi i përkasin bataljonit vullnetar të Krus, Kopja e këtij vendimi i
epet në dorë Zotnis së përrnëndun
e ndënshkrueme ase e vulosun
prej nesh.
Me 17 Maj 914
Vulat e Baba Haxhiut, Kryetar i Komisionit, Baba Zenel Ka/oshit,
Molla Muharrem Pengilit, Idriz - Hulusiut dhe ndënshkrimet e Hysni
Berberit e Dervish Aliut.
232
17 maj 1913
Parsija e vullëndetarvet të Krus Ministrls së luftës. Koncept
telegrafe zyrtare. Tyrqisht. Mbi organizimin, armatimin e pajimin e
fuqis vullëndetare.
Së Naltës Ministri të Luftës
Durrës
Tepër e nguçme
Baoni i ynë kapet në 113 vetë. Prej këtyne 67 kanë pushkë e
47 s'kanë. Kadroja e tij përfshin nji Kornisjon të Bataljonit vullnetar 2D3


të përbëmë
prej shtatë misesh, nji kapidan, nji toger, nji nëntoger,
katër rreshterë, tetë tetarë, uji sekretar bataljoni me nji ndihmës
dhe nji kapidan flamurtar. Pushkët qi kemi janë të gjitha mavzere
Tyrqije. Tue pamë se ~dje e sod na kanë mbërrimë disa kokrra të
mbetuna mbrapa dhe simbas lajmesh qi kemi, merret vesht se në
mos të gjithë nji pjesë e atyne qi s'patën mundun me mbërrimë
në kohë tash kanë me ardhun. Mbas mendimit t'onë bataljoni du-
het quejtun i përbëmë prej 200 vetësh dhe ashtu të bahet hesapi i të
mbajtunit të tij. Bashkë me rrogat e muejit të parë qi do të paguhet
në dorë asht e domosdoshme nji shumë si paradhanë
për nevojat
qi mund t'i shfaqen udhës bataljonit. Lutemi shumë qi nesër mëngjes
të jenë me doemos këtu pushkët, municjoni dhe të hollat, qi të na
dërgohen edhe disa pushkë tepër për shokët qi mund t'arrijnë pa
to si edhe nji sasi e mjaftueshme rnunicjoni për t'a marrë me vete
veç atij qi do të dahet këtu dhe ma në fund Ju kujtojmë nevojën
e sigurimit të mjeteve! për të bariun me vete pajimet e ushtrfs.
Shjak, me 17 Maj 914
N' emën të Komisjonit
të Bataljonit vullnetar
të Krus
Kryetari Baba Haxhiu
233
17 maj 1914
Parsija e vuilëndetarvet të Krtis Mustafa Krujës në Durrësi").
Letër zyrtare. Tyrqisht. E lajmojnë se rreth Shjakut po vlonte rebe-
lizma dhe e thërresin nguçëm.
Zotni,
Siç po ndëgjoimë, sod do të vijkan këtu në Shjak nji shumi-
cë e madhe katundarësh dhe po na sigurojnë se këta dashkan të
kërkojnë disa gjana të paligjëshme. Na s'kemi ardhun për të lut-
tue këtu dhe natyrisht fuqija e jonë s'ka për të qenë e zonja me
qëndrue. Por, Zot ruejna, në qoftë se do të jemi të mbsyrnë s'ka
dyshim se ka m'u derdhun gjak. Prandej na kallxoni masat e nguç-
me qi. duhen marrë dhe porsa të merrni këtë letër Ju presim të vij-
ni edhe vetë.
Me 17 Maj 914, e diell ora 7
Muharrem-Hulusf
Baba Zeneli
(Pe ngiti)
(Kaloshi)
(1) Kishte shkue në Durrës me marrë të b„llat për vultëndetarët e me i r{j
mbrapa prunë Miuisn-ls dërgimit t/armvet,
204


234
19 maj 1914
/hsan Leskoviku nga Durrsi Mustafa Krujës në Shjak. Telegra-
fë zyrtare. Tyrqisht. lajmi i
bombardimi të shtëpis e i reshtimit t'E.
sad Toptanit.
Zit Mustafa Kruja
Shjak
Tue u pamë tradhti! e tija, Esad Pashës sod i u bornbardue
shtëpija nga ana e nacjonalislavet dhe ai vetë u zCt e u çue në ko-
racatën e Austris. Nacjonalistat më kanë ngarkue me Ju a bamë
të ditun Z. s'Ue] këtë sukces të tyne.
Drejtori i telegrafës
së Durrsit
lhsan Leskoviku
235
19 maj 1914
Parsija e vullëndetatvet të Knis nga Shjaku Mbretit. Koncept
telegra]e zyrtare. Shqip. Për t'i shfaqun nderim e besnikl.
Madhsiës së Tië Mbret i Shqipniës
Durrës
Po marrim lejë me I u lutun Madhsiës së Juej qi të ketë ma
të plotin besim në besënikiën e vullëndetarvet
t'ardhun
prej Kruje
këtu nën kryesiën t'onë të cilët janë gati të vdesin me një shëj të
,'v\\adhsiës së Juej ku t'a lypë nevoja stop Mbas si kemi mrrië këtu
jo vetëm s na ka mungue kush por na kanë ardhë edhe disa sho-
kë prei atyne qi kishin mbetë mbrapa.
Vulosun e ndënshkruem prej Baba Haxhiut, Baba Zenelit, Mu-
harrem Pengilii, Hysni Beibettt, ldtiz-Hulusiut e Dervish Aliut.
236
19 maj 1914
Ndënprefekti dhe Mustafa Kruja nga Shjaku Prefekturës
e
Kumandës së Gjindarmeris së Durtsit. Kopje telegraje zyrtare. Tyr-
qisht. Përpara kërcnimii të rebelavet me shumicë, kërkojnë urdhna
se si me veprue.
Zevendsis së Prefektit
Kumandës së Gjindarmeris
Durrës
Rebelat gjinden pesë minuta përjashta
qytetit.
Kërkuen
disa 205


qytetarë për bisedim. Shkueri tre vetë. Nuk dijmë ç'u kanë thanë.
Gjindarrnët
e këtushëm janë të pakë e jo të gjithë të besueshëm.
Vullnetarët janë nja 100. Në qoftë nevoja do të qëndrojnë. Veçse
tue qenë anmiku shumë ma i fortë për numër fitim nuk mund të
pritet e mbasi përpjekja do të gjajë në qytet mund të dëmtohen
edhe disa familje. Vullnetarët e pranojnë të rrijnë asnjanës po qe
se s'i nget kush ata vetë e s'u merren armët. Me u dorzue nuk
dorzohen. Pra presim qi të na e caktoni Ju detyrën qi na përket
në këto rrethana. Urdhnoni.
19 Maj 914-0ra 6 allafranga.
Qazim (1) Mustafa Asim Kruja
Ndënprefekti
237
19 maj 1914
Ndëtiprefekti dhe Mustafa Kruja Prefekturës e Kutnandës së
Giituiarmeris. Kopje telegrafe zyrtare. Tyrqishi. Rebelat lypin nji
pjekje me "K
onirollin",
Zëvëndsls së Parlamentit
Kurnandarit të Gjindarmeris
Durrës
Ata tre zotni qi kishin shkue me bisedue me rebelat u kthyen
tashti. Përfundimi i bisedës ka qenë ky: Rebelat po largohen. Ne-
sër mëngjes do të mblidhen prap këtu rrotull dhe do të presin qi
të vijnë oticerat hollandezë, qi ata i quejnë "Kontroll". Kanë thanë
se kërkesat e proponimet e tyne do t'u a paraqesin atyne, Por në
qoftë se deri në tre allaturka, dmth. në 10,30 allafranga nuk do
t'arrijnë e nuk do të gjinden pranë tyne ata zotni të "Kontrollit",
do të vijnë me doemos në qytet. Presim urdhnin t'Uej.
Qazim
Mustafa Asim Kruja Ndënprefekti
19 Maj 914 ora 6,30 allaturka
(1) Tue qenë se n'Mnj i nga dokuments t qi kfimi në dorë e po botohen këtu
rreth ksa] çash;jeje nuk hasim në kët'emëll e tue qënë edhe se emni i
ndën-
prr-fekttt nuk asht sbkrne por vetëm titulli, besojmë se Qazim ka me qënë
emni i ndëuprefekti t, shkrnem veç me g~bim prej telegrafistit, si në këtQ
ashtu edhe në telegrafën tjetër qi vjen mbas.
206


238
20 maj 1914
· Mustafa Kruja nga Shjaku Mbretit; kopje Prefekturës dhe Ku-
matidës së Gjindarmerls. Koncept telegrafe zyrtare. Tyrqisht. Mbasi
nuk erdh "Kontrolli" m'u pjekë me rebetat, këta i kërcnohen Shja-
kut, e prandej priten urdhna.

Madhnfs së Tij Mbretit
Kopja e Zëvëndsis së Prefektit
dhe Kurnandës së Ojindarmeris
Durrës
Në tegrafën qi i u çue dje Prefekturës e Kumandës së Gjindar-
meris kur i ishin afrue rebelat qytetit, kishim lajmuese gjindarmët
e këtushëm ishin të pakë e jo të gJithë të besueshëm e se vullnetarët
s'ishin ma se nja 100. Shpresojmë se kjo fuqi e vogël s'ka për
t'a kursye atë qi do t'i vijë prej dore për qëndrim e proje. Veçse
tue qenë qi fuqija e rebelavet, sirnbas lajmesh të sigurta qi kemi
e siç po e kallzon edhe puna vetë, asht shumë ma e madhe e tue
qenë edhe se populli i qytetit gJindet kryekëput kundra projës,
fitimi asht i vështirë e ndoshta i pamundshëm. Sepse rebelat mund
të futen në qytet nga çëdo anë, kurse fuqija e jonë mund t'a presë
vetëm në nji ballë të kufizuem. Sidomos këtu s'kemi as ato mjete
lufte si top e mitraljoz qi mund t'u a trembin synin rebelavet.
Mbasi këta u Jajmuen se majori hollandez qi kishin lypun nuk do
të vijë, asht punë e sigurtë qi do të mbsyjnë për me hymë në qy-
tet. Prandej po presim pa durim urdhnat e Madhnis s'Uej. Asht
e ditun se na do të veprojmë gjithsi të na urdhnoni. Por në qoftë
se nuk do të na caktohet andej qëndrimi i ynë kemi frikë se mund
të bajmë edhe ndonji gabim.
N'ernën të vullnetarvet
Mustafa Asim Kruja
239
20 maj 1914
Major Rolfsema nga Durrsi Parsis së vullëndetarvet të Knis
në Shjak. Telegrafë qeverritare. Tyrqisht. Urdhën për m'u tërhjekun 207


në kodrën e Prashbullit.
Durrës, 20 Maj 914, ora 11, 30, N, 4776, fjalë 40
Kumandarit dhe Komisjonit
të vullnetarvet
të Krus
Shjak
Si vullnetarët
e Krus ashtu edhe kush të dojë me u bashkue
me ta duhet t'i tërhiqni
menjiherë në kodrën e Rrashbullit. Edhe
top e mitraljoz
asht nisun prej këndej për n'atë vend.
Major Rolfsema (l)
240
20 maj 1914
Mustaja Kruja nga Shiaku Majorit Rolfsema në Durrës. Kon-
cept telegrafe zyrtare. Tyrqisht. Vullëndetarët e Knts u nisën,. për
Rrashbull.

Major Rolfsema
Durrës
Simbas urdhnit t'Ucj vullnetarët e Krus u nisën në këtë minutë
për Rrashbull.
N'emën të vullnetarvet
të Krus
Mustafa Asim Kruja
241
21 maj 1914
Mustafa Kruja nga Durrsi Katundarie së Ktus. Koncept tele-
grafe zyrtare. Shqip. Lajmim i shfuqsivet të nderimit e të besnikls
drejt Mbrelil.
Katundariës
Kruë
Mbas
urdhënit
qi muerërn kurë ishim në Shjak dje erdhëm
këtu në Durrës.
Sod me urdhënin 'e Madhësiës së Tijë të gjithë
Kruetanët
pa ndo një të [etër të përziem vojtëm përpara pallatit
dlie parësia përpara Madhësiës së Tyne Mbrete Mbretneshë rnbrënda
në Pallat. Si mbrënda
si jashtë nga balkoni Madhësia e Tyne na
nderuen për së tepri tue m barue fjalën e tyne me lutën "rroft Kruja"
Mustafa Kruja
(l) Kët.' orthografi t'emnit të majorit bollandez nuk iunnd t'a aigur ojmë për të
saktë, tua qenë
208
tle e kemi nga tyrqiMhtja me shkrolat e vjetra.


242
1914
Imz. Luigj Bumçi Simon Dadës. Letër private. Italisht. E lajmon
për masat kundra esadjanëvet.
I dashtuni Simon
Kam folë me Gjeneralin (1) e i kam dorzue letrën t'uej. Aj më
tha se tash për tash nuk e ka menden me formue nji gjendarmeri.
- Do me formue nji trup vullëndetarësh
për të shkue kundra Esadit.
Në daçi me ardhë mund të vini se tash Gjenerali ju pret.
Kanë burgosë Ahmet Lohen, Malo Begun, Kel Vatën, Brahim
Begun e shum tjerë. Mos rrini at; pa za por shkrueni.
Të fala të përzemërta.
Shurn i dashtuni i yt
L. Burnçi
adresë në zarf:
Zot. Kap. Simon Doda
Shkrel
243
qershuer
1914
Major Krroon Simon Dadës. Leter private. Frengisht. Jep do Laj-
me të vogla mbi Luftën kundra rrebe/vet.
Scutari, 1-Vl- '14
I dashtuni Simon.
Qe do fotografi, qi kam ba kohën e ndejes s'ëme n' Durrës;
janë mjeft të bukra për t'u ruejtë.
Si ecin punët? Kur do të këthehet Fabius? (2) Shka po bahet
në Durrës; a do të ndeshkohen
Fringanët e mallkuem,
apor jo?
Kapitani Sar (3) ka harrue të shpërblejë të vetmin nieri prei Hoti, (4)
qi ka veprue
mbarë; un i kam falë pa pritë tjetër 60 frangë prei
ane së ti. Prenkë Doda asht ende në Lesh me 5500 burrat e vet,
e pret ende urdhnin për m'u nisë.
Shurn nderime prei meje Ju e gjith oficjeravet holandezë, shëndet,
krejt i Juej
Krroon.
(1) Holandez i qsvarrl« së Durrsit.
(2) Kapidan holandez &rtiljerije (3) bolnadse (4) Zef MRtkll, ql ndei me
Simonin në 8bjak.
209


244
13 qërshuer 1914
Xhemat Baroka n'emëti të Kshillii të Kres Kshillit të Tiranës.
Koncept
telegrafe zyrtare. Tyrqisht. Prenk Pasha në Lesh me 2000
vetë, top e shum municion; lypen fyshekë me ngutë.
Kshillit të Ndershëm
Tiranë
Prenk Pasha gjindet në Lesh me dymijë vetë e me top. Mbas
lajmesh
të sigurta e ka mendjen me ramë për tokë. Ka municjon
sa uji. Na jemi pa municjon. Nji orë e ma para na çoni ke Hani
Larushkut
dy barrë municjon bejliku (1).
31 Maj 330
N 'emen të Kshillit
Xhemat Baroka
245
16 qërshuer 1914
~----
Mustafa Kruja nga Kruia Ahmet Beg Zogut në Qafë-Murrize.
Kopie letre private. Tyrqisht. Nji përshkrim i
imtë i
rebelizmës në
to«
Zogolli
· it
Zit Ahme! Beg
në Qaf! te Murriz, 16 Qershuer 914
Kru,
Zotni, vila i im i Ndershëm,
Në nji kohë kur po më dukej vetja i pazoti me i dhanë trajtë
mënyrës
me të cilën do të mundshem me e krye ma së miri de-
tyrën t'eme patrijotike kundra turmës së padijshme, qi, e mashtrue-
me prej nji tradhtori, ka rrokun kazmat për me shëmbun Atdhen
tue kujtue se asht tue i shërbye fes, qel nji lajm qi më mbushi
me shpresë
e më gazmoi zemrën e pikllueme, qi m'i dha qëndrim
e ndriçim
mendjes së trazueme: Matja po i qëndrueka besnike Qe-
verrlsl Zot! ç'lajm i ambël ky. Por ... athue? Athue të jetë i vërtetë
ky lajm? Athue t'a ketë kuptue karakterin djallzuer e përfundimin
rrenimtar
të ksaj lëvizjeje qi po bahet n'ernën të fes myslimane,
athue t'a ketë kuptue këtë ai popull i Mates qi asht si me thanë
shem bël}ty_ra e myslimanizrnës në Shqipn]? Për do kohë nuk mu-
Cl) Për mavzero Tyrqije,
210


nda me e shpëtue mendjen prej këtij dyshimi. Por pa shkue shu-
më m'u kujtue nji vërtyt i Matjanvet qi, edhe sikur t'u a ketë
mbyllun s9t padija, ai mjafton me i shpëtue prej rrugës së keqe:
Po! Matjanët mund të kapeshin mbas ksaj rrjedhe të rrezikshme,
por kanë edhe besim e nderim ndaj kryetarin e të parët e tyne e
u ndëgjojnë,
nuk dahen prej asaj udhe qi t'u diftojnë këta. Prashtu
edhe un, qi i njoh mirë atë krye e ata të parë, munda me u va-
më me mendje të qetë me e caktue rrugën t'eme. Tue qenë i sigur-
të kah ana e Mates, m'u mbush mendja se mund të bajshem pu-
në të mira edhe un në Krun t'eme. Edhe nuk m'a trembi syn as-
nji rrezik për me ardh'e m'u futun këtu. Ka tri dit qi kam mbë-
rrimë. Programa qi kam caktue përmblidhet
në dy pika: Po mu]-
ta, me kthye në këtë vend gjendjen e përparshme,
me çfardo më-
nyre; po s'mujta, me i përgatitun rrugë e shtigje të voliçme nji Iu-
qije qeverritare qi kish për t'a mbsymë, Për zbatimin e ksaj prog-
rame mbë nj'anë duhej me punue përrnbrënda dhe mb'anë
tjetër
me u marrë vesh! me Prenk Pashën e me Jue. Kur po përgatitja
dje nji njeri të sigurtë për t'a çue te Ju e po merresha me masat
e nevojshme
për t'i sigurue këtij arritjen pa psue ndonji të keqe,
mora veshi se këtu kishte mbërrimë prej anës s'Uej nji misjon. Sod
mëngjes u poqa me tre vetë prej ksaj dërgate. Më pëlqyen shumë
ndiesit patrijotike
dhe mendimet e kthillta të tyne. Këta kanë për
të Ju a paraqitun
si spjegimet qi u dhashë un ashtu edhe ça kanë
pamë e kuptuem ata vetë. Me gjithë këtë kujtoj se s'asht keq me
Ju a përshkrue
pakëz punët edhe këtu në këtë letër.
Rebelat e Krus janë fund e maje rropulli. S'ka ndër ta as par-
si, as kler, as tregtarë. Këta mbasi shtinë në dorë qeverrin e vendit
mblodhën edhe disa qinda vetësh katundarë
e pak të poshtër
qi
mundën të gjejnë këtu në qytet, vunë përpara edhe do qytetarë të
mjerë, të cilve u thanë "parsi", edhe prej këtyne të fundit formuen
nji komisjon qi ban e vulos gjithça t'i urdhnojnë. Por ma e shum-
ta e ksaj turme të padishiplinueme
e të pakrye tashti kanë kthye
ndër shtëpi e punë të veta me shkak se po shkojnë e zanë qafa
e shtigje. Ata qi kanë mbetun mjaft përpiqen t'i mbledhin plesh-
tat sa me të mirë aqë me të keq e me kërcnirne, por mbë nj'anë
apathija e përgjithshme
e në tjetrën punimet t'ona këtu së bashku
me të parët e vendit s'po i lanë me qitun gja në krye. Pritat qi
zanë sod nesër gjinden pa kurrkënd.
Muerëm vesht se Prenk Pasha ka sosun prej Leshje n'ujë të
Mates. Sod mëngjes nisa nji njeri për të marrë vesht të vërtetën e
për të ndriçue Pashën mbi gjendjen e këtushme. Shpresoj të kthe-
het sonde. Morali i rebelavet asht i tronditun
keq. Të trërnbun 211


nga Prenk Pasha, kujto] se me zemër lusin ardhjen
t'Uej e pra-
ndej kishin me Ju lëshue rrugë pa asnji kundrështim. Me gjithë këtë
po Ju siguroj se edhe sikur të doni të vijni këtu përdhunë
s'keni
për të gjetun përpara nji · fuqi të zonjën me Ju kundrështue,
sado
i fortë qoftë vendi kah do të kaloni. Në qytet mjafton të hyjni me
1000 vetë. Fuqin tjetër duhet t'a vendosni ndër vise ku asht nevo-
ja me marrë masa proje. Qytetin do t'a gjeni gati me Ju përkrahuri.
Prandej ma vonë as ata 1000 s'ka me qenë nevoja t'i mbani këtu.
Për pak dit ka me qenë e mundun me i zdrypun në 500 dhe ma
në fund edhe deri në 200. Pushtimi i Krus ka me lehtue edhe pu-
shtimin e Tiranës e kështu Shjaku e Kavaja do të mbesin
ndër-
mjet dy zjarmesh. Në këtë mënyrë Ju do t'i slllni Atdheut nji shër-
bim të paharrueshëm
dhe veten t'Uej do t'a mbuloni me nji nder
të madh ë të vërtetë. S'ka dyshim se sa asht i madh shërbimi dhe
nderi qi po Ju presin, aqë delikate dhe e r~ndsishme
e prandaj
plot me përgjegjsi asht puna qi do të kryeni. Prandej,
i shtymë
nga dashunija
e Atdheut si edhe tue deshirue
naltimin
e emnit
t'Uej, po guxoj me Ju a tërhjekun verën sidomos përmbi këtë pi-
kën e fundit.
Sado të sigurtë të jeni nga besnikija e ndëgjesa e njerëzvet
qi keni me vete, nji farë rezerve dhe kujdesi nuk duhet t'a nxirni
kurrë nga mendja. Kijni gjithmonë
ndër mënd se mashtrimi i të
padijshmit,
sidomos tue i prekun në ndiesit fetare, asht nji punë
qi ka ndodhun kurdoherë e pra mund të përsritet edhe me të [uejt.
Mos harroni se njerzit e Juej kanë për t'u gjindun në të përpjekuri
me gjind të mallkuem qi nuk do të prajnë asnji ças tue u përpjekuri
me i helmatisë e me i
bamë për vete. E kuptoni fort mirë se ç'farë
darni moral kishte me Ju sjellë . sikur edhe nji pjesë e vogël të
dahej prej fuqis s'Uej e të bashkohej me anmikun. Ju i dijni fort
mirë të gjitha këto. Por mue me gjithë këtë m'u· duk se baj nji
detyrë si ndaj Atdheu ashtu edhe ndaj Jue tue Ju a kujtue.
Tashti nemni lejën të Ju flas pakëz edhe mbi rrethin e natyrën
përgjithsisht
të ksaj rebelizme. Shumë shenje janë për me na bamë
të besojmë se kjo kryengritje asht vepra e Esad Pashës s'onë, Për
qendër ka Shjakun. Qarku i saj sod për sod kufizohet në prefek-
turën e Durrsit. Në fillim ashtshfaqun si nji lëvizje kundra mbledhjes
dhe dërgimit të vullnetarve
në Korçë kundra andartve
epirotë!
Mbrapa na duelën do kërkesa të çudiçme.
Ma në fund reakcjon
kundra pavarsis kombtare, lakuriq e me të tanë kuptimin e fjalës, i
pështetun në fanatizmin fetar. Sod kryengritësit s'janë ma tjetër për
J kurrkënd veçse nji turmë rebelash reakcjonarë qi luftojnë me baj-
212 rakun e Tyrqis për kthimin e sundimit të ksaj mbi vendin t'onë,


Ofl Ahmet Beg. Qe! mu përpara meje, përpara dy syvet të mlj atjej
mbi taben e fortesës së Krus, depozitares së kujtimevet t'ona kombtare
ma të shenjta, ma të mallëngjyeshme
e ma të krenueshrne,
atje në
këtë ças asht tue value bajraku i kuq me han'e yll të bardhë, she·
m bëlltyra e robnis së katërqind e sa vjetve!. ...
Qeverrija po përgatitet nga të tana anët me e shue këtë rebeli-
zëm. Fuqin e ka damë në Lesh, Durrës e Shkurnbi. Ju tashti përbëni
të katërtën
fuqi. Ditën e luftimit të tundëm un kishem sosun në
Lesh nga ana e Shën-Gjinit.
Lajmet ma të sigurta
qi kemi mbi
atë përpjekje
shkurt janë këto: përpjekja ka fillue me nji sulm të
rebelavet
kundra
Durrsit
dhe ka mbarue me të thyemen e plotë
dhe shumë të mbetun të tyne. Luftimet, me gjithë këtë, vazhdojnë
gjithnji. Pot Durrsi asht përjashta
çëdo rreziku. Asht i pruejtun,
posë llagoresh e fuqive të veta, edhe prej flotave të hueja ....
Përgiegia e fundit dhe e preme qi i kanë dhanë rebelat Qeve-
rris ka qenë kjo: qi · do të ngordhin deri në ma të mbrapmin
ndën
bctl!.akun €:__ "Babës", dhe kundërpërgjegja
e Qeverris
atyne: qi
pavarsija
kombtare, e vërtetueme
nji zani prej gjithë Fuqivet të
Mëdha t'Evropës, bashkë me Mbretin e Shqipnis janë dy pika qi
nuk ndryshohen
e prandej as qi mund të vëhen kurrë në bisedim.
Prandei, i dashun mik, çështja tashmë ka dalë kryekëput
nga faza
pajtimtarë
e ka mbeturi e varun n'armët e të dy palvet. Në qoftë
se këta... pëllumbat
t'anë po Ju qasin Juve pa pushkë, t'a dijni
fare mirë se kjo nuk rrjedh nga tjetër gja, por vetëm nga dobsija
e tyne edhe nga fakti qi kujtojnë se [u po vijni për t'u bashkue
me ta, qoftë edhe me disa kushte.
Pranoni, Zotni, ....
Mustafa Asfm Kruja
246
19 qërshuer 1914
Prenk Pashë Bibdoda nga Shëllinza ase Bregu i Mafes Musta/a
Krujës në Krti. letër private. Shqip. Sado i siguruem se në Kru
nuk do të haste në qëndresë të fortë, atij s'i mbushet mendja me
mbsymë andej, por çan kah lshmi.

Shurn m'chef m'bani
lettra jote e t'lutem mere vesht punen e
Krus mer, mrapa
m'cho kan ke Bib Ghok Patoka e ai t'ma bier 213


lettren tane se si me ja bam se s'po di si mel hlm ksai pune, ene
t'jesh sakllam
tamam per punt Krus se nryshi s'ban me him ne ni
pun kote.
Opet po t'porosis
me Bib Ghoken
mi cho punt se asht besnik.
Shnette shum
Kushedintf
247
~I qërshuer 1914
Sadik Muharrem (Dume Herri?) n'emën të Kshillit të Krtis
Kshillit të Shjakut. Koncept telegrafe zyrtare. Tyrqisht. Rebelat e
Krtis, të tutun, i kanë çue Bibdodës për fjaltuer nji nga Krenët e
Mafes qi gjinde] në Krti me misjon; nji ndihmë 300 vetësh e kanë
dërgue n'Ishëm.
Kshillit të Ndershëm
Shjak
Tepër e nguçtne
P. Në qoftë se ka me qënë nevoja me çue fjaltuer ke Prenk
Pasha në ç'vend duhet të vejë. Veçse Prenk Pasha s'ka bamë
asnji hapë ksaj ane. Dje i
kemi dërgue nji nga krenët e Mates qi
qe këtu. Ju lajmojmë se dje kemi nisun nji fuqi nja 300 vetësh
kah lshmi.
8 Qershuer 330
N'ernën të Kshillit · të Krus
Sadik Muharrem
248
22 qershuer 1914
Sadik. Munarremi Kshillii të Shiakut e të Tiranës. Koncept tele-
grafe zyrtare. Tyrqisht. Luftimi n'Ishëm ndërmjet Mirditasve e rebelave.
Tepër me rëndsi e me ngutë
Kshillit të Ndershëm
Shjak
Tiranë
Dy gjindarrnë
kalorë qi patëm nisun mëngjes u kthyen. Dër-
214 goni plenjiherë n'Ishëm ndihmë dhe nji mltraljoz, Se sadoqi Prenk


Pasha ka hfmë
n'Ishëm
fuqf n e ka tepër të pakë. Nja 100 vetë
prej t'anësh janë tue luftue pa damë me Prenk Pashën. Aman mos
e vononi
mitraljozin
e fuqin. Përgjegjen e pres këtu në telegrafët.
Kalori qi ktheu
po na lajmon se nji anije lufte ka shti disa topa
nga skelja e Shllinzës dhe ka djeguri dy shtëpf. Presim instrukcjone.
9 Qershuer 330
Për Kshillin e Krus
Muharrem Sadik
249
25 qërshuer 1914
Mustafa Kruja nga Kruja Qeverrls me ani! t'Avdf Be Toptanit.
Raoortë. Tyrqisht. lmtisht mbi giith gjendjen në Krti.
Avdi Be Toptanlt, Mlnistrlt të Bulqsls
në Durrës
Kru, 25 Qershuer 1914
Kruja në lëvizjen e rebellzmës
1.
Kruja
Kazan e Krus e dan prej asaj së Leshes në Veri lumi i Mates,
e atje ku ky merr me vete Fandin, të përpjekunit e rrethit të Knis
me te mbaron. Aty e mbrapa kufini i Krus merr kah veri- lindja
e kah lindja tue përpjekun me Mat nëpër male deri në Qafë të
Shtarnës (1351). Veç ksaj qafe dy kazat lidhen edhe nëpër Qafë të
Belegut (1356), ma pak e rrahme kjo se e para. Nga Qafë - Shtama
shkojmë kah jugë - lindja e përpiqemi me malsi të Tiranës edhe
biem në lumin e Tërkuzit, qi këtu rrjedh prej lindjes kah perëndimi
edhe dan në jugë kazan e Krus prej asaj së Tiranës. Ky lum sillet
ma vonë kah veri - perëndimi, bashkohet me Gjelen (Lumin e Ti-
ranës) pak pa mbërrimë në Blaj edhe me Zezën në Luz e të tre
bashkë formojnë lumin e lshmit, qi dan Krun prej fushës së Prezës
e krahinës s' lshmit deri ku bie në det. Atje, në veri - perëndim,
kemi skelen e Shëllinzës e nji copë breg deti deri në grykë të
Mates. Kjo asht kazaja e Krus; me nji qytet nja 1000 shtëpish a
pak ma tepër, tanë gurishtë me përroje, gryka e kodra, në faqe
të nji mali krejt shkrep, i shpërdarnë ndër lagje qi duken katunde
aqë largas janë prej shoshoqes,
përmbi mal të Krastës qi ka në 21 ij


jugë, mbuluem me ulllj ql i apin dukën e nji qyteteti në pyll e
me fortesën e tij qi çohet madhshtore
mu në medis.
Kruja ka 54 copë katunde, të dame gjeografisht
në katër kra-
hina. Ajo ma me randsi prej të katrave asht Kurbini, qi ka edhe
nji "rnydirr" (krahinar),
me qendër Shllazin, e nji stacjon telegrafik
në këtë katund. Përbëhet
prej 16 copë katundesh,
ndërmjet përroit
të Dros e lumit të Mates. Përqiqet
me Mat dhe Baz e Bëshkash
ndër male. Në fushë, ke mbaron Droja e ke i avitet Matja detit,
përpiqet me Lekët e Gurzit.
Ngjitas me këte, mbrapa malit enë lindjet të Krus, asht Bena,
kuft me malsin e Tiranës qi ban po at' emën. Vjen mbandej Rran-
sija. Kjo shtrihet në rranzë të maleve të Benës kufi me katundet
e Tiranës. Shkon deri në Zezë, ku dahet nga Fusha. Kjo e fundit
përfshin gjithë katundet qi shtrihen në rrafsh kah juga dhe lindja
e Krus.
Populli i Krus, qytet e katunde,
përgjithsisht
asht puntuer, i
urtë e i ndershëm. Ma të mbrapshta ka dy krahinat e malsis, d.m.th,
Benën e Kurbinin, në këtë të fundit sidomos katundin e Vinjollit.
Në këtë kaza, hiq pak katunde
thjesht
myslimane
gjatë kufinit
të Tiranës e ndonji të Kurbinit si Vinjollin,
fanatizma fetare s'ka
mundun të zajë rra.një. Në qytet janë pak familje të kallzueme me
gisht qi njihen për fanatike. Ky qytet njihet si nji qendër bektashiz-
me me randsi. E pra bektashij në Kru s'janë veçse nji pakicë e
popullit. Janë, por, shumica e familjeve të para, qi populli
i don
e i nderon. Ndër katunde, bektashi] s'ka, veçse pak fort tek - tuk.
Në qytet, Benë e Rransi populli asht i gjithë mysliman. Në Fushë
ka pak familje katholike, bulqish ase shtëpijakësh
e në Kurbi ma
shumë. Këtu ka edhe katunde qi janë krejt katholikë,
si Skurajt.
Por a të përziem apo të thjeshtë,
myslimanë e katholikë të katu-
ndevet të Krus shkojnë fort mirë, krejt si vilazën me shoqi-shoqin.
Porsa qe shpallë pavarsija e Shqipnis, n'at anarqi qi në çëdo
skutë pat pjellë nji.. .. qeverri rnbë vete, edhe nji pjesë e katholikvet
t~ Kurbinit me Gjin Pjetrin në krye qe damë nga ndënprefektura
e Krus e bashkue me atë të Leshes. Këtu kanë luejtun rol shumë
faktorë. Gjin Pjetri, qi e quen veten "Bajraktar të Kurbinit" e i vjen
me ngrënë veten me dhambë pse s'i a njeh kush këtë cilsi, ndryshe
jo veç atij por kurrkuj tjetër për shkak se askush s'e mban mend
sod në ka qenë ndonji herë Kurbini "bajrak", Gjin Pjëtri asht nji
fanatik
megaloman.
Ma e para shtëpi në Skuraj, nji ndër ma të
parat në Kurbi, bamë krushqi me shtëpin e Gjomarkajve të Mirditës
sikur, natyrisht, shumë familje tjera ndër Dymbdhet bajrakët, krenë
e bajraktarë,
ai vetë trim, bujar e katundar i squet, lakmonte me
216


e pasun
nji vënd të shquem e nuk dinte si me i a bamë. Me u
bashkue
me Lesh Kurbini mund të bAhej, në rnëndjen e Gjinit do
të bahej me doemos, i pesti "bairak" i saj e i trembdhetti
i "Dymb-
dbetë
Bajrakvet"
ndën kryesi të Kapidanave
të Mirditës,
sod të
Prek Pashës.
Mbasandej,
mbasi Gjini mendon edhe për fe, siç janë
çue me mendue, me punue e me rrenue, shërnbun e shkatrue sod
edhe vllaznit e tij myslimanë
këtu në qarkun t'onë, për te Kurbini
me Lesh e me Dymbdhet
bajrakë
don me thanë edhe me u thye
hundët . atyne
fanatikvet
të Vinjollit e të Gjonmit e me i shtrue
ndën hegjemonin e krishtenimit.
Prenk Pasha sigurisht
s'e ka pamë
me s1 të keq këtë gjest të Gjin Pjetrit me shokë,
ndryshe fjala e
tij do t'i kishte shtrëngue me ndëjtun vilazën me Krutanët si gjith-
monë. Ashtu sikurse mbetën katholikët
tjerë të Kurbinit.
2.
Si hyni rebelizma në Kni?
Shënjet e para, ashtu siç gjau edhe ndër kazat tjera të sanxhakut
të Durrsit, u dukën kur desh të bahet mbledhja
e vullnetarve
ku-
ndra Epirit.
Kur po bahe] kjo lëvizje për të mbledhun
vullnetarë,
në Fushë të Knis, qi asht nji katund shefitar me çifliqet e Esad
Pashës e ku nji pjesë i përket po atij, u mblodhën
sa katundarë
e
banë nji lidhje, nji besë, pak si t'errët pa e diftue krejt qartë që-
llimin e karakterin
e saj. Ksaj i u ra mbë shpinë e u shkatrrue.
Por shumë
krenë
katundesh,
të njohun si "duaxhij" të Pashës,
s'prajnë
tue e derdhun
helmin e tyne vend për vend tue u fishkllue
katundarve
në vesh qi mos të ndëgjojnë
me shkue vullnetarë. Dhe
me të vërtetë si i këtilë nuk i paraqitet
Komisjonit të posaçëm gadi
kurrkush
m'u shkrue
nga katundet,
me gjithë qi n'atë komisjon
ishin pjestarë ajka e qytetit të Krus. Vullnetarët,
gati të tanë qyte-
tarë, muerën urdhën m'u nisun për Shjak. U nisëm e ishim porsa
tue ramë në rrafsh, në fund të Krastës ke Kroi i Fokës. Kur qe, po
na del përpara i bir'i Sulë Hakës nga katundi i Zezës. T'u avitmen
ke. parsija u sillet këtyne: "Tungjatjeta,
Zotni! Për ku kështu ju?"
- "S'e paskeni marrë vesht a? Hajde me ne, me luftue me kumitat
e Junanit qi s'janë tue lanë gja pa banë vllaznit t'anë. Pasha na pret
në Shjak.
Ç'të duhet
ajo mavzere në kraha?"
-"Zotni, un kam
ardhë me ju dhanë haber qi e kini rrugën zanë!" -"Zanë prej kuj?"
- "Prej halis, Zotni." - "Kush qenka kjo hali? E na ç'ina? Karadak
a Junan?" - Un nuk dij ma gjatë, Zotni, më kanë çue sall me ju
kallxue
këtë fjalë, se halija
nuk do qi të vritemi
vila me vila".
"Atëherë ju paski lidhë besë me kumitat e junanit e mbasi qenka 217


kështu për ne inOsoj si ata e jo vilazën me ne. Kështu shko e
thueju atyne qitë kanë çue ende le t'urdhnojnë e të na venë push-
kën. Ti po e shef se kush ina, na njef krye për krye. Shko e
kallxoju. Neve s'ka burrë qi na kthen mbrapsht për së gjalli. Hecni
shokë, përpara!"
Vullnetarët
mbërrinë në Shjak pa u gjamë kurrgjë
rrugës.
Ndoshta rebelat e katundeve! të Krt'.ts s'ishin ende të përgatitun me
bamë atë qi u ndodhi vullnetarvet
të Tiranës.
Ndoshta dreshën
me u përgjakun me qytetarët e vet. Ata kishin në krye vetë Sulë
Hakën; nji plak i fortë ky, kriminel në dorë të parë e shtëpi e ma-
dhe. Ato dit qi ishim na në Shjak rebelizma
kishte: shkue tue u
shtri në katundet e Krus, por pa mbërrimë në qytet. Çë kërkoj-
shin rebelat? Në fillim dukej sikur as ata vetë nuk dijshin. Kishin
dalë në shesht me fjalë t'errta e të palidhuna, Kështu gjeti e kështu
edhe në Kru. Tue, u shtri e tue u shtue kishin nisun t'a shtrëngojnë
edhe qytetin. Mjaft ka sundue qyteti. Qyshse asht ngrehun, sigu-
risht. Tashti asht rendi i katundsis. Kanë të drejtë edhe këta. Pa
dyshim. Ah, t'ishte veç nji çështje shoqnore, nji grindje qytetarësh
e katundarësh!
Krutanët qëndrojnë, parija e përkrah
qeverrin, po-
pulli e përkrah
parin, e arhit e vendit kujtojnë se mund t'i bajnë
ballë duhis me ndihmën e qytetarve e të gjindarmerts.
Nuk epen.
Kompanjija e gjindarmeris së Krus përbahe] prej nja 200 vetësh,
Prej ksish vetëm nja 20-30 ishin jugorë e tjerët të tanë vendas.
Shumica e madhe katundarë e myslimanë.
Pak katholikë qi ka
kompanjija
janë në krahinë të Kurbinit, 4-5 të vetëm në qytet.
Arhit besojnë se kjo fuqi do t'i qëndrojë besnike Qeverris. Parsija
kujton se shumicën e katundarvet do t'i ketë në besë si gjithmonë.
Asht e bindun sidomos se të krishtenët i
ka me vete. Prej këtyne
mban në çërnim të madh ma tepër lekët e Gurzit, të cilët kanë
dhanë prova nacjonaJizme heret e vonë.
Pallë me mend. Nji ditë e vërteta mizore u zgërdhihet përpara
syve me qesëndi arhive e parsive. (ljindarmët
katundarë nuk -do të
përdorin armë kundra shokve të vet. Katundsija asht rebelue gjithë,
veç të krishtenvet e nji pjesë të vogël myslimanësh
të- Kurbinit.
Këta jo veç qi s'e kanë trathtue Atdheu. por bajnë diça edhe ma
tepër. Paraqesin nji fuqi vullnetare të përzieme prej të krishtenësh,
me shumicë, e myslimanësh për t'i dalë zot flamurit kombtar me
gjakun e tyne. Por qyteti s'i sheh gjasë qëndresës. Do t'epet. .Në-
punsit ikin ase rrijnë në vend me ndore të miqve të fortë krutanë.
Fuqija rebele e pushton Krun pa pushkë,_.ndën kurnandën e Sulë
Hakës,
2.18


Të kishte
qënë
populli i qytetit të Knis i tanë i lidhun
me
njl besë, me nji zemër e me nji ideal, katundet e veta nuk do të
kishin guxue kurrë me e mbsymë, Por Kruja nuk ishte kështu për
fat të keq. Krutan qi mos t'a dojë Shqipnin, qi të deshirojë kthimin
e sundimit tyrk, kthimin e robnis, bahen e së bahen nja dhetë
shtëpi. Por ernni i Esad Pashës përmbledh rreth vetes shumë ma
tepër. Ky ka për vete sidomos nj! njeri qi rrethanat i kanë dhanë
nji vend tepër me randsf për këtë vend: Baba Haxhin e teqes së
Fushës së Krus, Ky njeri dikur ndën regjimin tyrk ka vuejtun me
gjithë teqen e tij nga mizorit e Pashës. Por, shpirt tepër i vogël,
mëndje tepër e ngushtë e pime kryekput prej alkolit, ndoshta bash
pse' ka vuejtun prej tij e pra për droje, jo për dash uni, asht kata-
ndisun sod në paresën e nji skllavi zezak mbas tyranit trathtuer.
E ky asht kryet e bektashizmës së Krus. Janë shumë bektashi]t qi
për këtë shkak, jo vetëm s'e ndjekin, por edhe i kanë mëni si atij
qi s'lut. Por ka edhe bektashi] qi për ta babai asht giithça. Fanatikë
në fe të vet edhe ata. Shtoni mbasandej atë pjesë, tregtarësh sido-
mos, qi e kanë shkue të tanë jetën në paqë e në qeti, tue shitun
e· tue ble me nxjerrë bukën për vete e për familje e tue u mundue
me kursye gja për të nesërmen e vet e të fëmijve. Ma në fund
Tiranë e Shjak janë mbë karnbë, Krun e kanë damë prej Durrsi
e blokuem deri në portat e qytetit bash me katundarët e vet. Mates
nuk i dihet, madje për Krutanët asht tepër e dyshimshrne
nga
shkaku i Ianatizrnës së saj fetare tepër të njohun.
Qe shkaqet psyhologjike qi i kanë ligshtue qytetarët e Krus,
qi s'u kanë lanë shteg me qëndrue e i kanë shtrëngue m'u dhanë.
3
Kruja ndën rebelizëm
ZI e madhe për patrijotët e Krus, për Krutanët përgjithsisht
mundem· me thanë, mbasi patrijotë këta në shumicën ma të madhen
të -tyne: flamur' i robnis valon mbi beden të kalas për së ri, flamuri
i Fatosit të madh, qi proi nderën e kombit mbarë per njizetekatër
vjet prej asaj fortese, ka ramë prap përdhe, po shkërryhet prej
opangës së trathtueme e trathtare tash ajo vetë. E ma? Sutë Haka
me shokë me sunduë Krun! Ai Sutë Hakë, ata Sulë Haka qi Kru-
tanve kanë ardh' e u lëpinë njiqind herë spengjit për me u rnbulue
nji krim, nji faj a nji turp apo nji nevojë. Hapu tokë të hyj rnbrë-
ndël A ka· Zot qi e duron? Rrugat, utlishtat e Krus janë rnbushun
me katundarë. Shëtisin tuba-tuba pazarit, ndën pazar e mbi pazar,
gjithkah me krye përpjetë: Janë ushtarët e Baba-Dovletit ata, S'asht 21S


mahl., .. T''ati] Baba-Dovleti
qi s'kanë përtue me i
a vëmë pushkën
për pesë grosh xheleb. Janë projtës të fes së Mobamedit,
t'asaj feje
qi fyejnë për ditë e .... për natë me mëkatet e tyne gjithë Iarësh,
Por ata, në padijen e vet, besojnë. Ashtu u a kanë mbushun
më-
nden agientat- e Stambollit
e të Pashës e t'anmiqve
tjerë t'
Atdheut
t'onë. Shumë çyçyllime kanë pasuri në vesh.
E diinë këta veç. se tepër të holla janë për ta punët e qeve-
rris. Për t'i surullatun
duhen mend t kalem. Ata, mend nuk thonë
se s'kanë.
Kush do t'u kundrështoië?
Ment nuk vëhen në peshë
m'u peshue. Por janë nierëz pa kalem. E atbotë duhet me gjetun
gjind qi të dijnë me këndue e me shkrue.
Tirana
njerëz për me
këndue e shkrue
disi tvrqisht ka mjaft, edhe me dhanë
hua. Por
a s'e kanë pamë me udhë ata vetë me ardhun në Kni ndër këto
rrethana, apo sedri i katundarvet
të Krus s'i ka lanë nuk dij. Puna
asht qi Sulë Hakës me shokë u asht dashuri
të rërnojnë e t'i nxje-
rrin prei gurishtës
së Knis disa vetë për me Iorrnue
komisjonin
qeverritar
mbas modelit të Shiakut e të Tiranës.
Në zgjedhjen e
tyne kanë pasun kujdes
pikë së pari qi t'ishin myslimanë të mirë,
pra jo bektashij.
Ndryshe do të kishin marrë e vumë Baba Haxhiu
në krye! E dyta. qi mos t'u jetë ndie zani për nacionalizëm.
Naty-
risht komisjoni
han e vulos gjithë ç'i urdhnojnë ata. Njerzit e ko-
misjonit
tashti janë .... qeverri e pars! e vendit. Kështu ka dekretue
Sulë Haka me shokë në mos tjetër.
Se e drejta qeverri janë a1<1
vetë, e parsi]a e vërtetë.
ajo qi ka qenë quejtun kështu deri, sod,
ka hupun, nuk merret ma me punë të popullit.
Kështu e ka kjo
jallane: dikush hypën e dikush zdrypën. Le t'u ngjasë katundarvet
sundimi e do të shohim mbandej se sa male do t'ulen e sa kodra
do të çohen!
Nji punë, veç, i ka pre katundarët:
ushtarë
të "Babës" po,
por edhe shtëpija ka nevojë për ta e prandej nuk mund të rrijnë
kohë të gjatë tue u sjellë
poshtë e përpjetë. Nuk asht as punë e
kilndshme
me shërbye si ushtar
ditën e natën, si e ku t'a lypë
nevoja, në qytet,
në mal e në fushë, në nji grykë, në nji va apo
mbi nji sukë. Rreshtat kanë fillue pra m'u rrallue, pritat, rojet m'u
lëshue. E telalli thërret "Kush të jetë turk të çohet mbë kambël"
·
Kur kishte pasë ardhun këtu pariia nacjonaliste
e Kurbinit
për
me i
paraqitun
qeverris së vendit e qytetit .ndihrnën e vet për pro-
je, nji katholik i mendshëm - ashtu si janë do kokrra katundarësh
qi qesin
për xhepash
shumë
qytetarë e shumë shkollarë - kishte
pasë thanë: "Or ne na ka zanë rrota bishtin veç pse kem le Sh~iptarë
e s'kern si me ndërrue,
edhe me dashë.
Se ndryshe
s'ka çaf na
shtyn me lanë shtëpijat t'ona e me ardh'e me shti kryet në rrezik
220


këtu me [ue. Por në qoftë se jue u ka hupë dini e doni m'u çue
e me e gjetun opet, ne të krishtenve s'na përket as me ju ndihmue
as me i u kundrështue."
Fjalë për t'u dhëndun në brunx!
Telegrafa s'pran tue rrahun e tue prumë lajme e urdhna
prej
Shjaku e Tirane. E telalli bërtet për gjithë ditë qi ka vumë Zoti
teh në teh të pazarit, lajmsit çohen derë për derë: "Kush të jetë
turk të çohet rnbë karnbël Turqnija në rrezik."
Ojithkuj i rreh zemra prej friket, i madhe i vogël gjindja asht
e tërneruerne. S'ka kurrnji arhi, kurrnji fuqi ligjore e t'organizueme
qi t'a pruej së këqijash. Ka mbetun ndihmo Zot e çarku i Dodës.
Posë Zotit e pushkës së vet s'ka kuj t'i pështetet. Asht anarqi "e
plotë, me të tanë kuptimin e fjalës.
Kështu e gjeta un Krun.C')
Kur erdha, deri n'ujë të Mates më përsuell Prenk Pasha me
njerzit e vet. Në Milot e mbrapa ishern ma si me thanë në shtëpi
t'eme. Ndër miq e të njohun. E prej Miloti e deri në Mal të bar-
dhë ishem edhe ndër "Shqiptarë".
Tue shkue prej Malit të Bardhë
në Mamsheq hasa në rrugë në nji shtrazë të rebelve të këtij katu-
ndi. Në krye, si kumandar i shtrazës,
ishte Hajdar'i Begë Hidrit
me të kushrinin e të cilit kam pi gjak (2). Më prini e më çoi në
shtëpi të vet për drekë. Natyrisht bisedova
gjat' e gjanë si me te
ashtu me të vllaznit.
Mbas dreke më prini për Kru po njani asi
vllaznish. I kam lanë fort të trazuem në mend e në ndërgjegje. Por
si do qi të jetë ajo shtëpi e pat! ,v\\jaft qi të merret vesht se i
kam qenë unë mbrënda e se më ka pritun e përsjellë. Nuk i be-
son kush ma. E randslja e asaj shtëpi]e n'atë katund po dihet.
Këtu jam pjekun e kam folë gjat e gjanë me gjithë ke ka qe-
në nevoja.
Gjendja
s'asht aspak e keqe. Anmiku asht moralisht
fare i dobë. Deri tashti s'kanë guxue me vumë dorë e me kapun
askënd nga kundrështarët.
Vij un, shetis açik e lirisht, shkoj ke
njani e tjetri, mbledh gjind e baj kshille përjashta në hije drujsh
faqe gjithkuj .... e kurrkush s'ka shpirt me më kapun
për veshi e
me më shti në burg. A s'asnt provë ligshtije
kjo? Un e kuptoj
kështu: qi dhunë dron me i bamë Krutani Krutanit. E kjo dr6 për
ne asht nji liri e madhe për me punue e m'u marrë vesht shoq
(L) Ky përshkrim
nuk !l,sht fjalë për 1Jalë nji përkthim i raportës origjinale.
Auktorit i pëlqeu t'a shvillojë
r iebnas e drejt
për d
rej t shqip këtë themë
tue ndjekua pikë për pikë dhe l>esuikisht si lajmet ashtu edhe mendimet e
pa,raqitona në r apor tën e tij origjinale.
(2) Me pi gjak me dike, don të thotë we u z!l,në biraaera, m'u bttmë probati na ,
nr'u 11Anië vllam nj9.ni me tjetri11.
221


me shoq. Shokët t'anë këtu janë tue m'u falun nderës se i bana
me marrë frymë. Kishin qenë bamë qi me i pasë kapun për hunde
me të mbetë në dorë, kaqë e madhe kishte qenë tuta. Tashti i ka
ardhun
shpirti gjithkuj e madje edhe guximi me bamë diça për
me shpëtue prej ksaj murtaje qi ka mbulue vendin.
Vetvetiu, me inicjativën
e Krus, këtu tashmë ashte pamundun
m'u krye gja. Por me i përgatituri
sheshin e shtigjet
nji fuqije
qeverritare
qi ka me· mbsyrnë
prej së jashtmi,
me provat qi kam
bamë un këto dit qyshse
kam ardhun, asht jo gja .e lehtë, por
mund
t'a zëni nji punë të kryeme. Kruja asht e marrme. Un mbi
këtë pikë jam në marrveshtje
si me Prenk Pashën ashtu edhe me
Ahmet Begun. Të kishte
pasun
i pari pak guxim ma tepër e të
më kishte
ndëgjue
mue, sod do të kishte qenë këtu, në "kala të
Krus e jo ndër këneta të Fushës së Kuqe. Vetëm të dalunit e tij
me fuqi të vet në kët' anë të lumit i ka lëshue mbë bark rebelat.
4
Matjanët në «,«
Ahmet Begu ishte nisun me nja 2000 Matjanë për Tiranë me
nji plan të vetin. Jo për t'i shtrue rebelar, por për t'u marrë vesht
me ta. Se me ç'farë kushtesh
ka dash un të merret vesht nuk e di].
Por më thotë mendja
se në bazë të nji princi mysliman
për nji
Shqipni të pavarme.
Me gjithë kële Tiranasit
nuk besuen me e
shti mbrënda kufinit të vet me nji fuqi t'armatosun
aqë të madhe.
E lanë me pritun sa dit në Qafë-Murrize
e mbandej e kthyen dalë.
Tue u nisun prej Matje pa ditun ma parë në do t'a pranojshin
apo jo rebelat e Tiranës
degën e ullinit
të tij, ai duhet
të ketë
bamë hesap se ata ja do të gënjeheshin
[ase do t'i trërnbeshin.
Por
duel ai vetë i gënjyem. Mendoj atbotë me kërkue nji shteg tjetër.
Se kthimi në Mat pa bamë kurrgjë mbasi kishte mbledhun gjithatë
fuqi mund t'i cenonte
prestigjin
përpara popullit të Mates. Merr
atëherë e dërgon në Kru nji misjon të përbëmë prej 12 velësh nga
parsija e ushtris
së tij. Parolla qi u kishin - sjellë këta rebelavet
të Krus ishte "M'u ba vila me Maten". Ata qi kishin ardhun ishin
gjind të squet mjaft. Tjetër gjuhë kishin për nacjonalistat
e tjetër
për rebelat. Të lana kushtet e këtyne i pranuen apo, si na thojshin
neve, banë sikur i pranuen. Fundi u muerën vesht qi Ahmet Begu
me fuqin e vet të vijë këtu në KrO.. Misjoni i Mates mbet këtu.
Prej këndej u nis nji dërgatë
për Qafë-Murrize
për me marrë
Ahmet Begun me Matjanët e me i prumë në Kru. Tue qenë se
malsija e Tiranës
s'ka dashun t'i tanë të shkelin kurrkund
nëpër
222
\\


vënd të vet, Matjanët
janë shtrëngue
me bamë riji rrugë mjaf të
gjatë. Kanë mbërrimë
këtu sod. Me misjonin e Mates qi pat ardh
e mbetun
këtu jam pjekun e bisedue
shumë
herë. Me sa kam
mundun
të kuptoj
un prej sish fuqija e Mates s'asht e tanë në
nji mendim. Ka ndër ta thjesht antarë të "Babës". Janë shumë fort
mandej
ata qi kishin
me dashun nji princ mysliman.
Por çfardo
mendimit
qi të jenë duket se Ahme! Begut i ndëgjojnë
të gjithë e
ai mundet me i sjellë si të dojë e kah të dojë. Sa për Ahrnet Begun
vetë, si "thashë edhe ma parë, ky mendimin
e vet nuk e ka të pre-
më, së paku nuk e ka të shfaqun. Kam mundun të bindem, un për
vete, se ai nuk asht kundra pavarsis e nuk pranon nji marrveshtje
qi mund të cenojë këtë parim. Në gjithça tjetër ndoshta
mund të
lëshojë
(')
250
25 qërshuer
1914
Mustafa Kruja Avdi Toptanit. letër private. Tyrqisht. Përsjellë
raportën e Nr. 249.
Kru, 24 Qershuer
1914
I ndershmi
Avdi Be
Në raportën
qi po Ju mbyll këtu Ju kam diftue gjithça ka qe-
I
në nevoja. Së paku të gjitha pikat ma kryesore.
Përmbi hollsit Ju
ndriçon
Muh~rremi
me gojë. Tue qenë se s'kam ndonji mision
zyrtar, raportën
po Ju a dërgojë Juve në formë private. Me . gjithë
këtë e kam shkrue në mënyrë qi mund të këndohet edhe zyrtarisht.
I a epni edhe Midat Beut me e këndue. Në dashi edhe Akif Pa-
shës. Në paçi kohë nji letër të shkurtën
e pres prej Jush.
Ju puth dorën me nderim.
Mustafa-Asim
Kruja
251
25 qërshuer 1914
Mustafa Kruja~·Ahmet Beg Zogut në Kala të Krtis. letër pri-
vate. Tyrqisht. E lajmon se Kurbini ishte bashkue e shkëpuiun krejt
(1) Fleta • fuadit e rapertës ka humb1u1 ..
223


prej rebelizmës, shumë katunde tjera i kishin paraqitun bindjen e
tyne Bibdodës, e se fort pak fuqi u kish mbetun rebelavet në KnJ..
Kru, 25 Qershuer 1914
VIia i im i Ndershëm,
Mbasi dorë për dorë nuk mund të flasim me gojë si duem, po
marr guximin me Ju paraqitun
në këtë letër sa vijon:
Përmbi rebelat e Krus Ju kam dhanë shkoqitje
ma parë. Sod
po Ju ap nji lajm të gzueshërn. Krahina e Kurbinit, qi përbëri pje-
sën ma me randst të malsis, po shkëputet krejt prej lëvizjes tradh-
tore dhe nesër të prënden të 16 katundet mblidhen
në qendrën
e
krahinës për të vënduern së bashku kthimin e gjendjes së përpar-
shme. Mb'anë tjetër edhe shumica e katundevet
të fushës kanë dër-
gue nga dy pleq te· Prenk Pasha për t'i diftue se janë të bindun e
të shtruem ndaj Qeverrin e se kështu e mbrapa merren vetëm me
punët e hallet e veta. E njimend ashtu si kanë thanë
janë edhe
tue bamë. Sod vetëm krahina e Benës në kufi të Matës dhe disa
katunde në kufi të Tiranës kanë rnbetun besnikë të rebelizmës.
E
gjithë fuqija qi kanë rubë karnbë këta, e shpërdarne
në qytet e
ndër katunde, s'i kap njiqind vetë. Shkurt, mund të Ju siguroj
se
rebelizma e ksaj kazaje asht tue dhanë shpirt.
(Këtu e mbrapa vijnë disa kshilla praktike, të përmbledhuna në
6 pika, qi dërguesit të Letrës i
janë dakun të dobishme për t'i leh-
tue punën kuma ndarit të fuqis matjane në rrethin e Krtis, ku ai niih-
te mirë vend e njet ëz e putië.)

252
26 qërshuer 1914
Ahmet-Muhtar Beg Zogu Mustafa Krujës. letër private. Tyr-
qisht. I spjegon shkurt programën e veprimit të vet.
13 Qershuer 330
I dashuri mik,
Letrën t'uej e kam marrë. S'kam mundun të ju përgjigjem për
shkak se kam qenë tepër i zanë. Ju e dijni se mirën e Atdheut
nuk e ndërroj me kurrgjë. Veçse tue shkue
me të butë e me të
mirë- hem zullumit i shpëtojmë
hem fitimi bahet ma i sigurtë.
Me
giithë këtë, mbasi Atdheu asht përmbi gjithça ma në fund drejtija
do të shkojë në vend. Të fala.
Ahmet-Muhtar
Zogu
224


253
28 qërshuer 1914
Midat Be Frashëri prej Durrsi Mustafa Krujës. letër private.
Tyrqisht. Mendime rreth rebelizmës.
·
28 Qershucr 914
Vila,
Muerëm letrën t'uej të gjatë e u ngushulluern pakëz. Sepse
kthimi i Krus ndën regjimin ligjuer e nji qëndrim i caktuem nga
ana e Ahmet Begut për ne kanë nji randst tepër të madhe. Popu-
lli i Shjakut për fat të keq s'po merr vesht nga fjalët e kshillat,
S'po hjek dorë nga rrenimi i Atdheut. S'ka dyshim qi pajtimi asht
rruga ma e deshirueme prej Qeverris. Por kur mos të jetë i mu-
ndun pajtimi, dash'e padashun do të përdoret forca.· Presim shumë
nga atdhetarija e juej; sa të mundeni përpiquni t'a ndriçoni popullin.
Midat Frashërt
254
29 qërshuer 1914
Ahmet Dak/i e She/qet Dajiu prej Durrsi Mustaja Krujës. le-
tër private. Tyrqisht. "Të hiqet Wiedi e populli të zgjedhë nji mbret
tjetër vetë" i thonë rebelat Koi. Filipsit; Turhan Pasha del jashtë;
shpresë për ushtri të huej.
Durrës, 29 Qershuer 914
VIia,
Këtu s'ka gja me randsi. Rebelat qëndrojnë gjithnji kundra
Mbretit. Pardje qe atje Filipsi. "Të hiqet Mbreti i soçërn. Në vend
të tij të zgjedhë populli vetë ke 'të dojë e deri atëherë t'a qe-
verrisë vendin Komisjoni i Kontrollit" i
kishin thanë.
Tashti do t'a dajë punën topi e pushka.
Qeverrija rumune po na dërgueka dy regjimenta, 10.000 ushtarë.
Turhan Pasha po niset sod për Evropë. Në- qoftë se nuk do- të na
çohet ushtri ndërkornbtare, Turban Pasha do të kërkojë nga tjerët
. qi mos të kundrështojnë për ushtrfn rumene qi do të vijë.
Lajme të mira, apo jo?
.
sa, D_aji
Ahmet Dakli 225


· 255
29 qërshuer 1914
Avdi Be Toptani nga Durrsi Mustafa Krujës. Letër private.
Tyrqisht. Fati i Shqipnis në duet të Fuqivet të Mëdha; shiëpija e
tij në Tiranë e plaçkitun; asht në kujdes për gjinden,
29 Qershuer 914
VIia,
Këtu s'ka ndonji ndryshim. Turhan Pasha shkoi n'Evropë, Fa-
ti i Atdheut t'onë ka mbetun në duer të Fuqivet të Mëdha. Të
shohim se ça do të vendojnë. Zoti qoftë me ne. Mora vesht se më
kishin plaçkitun shtëpin në Tiranë. Vallë gjint a do t'i kernë
gjallë?
.
Abdi Toptani
256
29 qërshuer
1914
Nikoll Ndrë Bardhoku i Malit të Bardhë e Shaban Kasemi i
Milotit Mustafa Krujës. Letër private. Shqip. Ahme! Begu e lypë
Kurbinin në Kru, Prenk Pasha përtej n'anë të vet: ata pyesin se
kahë të ja mbajmë.
I Nderueshrni Zotni Mustafa Ef. Kruja
Krue
Kurbini, 29 Qershuer 1914
Pleq e mishliz të Kurbinit e gjith katune, na kan thir me le-
ter Parsija e Kruesë ene Mefmet Begu i Mats qi per diten e hane
me u„gjet në Krue, per kit leter qi të bjen kit leter rigja të bajm
shurn, qi me na kthje gevapin gjith si tjet puna, punt se si [an
kur kemi dal prej Kruje ti e dinë mir fort, edhe emrin qi kemi
mar prej Dursi Zotnja jotte e dijn, neve Prengk Pasha na ka thir
kha qi të vini me mue dhe na ka shtergue fort, nj her per nj her
na ka lan ktu per me rujt Kurbin bashk me ato shoketë ton qi
kan ken me Lesht, na me Dursit nuk kemi ka me mar e me dhan
perse asht zan veni krejt, edha kita ( kyta, ky) pona thret Krue
prap, e drejta se ka asht meja mai (=me i a mbajtët nuk po e
dijm, per ket punë të luten a dy o trye( 1) fjal të naj sh krujsh si
(1) Djah kt.i i Kurbmi t, ai ai i Mirditës, R'e ka aspak zanin y. Pra tue dashun
me shkrne, IDtl atë të veten, në gjuhë ... lo trare, al.kr-uesi i k&aj letre s'ka mnj-
tun me dallue ma se ku duhet i e ku y. Mu si· ata Toskë, b. f., qi shkruejnë
pëihunë për pëlhurë kur marrin me shkrue gegnisht e ata Gegë qi shkruejnë, p.
226 ah.; duke lërë për duke lënë, kur u teket me shkrn e tosknisht,


tjet ma mir puna, per kit njeri qi të bjen kit !eter, se jemi trem
prej ksi punsh e shum here e nuk po e dim se zilia asht ma e
drejtë sikurse e din vet zotnja jotte,
Pot falemi me shned fort Zotnis tane
unet Ndikoll Ndreu
Shaban Kasemi
257
29 qërshuer 1914
Ministrija e Mbrendshme Mustafa Krujës. letër qeverritare. Tyr-
qisht. Çëtnohen e lavdohen shërbimet e Mustafës dhe porositet me
përkrahun Ahme! Begun në veprimet e tija.
Ministri 'e punravet
brendshme
Durrës, me 29 Qershuer 914
Zit Mustafa Asim Kruja
Shërbimi e zelli i Juej patrijotik meriton çërnim e lavd. Ju shfa-
qim pra kënaqsin t'onë dhe çëmimet t'ona n'ernën t'Atdheut e të Qe-
verris. Ju lutemi me këtë rasë qi t'i bani lehtësit e nevojshme Z.
Ahrnet Beg Mates e të vazhdoni në shërbimin t'Uej shumë të vler-
shëm e të çërnueshëm.
Ministri i Mbrendshëm
Akif Pashë Biçaku
258
30 qërshuer 1914
Qendra e Rebelizmës prej Shjaku Kras. letër zyrtare. Tyrqisht.
Qortohet Kshilli e populli pse i ka mashtrue Ahmet Begu.
Kshillit dhe gjithë popullit
Krti
Çashtja në vetvete s'ka shumë randsi, se mund të ndreqet,
por asht për t'ardhun keq për burrnin t'uej me të cilën keni qenë
lavdrue. Ahmet Beg Matja pat ardhun në Krti përkohsisht për t'u
marrë. vesht me ne. Ju e prutë në besë. Porse ai, Ahmet Begu, qi
duket se nuk e din ç'asht burrnija, po qeverris n'emën të Princit
dhe tue hymë ndën kumandën e Prenk Pashës po don me push-
tue viset qi gjinden në duer t'ona. Sjelljet e përgjithshme të tija 227


s'lanë asnji dyshim për sa po thomi. Ai vepron mbas instrukcjo-
nevet dhe urdhnavet qi i çojnë dita me ditë Princ Wiedi e Qeve-
rrija e Durrsit, E dijni edhe ju se ai i vetquejtuni hoxhë i Vuçi-
tërnit qi Qeverrija e Durrsif e ka çue pranë tij si Drejtuer Arsimi
s'asht tjetër veçse nji vegël e asaj qeverrije për me sigurue korres-
pondencën me Zotnin e me e kshillue ashtu si don · ajo. Pjaltori
qi i patëm dërgue ma së mbrapmi Ahmet Begut aty erdh e na
lajmoi se ai kurrsesi nuk bashkohet në mendimin t'onë. Na po ju
bajmë me ditun se Ahmet Begu ka marrë nji qëndrim aty si me
qenë mbret i Krus. Çilni syt pra mos të ju gjejë ndonji e zezë.
Duhet t'a caktoni sa ma shpejt rrugën t'uej tue u marr vesht me
popullin matjan qi asht në me nden t'onë.
Shjak, 17 Qershuer 330
Myftiu i Tiranës
Kryetar'i Kshillit të Shjakut
Musa-Qazim
Mustafa Ndroqi
Qamil Musa Elbasani
259
30 qërshuer 1914
Mustafa Kruja Nikoll Ndreut e Shaban Kasemit. Letër private.
Shqip. Përgjegja e Dok. 256: me shkue në Krti.
Krue, 30 _Qershuer 914
Zotnivet Nikoll Ndre Bardhoku e Shaban Kasemi
Kurbt
Letrën t'uej e mora. Ju. tan Kurbini duhet me u bashkue më nji
fjalë qi me ndëgjue q'at zotni qi sundon Kruen. Sod për sod ky Zotnr
asht Ahmet Beg Zogolli prej Matje. Ky asht njeri i mirë e mundohet
për shpëtimt të vatanit. Si të bashko hi të gjithë më këtë fjalë të vi-
ni ju parësija këtu ke Ahrnet Begu sikurse ju ka thirr e t'i epni
besën. Në mos mundshi me u bashkue të tanë kështu si ju shkro-
va ma siper jani ju katundet qi të mundni me ra më nji fjalë.
Se po qe nevoja Ahmet Begu ju çon edhe roje atje. Gati edhe tan
katundet e fushës kanë ba kështu si ju shkrova un juve. Në Der-
ven, Blaj, Thumanë e tjera vise qi kanë -; pasë nevojë ka çue Ah-
met Begu roje prej Matnjanësh. Bani nji sahat e para këta qi ju
shkrova. Shurn të fala me shnet.
Un
Mustafa-Asim Kruja
228


260
3 korrik 1914
Ahmet Zogu M11stafa Krujës. Letër private. Tyrqishi. Duhet me
u gatue për Mat; rebelat s'pranojnë marrveshtje.
20 Qershuer 330
M_ik i dashun,
Në nji telegrafë qi mora nga Shjaku thonë se e pranojnë
kuvëndin,
por venë si kusht qi un të shpall ma parë dëbimin e
Princit de Wied.
Pra, lum Zotnija, sod duhet të bëheni gati (1).
Miku i Juej
Ahmet- Muhtar Zogu
261
3 korrik 1914
Mustnfa Kruja Ministrls së Mbrendshme. Raportë. Tyrqisht.
Shkaqet qi e shtrënguen Ahmet Begun me lëshue Krun; priten mjete
lufte në Qafë - Shtamë.
Ministrfs së Mbr~ndshme
«i« 3- 7-1914
(2) Mbasi u thye Prenk Pasha
rebelat e shtuen guximin
e tyne, aqë sa Ahmet Begun e banë me kuptue se po s'u bashkue
veprimthi me ta do t'a quejshin
anmik e do t'u rregullojshin
me
te simbas ksaj situate.
Prandej
Ahmet Begut tashti i duhej me
marrë masa proje e me u gatue për qëndresë. Mirë po e dijni nga
raporta e përparshme
se sa mangut
gjindet
fuqija e Mates për
municjon e mjete lufte përgjithsisht.
Me municjonin qi kishte mund
· të pruhej nji, të shumtën dy dit. Mbrapa, pa shpresë ndihme kurr-
kah e pa shteg të haptë
m'u tërhjekun
në Mat, i duhej me ra më
në dorë!
Mbas
fjalës s'Ahmet
Begut fuqija e Mates, tue pritun top e
municjon
prej Durrsi,
do të forcohet e t'organizohet
në Qafë të
Shtarnës dhe mbasandej
do të mbsyjë
përpara.
Pra në qoftë se
doni me e përdorun
këtë fuqi nisni pa vonesë të pakën nja 100
(1) Për me lëshue Kr
tiu e me u nisun për Mat.
(2) Nga raporta irjiadPt vet ëm kjo pj~së, nga fillimi e deri këtu ka bumlrnn.
Raporta i
drejtohej Ministri~ së :Mb18udsbme.
229


arka fishekë për mavzere tyrqije, dy topa me nji sasi municjoni
të mjaftueshme dhe në qoftë e mundun nji mitraljoz. Tue qenë se
luftimet kishin me fillue në malsi mitraljozi mund mos të jetë dhe
aq'i nevojshëm, por topat, sidomos për të rrahun kullat, janë të
domosdoshëm. Pa këta nuk mund të bahet kurrfarë pune.
Për të bartun këto mjete do të mbledhim menjiherë kafshët e
Mates e do t'i nisim për Shën - Gjin. Nesër kah mesdita kemi me
qenë në Qafë - Shtarnë, në kufi të Mates (1)
.
Mustafa Asim Kruja
Kshilltar në Ministri t'Arsimit
262
3 korrik 1914
Kapidan Marka Gjoni Simon Dadës. leter private. Shqip. I
lutet të ndërmjetsojë të mund të htinë Mirditsit në pallat me i ba
nderim Pashës t' armatosun.

Durazzo 3 - 7 -14
E dashtuni
Simon Doda
Me ket leter po tbai ngra ci tmnapsh gevap se cm' koh vien
Pasha. Pse une due mei dal me astier n' Palac, edhe me zier isen
ci mos mei nal, te porta Kalas astierin kur tvijn me pushk. Ket
gevap, ma nep ni sahat e ma par, se asht borgi iern mei dal
n'selarn, sikurse due une mi rahato punt, dy sahat per oara se t'vin
Pasha me m'kadhzue mas tahminit, po tfalem meshnet fort e fort.
Cap. M. Gioni
263
rr. 3 korrik 1914
Kapidan Marka Gjoni Simon Dadës. leter private. I lutet të
kujdeset për ushtarët e ti.
Z. Simon Doda
Po t'qoi Bajraktarin e Dibrrit me astjer, e vene n'ven ku t'
shifish, nji her s'po kam vak me dal atje, ti astjerin vetem mos le
une
Kapidan
Marka Gjoni
(1) Datën e ka pasnu rapor tn në krye, pra në pjesën e hurnbu n, Me gjithë këte
dokumenti para këtij A ata q
i vijnii mhaH e provojnë se d1tt1i qi i vumë
Asht e drejtë,
230


264
4 korrik 1914
Drejtori i telegrafës së Krtis Kshillit. Diftesë. Tyrqisht. Ka
marrë rrogën e qershorit.
Diftesë
Grosh
Pare
650
00
Po diftoi më këtë senet se mora prej kshillit të ndershëm të
Krus gjashtqindepesëdhetë grosh sa ban rroga e ime për muejin e
qershorit 330.
21 Qershuer 330
Ibrahim-Etem
Drejtuer i telegrafës së Knis
Le të paguhen.
21-6-330
Vijojnë 12 vula të kshilltarvet për vërtetim të lejes së kësaj pa-
gese.
265
5 korrik lël4
Mustafa Kruja prej Qafë-Shtame Ministrie së Mbrendshme. Ra-
portë. Tyrqishi. Kshillohet Qeverija me përfitue, sod ma fort se
kurrë, nga fuqija e Mafes, e ndershme dhe e bindun kryetarit të vet.
Ra portë
Qafë-Shtarna, 4 Korrik 914
~h. T. Akif Pashës. Ministrit të Mbrendsh~m
1. Dje sosëm këtu prej Kruje pa na tokue asnji incident
rrugës.
2. Deri qi të kthehet Z. Salih Vuçitërni do të presin këtu.
3. Ktuhja asht shi në kufi ndërmjet Krus e Mates, 4-5 orë
prej Kruje.
231


4. Ushtarët e Mates janë shumë të ndëgjueshëm
e të ndershëm.
Në qoftë se Qeverija do të përpiqet me u sigurue mjetet e nevo-
jat luftarake bashkë me ushqimin e tyne, shpresohet
se mund të
shërbejë ma fort se çëdo fuqi tjetër.
.
5. Si të kthehet z. Vuçitërni mund të vij edhe vetë aty për
nji raportë gojare.
Mustafa Asim Kruja
Kshilltar i Arsimit
266
5 korrik J 914
Mustafa Kruja Midat Be Frashërit në Durrës. Letër private,
Tyrqisht. I lutet qi të përkrahë raportën e Nr. 265.
Qafë-Shtarnë, 5-7-914
Vllait t' em Zit Midat Be Frashërtt
Shkaqet qi na shtrënguen me e lëshue Krun e me ardhun
këtu merrni vesht prej Sh. T. Akif Pashës. Atij i janë dhanë shkoqi-
tje të mjaftueshme. Me ket letërz Juve po due me ju lutun për sa
vijon:
Përpiqniu me sa fuqi të keni qi t'i sigurohen fuqis së Mates
me ma të madhen shpejti mjetet e nevojat e luftës dhe ushqimi,
mbasi prej saj mund të përfitohet ma shum sa prej cilës do tje-
tër. Aman, Midat Be, me doemos dy topa, natyrisht me gjithë topçi],
rnunicjon e sidomos gjyle për të rrahun kulla; së paku për nevo-
jat e para nja 100 arka fishekë!
Vllai i Juej
Mustafa-Asim Kruja
232


267
10 korrik
1914
lmz. Sereggi Simon Dadës. letër private. Italisht me ndenji copë
.shqip, Komenton ndodhjet e Ishmii, tue u daiun zot Malsorvet.
CURIA
ARCHIEPISCOPALIS
. SCODRENSIS
Shkodër, me to korrik 1915
Fort i dashtuni
Simon,
Mbramë e kam marrë letrën tande të 7 v., qi më këndaqi tepër.
Pikë së pari po gëzohem me ty, se je mirë me shëndet
e ma
së forti po gëzohem se detyrën tande ndaj Atdhen e,, ndaj Mbretin
e kreve mirë, pa qellime të dyta e jo për të ba interesën tande.
Ma xen besë se jam i këndaqun
pa masë.
Sa për punë t'lshmit, ça të tham? Qe nji rrezik i
papritun
per
ne të gjith ! - Por fajin kush e pat? Athue Malsorët?
- Un s due
me u daiun zot Malsorvet,
por prep do të tharn se a padrejtsi
e
madhe me u a lanë fajin vetëm Malsorvet,
ndërsa
faj ma të
madh e shum të madh ka tjetërkush.
- Në ketë kohën
e soçme
kaq të kapërthyeme
nuk a mirë me qitë shka të zblojë
fajet e
atyne pi u bane shkajk i rrezikut qi na ka gletë, por ata qi tash
të gjitha fajet u a lanë vetëm Malsorvet,
të. mendojnë
se koha
e
cilla s len gja pa u vu në vend, do ta qesë punën në drite të diellit
e do të shitet se cillët qenë fajtorët e vërtetë. - Mbi gjith ndo-
dhjet e mbi mënyrën si u zhvilluene u muerën shënime, e do të vijë
rasa e gjithçka të dalë në dritë të diellit
e atëherë
ata zotni qi
ndoshta ndërgjegjën
nuk e kanë të pastër e me gjith këtë donë me
ja lanë fajin tjetërku] për me dalë vetë të pafajshëm,
çka do t'i
përgjegjin vargut të faktevet qi do të mund të qiten e do të pro-
vojnë fajin e tyne, të cillat s'do të mund t'i mohojnë? - Por mjaft
. me kaq! Të tmerrshme
kanë qenë damet qi na u shkaktuene,
por
ma i tmerrshëm
e njimend i neveritshëm
e i ndyet asht fakti
qi
po shofim, d. m. th. se edhe ndër ata ql janë shkajku
kryesuer
i
atyne rreziqeve, gjinden asish qi për me i pshtue dënimit të botës,
i qesin fajtorë vetëm Malsorët!
Zoti të këtë dhirnbë për ketë të mjerin Atdheu tanë. - Nuk e
xën besë si më coptohet zemra tue e pa atdheu e dashtun
kaq të
nepërkambun, edhe Mbretin qi Europa e ka emnue, kaq të kundërsh-
.• uem. - Ty mirë të bje në mend se me sa gëzim të zemrës
Ka- 233


tholikët
e pritën Princin në Sr qipni, edhe Rrethi i
Shkodrës e Ka-
tholikët e Shkodrës (me gjith qi e njihshin vedin të poshtnuem
pse Shkodra gjithmonë 11 vO mbas Durrsi i cili pat nderën m'u
ba kryeqytet) me sa dalldi shkuen atëherë, e me sa dalldi tash
vonë gatohesbin për ta pritë vizitën e Mbretit të vet; edhe tash
në ketë orë të trishtueshme zemra e jonë rreth për te e e dënon
padrejtsin qi po i bahet. -
Prap po tham: Zoti të këtë dhimbë për Shqipni,
Si asht miku i ynë Kroon? - Ah sa herë mendoj për te, për
atë besë e dashtnf të flaktë qi i 1, a Shqipnis! - Të marrmen laj-
min e zi të Gjen. Tomson, un i kam telegrafue (me Markonin)
përdhimbtimet
e mija Kroon-it pse njimend i ndjeri Tomson meri-
ton nji kujtim e n]i monument te përjetshëm
prei Shqiptarësh! Çka
me ba, kështu na po i bjerrim miq! e vërtetë t' Atdheut tinë.
Sod mbas dite a nisë D. Lo10 Spathari për Mazrrek; edhe aj
e ka marrë letrën tande e shpejt ka me të përgjegF:\\ (Shqip.) por
kuitoi qi ai ka me t'shkrue ma trashamançe e ma açik. (vazhdon
italisht:)
Shum e sende do të mund të kallxojshe për këto ana: për
qeverrin vendse të këtushme,
për sjellje të muslimanvet etj. etj.;
shkurt, Simon i dashtun, gjithkush padrejtsina e gjithkush mundo-
het sa të mundet me na shkelë ne Shqiptarët.
Tjetër s diej me të thanë, veç të vazhdojsh tue i shërbye At-
dheut e Mbretit me dashtni e besë pa qellime të dyta; si ke pu-
nue deri tash ashtu vazhdo edhe tash e mbrapa, e kështu Atdheu
do të ta diejë për nderë gjithmonë, e Zoti ka me të ruejtë rrezi-
qesh.
Po të falëm me gjith zemër e po të marr ngrykë.
Më njeh gjithëherë mik tandin të dashtun
t Jak Sereggi Argj.
Në zarf me pullë poste austrijake 60 paresh e pullë porosite:
Raccom.
T' Ndriçmit Zotnii
Simon Doda
Hotel Europa
Durc
Durazzo
214


268
13 korrik 1914
D. Laro Caka Simon Dadës. letër private. Italisht. E ngushllon
Simonin për rrezikun e lshmit tue i kujtue se Fuqlt e Europës qi e
mëkamben Shqipnln mbretni do ta mbainë,

J. M. J.
Mazrrek 13 - Vil - I914
Fort i dashtuni
Simon.
E mora tanden
shum të çmueme d. 7 v. e mora vesht gjith
shka më thue; edhe gëzohem fort e fort se je mirë me shëndet e
se gjithkush
të çmon e të don. Ban zemër e vazhdo
tue punue
gjithmonë
me atë qellim tepër të mirë si atdhetar i vërtetë e hesnik
e kujtoji
gjithmonë
ato fjalë qi të kam thanë, se Zoti kurr s'ka
me premtue
qi mundi i atdhëtarvet
të vërtetë
të shkoië
hupë;
rnedjë na do të naltohemi e të gjithë trathtarët
do të përvflhen e
të ndeshkohen.
Shqipnija
gjithsesi do të mbesë Shqipni pse Zoti
kështu
do e kështu e clau. Shqipnija
do të mbesë
Shqipni
pse
Fuqlt përfundimisht
e kanë shpallë e ternelue tue e kunorue me nji
Mbret e Mbretneshë
t'emnuern prej sosh, e prej atdhëtarvet
të vërtetë
Shqiptarë
të brohoritun, të dashtun e të njoftun. Pra për të mposhtë
këso vendimesh,
duhet përpara qi të ndigiohet në mbarë botën se
Iuqit dashamire
kanë dekë e mbarue, e vorrue ern ni i tyne.
Mue ma pret mendja se fuqit dashamire
gjithmonë
do ta
mbajnë, edhe po t'u lypet me bjerrë kunorën e vet, por kurr s kanë
me e ndrrue vendimin qi kanë dhanë për Shqipnin.
Pra, Simon i dashtun,
Rrnoftë Mbreti i ynë i dashtun.
Rrnoftë
Mbretnesha
e dashtun
e jona nanë e Shqiptarvet.
Shqipnija
qe dhe asht lamë lufte së padarne nga e cilla njifen
e xieren dalkadalë të gjithë trathtarët
Shqiptarë.
e ngransat në katër
anët, e trathtarët
e atdheut, e anmiqt e Mbretit, etj. por Shqipnija
e Mbreti s kanë çka drenë e shndrisin
të mprojtun
prei kunoravet
dashamire
tona. - Vetë Europa ka rnujtë me vërejtë në çashtjen
shqiptare
do trathtarë qi nen dorë janë mundue e mundohen
me e
sjellë mbrapshtë
çashtjen Shqiptare
tue shfry rnënit e idhnimet e
veta.
Po më thue se duel mbrapshtë
përpjekja
e Lezhes, edhe asht
e vërtetë, pse e pa krye e mbushë me trathtarë të shitun;
e asht
e vërtetë edhe se s na kishin ra në shpinë, por ishim të rrethuem
prei trathtije së ndyet, pse mos t'ishte qenë trathtija, mbrenda tri 235


ditsh na do t'ishirn
gjetë r,a tjetër në Durrës.
Mue m'erdh e më
vjen keq mjaft për ketë punë, por ma tepër më vjen keq
për·
Mbretin e Mbretneshën
të bam fli për Shqipni e të detyruem
m'u
përpjekë
me sa trathtarë e anmiq,
shto edhe sa e sa shpenxime
të pa fryt. Zoti e mprojtët
Kunorën e tyne. ·
Kishin m'u dashtë
orë e orë për me ndejë bashkë e me t'i
kallxue të gjitha
për fill e për pe; e njimend
s mund e harroj
shka më thuejshe në Mazrrek tue folë p0r tavolinat luejse; se Prenka
mbaroi. Përnjimend mbaroi, e mbaroi me të lana, e s die i si mund
të duket puna e ti në Durrës me gjith kshilltarin
e bashkpuntorin
e ti të bjerrjes .... ti po më kupton. - Ah kish të mujshe me ndëjë
vetëm nji orë me Mbretin tanë!
Të gjith ata të cillvet ti u çon përshëndetje,
të falen me zemër
e sidomos shpija e Ndoc Ndejës.
Kur kjeç n'lshëm,
më kanë ikun Shtjefën Çuka me Mazrrek,
Mëshkallë
e Shpuer e s' qindroi
me mue tjetërkush
posë Ndoc
Ndejës e Pashuk
Ndejës me nja nandëmbëdhetë
vetë prei Shllaku
pse edhe kësish shurn u bën tym.
Vërtë qe nji pamje e çuditshme.
Paraqitja
të përshëndetunat
e mija ma të përzemërtat
të dash-
tunit Timz. Bumçit, D. Mihill Bushatit, e setëcillit
ndër të njoftunt
e ml, sidomos Krroon - it.
Shurn keq na ka ardhë për dekë të Gjen. Toms.
Tue të marrë ngrykë me da shini e tue ta shrërngue dorën mbes
Miku i Yt shum i Dashtun
D. Loro Spathari
Famullitar i Mazrrek1!t
Shum të Nderit Zotni
Zotni Simon Doda
Hotel Europa
Durrës
P. S. E kam pa tand vëlla Gjetanin, e asht shurn mirë me shëndet.
!ve zarf:
Shurn të Ndertit Zotni
Zotni Simon Doda

Shkodër
238


269
15 korrik 1914
Mustafa Ndroqi, Kryetar i Kshillit të Shjakut, Kshillit të Krtis.
Telegrafë zyrtare. Tyrqishi. Qortohet ai kshil! pse vepron në krye
të vet.
Kshiltit të Ndershëm
Krii
Të gjithë, pa asnji përjashtim, e kemi për detyrë me bamë m
jetën për t'i a mbërrimë
qëllimit t'onë të drejtë. Kjo asht pun'e
ditun. Porse kujdeset e mundimet ma të randat në këtë rasë, për
shkak të vendit ku ndodhet, i kanë ramë në short Shjakut. Për
kët arsye Shjaku asht bamë qendër e përgjithshme.
Me bashkpu-
nimin e kontrollin e delegetënve
të gjithë kazas jemi tue e krye
këtë detyrë të shenjtë me nderë e ndërgjegje dhe si për nji vend
ashtu pë. tjerët pa mbajtun pajë për asnji.
Mirë po kur na këtu
po përpiqemi
për të mirën e përgjithshme
të përtardhme,
mb'anë
tjetër kshillat e disa kazave tjera po punojnë në mënyrë qi me i
lanë të pafryçme
veprat t'ona; ata po lirojnë njerëz të damshëm
ase po kapin tjerë në krye të vet dhe shumë punë tjera po i bajnë
gabueshëm. Drejt me thanë për këto sjellje asht tue na ardhun fort
keq. Sepse për disa punë qi kanë përgjegjsi po pyetet Qendra e
përgjithshme,
me sa për shumë veprime tjera kjo Qendër as po
laj mohet fare
( 1)
Shjak, 2 Korrik 330
Kryetar' i Kshillit
·
të Shjakut
Mustafa Ndroqi
270
17 korrik 1914
Arka e Ministrls së Financavet Mustafa Krujës. Diftesë. Tyrqishi.
Për kthimin e të hollave! qi kishte marrë n'emën të vullëndetarvet
të Krus.
Diftesë
Regjistrimi ndër t'ardhuna:
me 17 Korrik 914, N. 49
Të regjistruem ndër të daluna
me· 18 maj 9J4........ fr. 20.-000
Dhanë ofrceravet e ushtarvet
simbas
raportës së vërtetuerne
(1) Pak rreshta. qi vijojnë mbas këndej s'kuptoh0n mi.rë,.tu& qbnë se v6nd-v6nd
dnkumeutia a kanë n1irA11ë m1jt!
237


prej Komisjonit
të Bataljonit me datë 20 maj 914
"
7.680
Teprica qi i kthehet arkës në të thata mbas shpenzimesh
fr. 12.320
Për të pague rrogat e para rnuejore e për t'u bamë ballë
shpenzimeve
tjera të bataljonit
të vullnetarve
të Krus, Zit Mustafa
Asim Kruja,
nëpunës në Ministrit
t'Arsimit, i kanë qenë dorzue
njizetmijë
frang të regjistruem
si të daluna
me 18 maj 914 dhe
N. 130 në regjistrin
dituer. Prej këtyne Z. e tij ka shpenzue,
siç
rezulton
nga raporta e vërtetuerne
prej Komisjonit
të Bataljonit e
siç u tregue aty nalt, shtatmije e gjashtqind
e tetëdhetë
frang për
rrogat e atyne qi kanë pasun të drejtë; dhe tepricën, dymbdhetmij
etreqindenjizer
frang, i a ktheu sod arkës
së Ministris
së Finan-
cavet, gja të cilën na po e vërtetojmë me këtë diftesë qi i apim
në dorë t'interesuemit.
17 Korrik 914
(Ndënshkrim qi s' këndohet)
Mustafa
Zëvëndës
i Sekretarit
Drejtuer i Kontabilitetit
të Fundevet
të Përgjithshëm
"Për arktarin"
tNdënshkrim qi s' kndohet)
"V. Vakah"
Sekretar i Arkës
"Char, Baccali" (1)
271
korrik 1914?
Nji grup
Nacjonalistash. Kopje Shtatut-regullorje.
Shqip.
Lidhja "Për Atdheun e për Thronin",
Lidhja "Për Atdheun e Për Thronln"
1. Lidhja "Për Atdheun e për Thronin" u themelua në Durrës
rne 28 të Qershorit
1914 me qëllim që të i shërbenjë e t'i ndihmojë
me këshilla e me mjete të tjera M. T. Mbretit e Qeverriës në për-
pjekjet e tyne për shpëtimin
e Atdheut nga trazimet e rrezikëshme
në të cilat ndodhet sot.
2. Lidhja do të qeveriset prej një këshilli 22 vetësh. Themelues
të Lidhjes janë ZZ, Imzot Kaçorri, Dr. Temo, Abdyl Ypi, Mustafa
Kruja, Dr. Fahri Gjilani,
Luigj Gurakuqi,
Refik Toptani, Eshref
238 (1) Shkruam e ndëushkruem kështu siç u kopjue ndër thojza.


Frashëri, Izet Zavalani, L. Logori, G. Jatro, Themistokli
Gërrnënji,
ldhomene Kosturi, Sejfi Vllamasi, Ahmet Dakli, Shelqet Dajiu, Kost
Paftali, Nuri Vila, G. Cilka, Kasneci, Syreja Pojani, Hasan frashri.
3. Kryetar i Këshillit u zgjoth z. Refik Toptani, nënëkryetar
Kasneci e shkronjës
Z. L. Gurakuqi.

4. Këshilli
ka zgjedhur
një Komisië prej 5 vetash që. do të
jenë organ i ti për të mbaruer qëllimet e vendimet e dhënuna. Si
pjesëtarë të Komisiës u zgjedhën ZZ. Eshref Frashëri, L. Gurakuqi,
Mustafa
Kruja, Abdyl Ypi, ldhom Kosturi.
Këta do të jenë dhe
përgjegjës përpara Qeveriës.
.
5. Për të vënë në vepëri m vëndirnet e Këshillit, Komisija
ka
të drejtë të zgjedhë
udhën e mënyrën që t'i duket më e mirë në
qoftë se Këshilli nuk e ka vëndosur përpara. Vendimet e Kornisiës
mi këtë çështje do të rnirren me vota të plota ja me një shumicë
katrë votash, ndryshe çështja do të hidhet në Këshillë.
6. Kur një nga pjesëtarët
largohet për shumë kohë, atëherë
Këshilli do të zgjedhë një pjesëtar të ri.
7. Shokët e Këshillit munt të shtohen; shokët c rij do të pro-
pozohen
nga themelonjësit
e do të zgjidhen nga Këshi lii. Shokët
e rij nuk do të kenë të drejtë të propozojnë ndryshimin
e pikavet
themelore të programës.
2i2
29 korrik 1914
Qerim Gunbardhi nga Vlona Mustafa Krujës në Durrës. Letër
private. Shqip. Të diellen me 26 Mbreti me Mbretneshën kanë vizi-
tue Vlonën e janë pritun me enthuzjazëm,
Vlorë, 29--7 1914
Vëllaj i dashur
Mustafa A. Kruja
në Durrës
Vëlla,
.......... Pardje të djelën urdhëroj
në Vlonë L. M. T. Mbreti
dhe Mbretëresha.
U pritën fare mirë. S'tregohet
kënaqja,
kurajua
që fitoj i mjeri popull...
.
Qerim Ounbardhi
233


273
13 gusht 1914
Qendra e përgjithshme e rebellzmës Kshillit të Krtis. Telegrafë
zyrtare. Tyrqisht. lypet ndihmë për luftimet qi janë tue u bamë, si
duket, rreth Beratit.
Kshiliit
Kru
Luftimet
po vazhdojnë të rrepta. Zani qi lyp ndihmë
nga
fushat e luftës ban m'u dridhun
ndërgjegjet.
Le të vëmë të dy
duert në krahnuer,
atje ku rreh zemra, e të dalim para Perendis
të lamë tue i ndihmue
këtij atdheu të vogël të bekuem. Në qoftë
se deri nesër mbrarna nuk do të mbërrijnë
në ndihmë çeta të
forta i shkreti Berat do të gjindet në rrezik për të tretën herë. Në
qoftë se s'ka me ramë Vlora ky do- të jetë fillimi i mjerimit
qi
kanë për t'a ndjekuri
mjerime tjera të zhytuna në gjak të kuq e
na do të shohim
atëherë desh-morët tue u dridhun mbi shortet e
Kombit. Bashkimi e ban luftën. Vl!azën ! Zoti qoftë rojës e shpëtim-
tar i ynë.
Shjak, 31 Korrik 330
Për Kryetarin e Qendrës së
Përgjithshme
Major Xhenab • Adil
274
10 gusht 1914
Major A. Sheuketi Simon Dadës në Durrës. letër zyrtare.
Shqip. E fton në mbledhje të Komisionit të luftës.
ZHANDARMERIS SHQIPTARE
(intestacjon me Shqipe l
Zoti Simon Doda
L. M. T. Mbreti urdhënoj qi 'të mblidhet Komisjoni i luftës
sot më orë 4 1/2 pas dreke; të kini rnirësin që të urdhënoni ene
Zotnija juj në: "Zyrëtë rninistris"
10/8/914
Major
A: Sheukete
Në zarf, po me atë intestacjon të shtypun:
Z. Simon Dode
240


275
13 gusht 1914
Prengë Bibdoda Simon Dodës. Letër private. Shqip (mirditisht)
E fton për ta dërgue në Malsi të Madhe.
Un vet kam chue at nieri ehi t' vish niher sa me u pa me
mue. Se ty tash per tash t' duhet meu getun n' Malsit madhe se
rexiku hala asht n' kryet maleve por hem kam dasht me t' pa hem
me t' than dissa kshille per punt malsis. Ti bile kur t' vish ktu
ma mer eja naten jo per ty por per punt malsis, e me dioi ta
spieghoi.
shnette shum,
P. Bibdoda
13 Diusht
276
18 gusht 1914
Major A. Shevketi Simon Dodës. letër zyrtare. Shqip. I ko-
munikon urdhnin e Mbretit mos të shprazen pushkë kot.
N 73
Durrës 18/8/914
Ndimësit Komandanit Mirditësve
Z. Simon Dode
Pas një urdhrë mbretnore biseduer dhe vëndosur prej komi-
sionit ushtërjake, se çili është i ndaluer me zbrazë pushkë në Qy-
tet ~he jasht dhe në fortesë kot me kot.
Ata që do të zbrazin pushkë do të dënohen dhe do të burgosen.
Pra, kështu u lutem të lajmëroni njerëzit.
z. suaj
Kryetar i komisionit
Ushtërjake
Eta -major
A. Shevkete
241


277
ra gusht 1914
Major A. Shevketi Simon Dadës. Letër zyrtare. Shqip. Ndalohet
bartja e armvet në qytet për civila e për ushtarë.
ZHANDARMERIS SHQIPTARE
N. 95
Durrës 18 -8 - 914
Ndimësit komandanit Mirditësvet
Z. Simon Dode:
Pas një urdhr mbretërore biseduar dhe vëndosur prej komisionit
ushtërjake, jeni të detëruar t'i jepni urdhër ushtëriës tuaj : se gjith
sivilët dhe ushtarët janë të ndaluar me mbajt armë duke shetitur
brënda ndë qytet. Pra gjith ata ushtarë që duan të vinë në qytet
janë të detruar të lenë armët ndë vendet të tyne. Kanë të drejt të
berasin armatosur vetëm ata ushtarët që ndodhen reth i Zotëriës
suaj.
Pra, u lutem të lajmëroni gjith ushtërinë tuaj.
Kryetari i komisionit
ushtëriake
Eta - major
A. Shevkete
278
18 gusht 1914
Major A. Shevketi Simon Dadës. Letër zyrtare. Shqip. l lypë
nii nieri si nënpunës të depos për të sigurue shërbimin e municionevet
për Mirditsit.
N 97
Durrës 18 I 8 / 914
Ndirnësit komandanit Mirditësve
Z. Simon Dode
Po të bëhet do një luftë, për të ndihmuar atyre që do të
shpjen me së shpejt municionët në fushë të luftës, të dërgohet një
nga njerësit Z: suaj; ajy njeri do të jet për gjith - një si ndihmës
ne nëpunës i
depos.
242


Pra, u lutem na lajmëroni emnin e atië njeriut që do të zgje-
dhet dhe do të dërgohet.
Kryetar i komisionit
Ushtërjake
Eta- Major
A. Shevkete
Në nji zarf edhe për dy numrat e përparshëm po me ati intes-
tacjon:
N 95
73
95
Ndimësit Komandanit Mirditësve
Z. Simon Dode
në Durrës
279
20 gusht 1914
Major A. Shevketi Simon Dodës. Letër zyrtare Shqip. Hjekë
vërejtje se do të Thkellas për të gjujtë shë] kanë shprazë pushkë.
Durrës 20 / 8 I 914
Ndihmësit e Komandanit Mirditësve
Z: Simon Doda
Jemi lajmëruarë nga anën e kornandanit Qytetit që më 19
gusht, të mërkurën ne orë një allafranga ; disa ushtarë nga bajraku
i (Kthelës), për me marë (nishan) kanë qiluar shumë herë. Prandaj
të lajmërohen edhe një herë ushtarët Z: suaj urdhri mbretit që u
kemi botuar për para.
Ju lutem, pas këtej të ndalohen ata lëvizjet që janë kuntrë
urdhrë mbretrore.
Kryetar i komisionit
ushtërjake Eta - major
A. Shevkete
në zarf:
ZHANDARMERIS SHIPT ARE
N° 125
Ndihmësit e komandanit Merditësve
Z: Simon Doda
Durrës
243


280
23 gusht 1914
Sami Yrioni Simon Dedës. Letër zyrtare. Shqip. E fton n' au-
djencë të Mbretit.
I nderçmi Zoti Simon Doda
Pas urdhërit M. T. Mbretit, kam nderin t' ju lajmoj qe sot
ora më 4 të vini në Pallat.
Ju lutem Zotni të pranoni nderimet e mija
Shambelani M. T. Mretit
Sami Vrioni
23-8-914
në zarf:
I nderçmi Zoti Simon Doda
Ketu
281
27 gusht 1914
Major A. Shevketi Simon Dodës. Letër zyrtare. Shqip. E fton
në mbledhje të Komisionit Ushtarak.
Ndëmesit komandit merditesve
Z: Simon Dode
nesër lipset të mblidhet komisjon i jonë për ca gjarje të
mëdha.
u lutem të urdhroni nesër më (allaf) orë 4 pas dreke në ad-
ministratë t' ime.
të falem me nderë
27 - 8 - 914
Kryetar i komisionit
ushtërjake Majori
d'eta major
A. Shevkete
244


282
29 gusht 1914
Major A. Shevketi Simon Dodës. Letër zyrtare. Shqip. Mbi
vjedhje tri kafshësh për te cillën janë pandehë do të Mirditas.
Z. Ndihmës 'i Kumandant' · i Mirditasve
Z, Simon Doda
K~tu
N. 157
12
Në fshati Spital, u vodhën shumë plaçka-
si edhe kafshë që bëjnë 30,000 grosh dëm ..
Pshati bëri një qarje në qeveri si edhe në
Kontrollët. Nga ana e qeveries t'onë u shëkua
(u bë tahkikat) edhe u gjendën të gjitha plaçkat
e vjedhura, në mes të cilëve janë edhe të tri
kafshët që i kanë therur Mirditasit.
Për këto tri kafshë lipset të miren të hollat
prej atyre që i kanë therur, edhe t'i epen. drej-
torit të Policiës.
Durrës, 29 Gusht, 1914
Në zarf:
N° 157
Ndihmës 'i komandant 'i Mirditasvet
z. Simon Doda
245


Togeri sekretar i Komitetit të Mprojties së Shqipnis (1) Simon
Dadës. Letër zyrtare. Frtmgisht. E fton në mbledhje të Komitetit.
Komitetit Epruer
I Mprojtjes
së Shqipnis
Zotni
Kapitan Simon Doda
Jeni ftue në nji mbledhje të jashtëzakonshme për' sot ora më
5. 1/2 e së do të mungoni.
Sekretari i Komitetit
Nen toger
(firmë e palexueshme)
284
31 gusht 1914
Qendra e përgjithshme e rebelizmës Kshillit të Krtis. Kopje
el egrafe zyrtare.
Tyrqisht. Rebelat hyjnë në Vlonë pa pushkë
të shtime.
Kshillit
Krtl
Mbas nji telegrafe qi muerëm tashti nga Fieri prej Mustafa
Beut, kryetarit të Qendrës së Përgjithshme, Vlora u dorzue pa luftë.
Tue ju dhanë këtë sihariq ju çojmë edhe përgzimet t' ona.
Shjak, 18 Gusht 330
Sulejman .
Zëvëndës i Kryetarit të Q. P.
(1) Ishte i
përbam, për sa mban mend Z. Doda. prei vetë Simonit, Bajram
246
Currit,~Isa Boletinit, Major Sbevketit e prei njij majori holandez.


285
shtatuer 1914
Kshilli i Krus ushiris rebele qi men dy anët e Bregut të Mates.
Kopje koncepti telegrafe zyrtare. Tyrqisht. I ep sihariqin e pushtimit
të Vlonës.
Beqir - Sitki Beut, kumandar i Iuqis së mble-
dhun në Breg të Mates, dhe Haxhi Qir!s,
kumandar i Pëdhanës
Këtu para ju transmetuem
kopjen e telegrafës s'ardhun nga
zëvëndsija e kryesis së Q. P. të Shjakut. Pra përgzoj gjithë ushtrin
myslimane c othomane edhe i lus ngadhnjime
prej Zotit.
Kru, 19 Gusht 330
Kryetar' i Kshillit të Krus
Salih - Rahmi Dollma
247




RADHOJ
I DOKUMENTAVET
DATA
PERMBAJTJA
1908 · 17
VI\\
Shah
in Kolonja nga Sofja Drejtorit t'' 'Elçis së Z~mrë11
së Krishtit" uë Shkodër. Letër private, Shqip me alfabet
të Stambollës. Mhi çashtjen e alfabetit e mbf "Elçin".
190~ · 2 VIii
A. Dedë Pasi, jezuit. Shenim përsonal i datuem Italish ,
Vendimet e njij komisjoni jezuitsb mbi përdorimin e alfa-
betit t' "Agimi" në sbtypsbkrojën e tyne,
1903 ·
VII li
Komiteti othoman "Bashkim e Përparim"., Fletë e
shtypun. Tyrqisht. Ftesë mvslimauvet Shqiptarë të bahen
me parti të Tyrqvet të Ri.
1903- 23 IXll
Klnbi "Bashkim" i Manastirit Klubit "Bashkim" t'El-
basanit, Qarkore zyrtare e poligrafueme. Shqip me alfabet
të Stambollës e Tyrqisht. Ftim për të çuem nji dergatë në
K
uvendin e Alfabetit.
1908 - 28 IX IJ
Po ajo qarkore e Nr. të përparshëm, por me
ndryshime:
1908- 6 XJ
Klubi "Bashkim" i Manastirit Jezuitvet të Shkodrës.
Letër zyrtare. Shqip me alfabet t.ë Stambollës. Shprehë
I
I keqardhje për mosdërgim
përfaqaueaash e kënaqësi për
adesjon të J ezuitvet.
1908 - Hl XJ \\I
Klubi ''Bashkim" i Manastirit Klubit "Bashkim" t'El-
basanit. Letër zyrtare. Shqip. Marrëveshtje mbi kuvendin e
alfabetit e mbi nji 'ushtrim thjatruer.
1908
11
Esad Toptani prei Stambolle njij misi të Komitetit
"Bashkim e Përparim" në Selanik. Kopje letre private.
i Tyrqisht. Lajme për çasbtje politike qi interesojnë veprimin
I e zhvillimin e Klubit, sidomos në Sbqipni.
I
Jabja Kavaçi prei Kruje Mustafa Krujës në Stambollë.
1908 - 20 XII Estrakt letre private. Turqisht. Mhi misjonin e Haxhi Vil-
danit në Kni për propagandë kombtare.
249


DATA
PERMBAJTJA
1909 - 10 I
Studentat e Shkollës së naltë "Mylkijei Shahane." Mi-
nistris turke t' Arsimit. Koncept lutjeje. Tyrqisht. Lypin të
mësohet Pdhe Shqipja në shkollën e tvne.
1909 - 4 IlI
Klubi "Bashkim" i
Manastirit Klubevet të ndryshme
no të "Bashkimit". Letër qarkore. 'I'vrqisht. Tvrqit e Ri
sigurojnë Shqiptarët me anën e Komitetit të tyne se gjuha
shqipe mund të mësohet lirisht.
1909 - 21 IV
Klubi Flhqipt,fir
"Bashkim" i Manastirit Klubit "Bashkim"
t'Elbasa.nit. Shërbesë telegrafike qarkore. Tyrqisht. Usbtrit
e Rnmelfs i
janë rrasun Stambollit për të dërmue kundër-
revolucionin.
Hl09 - 29 IV
"Basl1kim" i Elbasanit klubeve tjera të "Bashkimi1'.
Koncept telegrafe qarkore. Tyrqisht. Rriiximi i
Ahdyl-Hami-
dit II dhe të hypnnit e Mehmetit V (Sultan Resbadit),
1909 - 29 IV
"Bashkimi" i Fiillërinës "Bashkimit" t'Elbasanit. Shër-
besë telezraflke. Tvr qiaht
, Përgiegje urimesh për të hypu-
nit. e Mbretit të rf ,
1909 - 9 V
Komiteti Othornan "Bashkim e Përparim", klub 'i El-
baaauit, "Ba11hkiroit" po t'Elbasanit. Letër zyrtare. 'I'yrqisht,
Fte11ii në përfil1pir,,tnijl' për të mbetunit në luftë të Stambo-
llit tue shue kuudër-revolucjonin.
1909
Mustafa Kruja Sulejman Nazifit në Stamboll. Letër e
hapun. Tyrqisht. I rlel zot kombit e giubës.
1909 - 8 VI!I
Jahja Kavaci nga Kruja Mustafa Krujës në Stamboll.
i Letër private. Tvrqisbt. Mësimi i gjuhës shqipe në Kru,
1909 -14 VIJ
Jahja Kavaçi naa Kruja Mustafa Krujës në Stamboll.
Letër private. Tyrqisht. Mësimi i shqipes në Kru; qeverrija
I' tyrke e shqipja.
I
1909 - 23 ,n
Xhemal Belegu nga Kruja Mnstafa Krujës në Stamboll.
Letër private. Tyrqisht. 'I'vrq e t.rrkomanë qesin ugatrreaa
në Sbqipni me shkrolat arabishte për shqipen.
250


DATA
PERMBAJTJA
J 909 · 23 vu
Nga Elbasani Dërzatëa i;,'E1hManit në Kuvendin e Dib-
rës Koncept telegrafe private. Tvrqisht. Urime për kremt.i-
min e asaj dite, krvevietore e shpnlljes së k ushtetfs otho-
man 11.
1909 - 29 VIJ
Xhemal Belezn, nga Kruja. Mustefa Krujës në 8ta.n1bo1l.
Lfltër private. Shqip me nj i !>htojsii t.vrqif.1ht. "Ha.lldupat."
e T'iranës "'htJinë çunat në shfoqsf anti kom htare.
1909 • 29 vu
"B11.shkimi" i Gra.mshit "Bashkimit" t'Elba11anit. Letër
zyrtare Shqip. Lajmim i hapjes- së Klu~it. ..
1909 - 6 vm
Jahia Kavaçi , nga Kruja, Mustafa Krujës. në Stamboll.
Letër private. Tvrqisht. Shqipja në Kru. "HalMupët" e
Tiranës shttjnë çunat në shfaqsf antikom
htare · Deraata e
Krtis në Kuvendin e Dibrës,
1909 · 10 VIII
Sabri Tofiku, ng11, 'I'irana, Muatafa Krujës, në Stamboll.
Letët private. Tvrqisht, Gjithnji mbi shfaqstt antikombtare
të çunave të Tiranës të ,g;ënjyem prej "Haldnpvet".
1909
I
Mustafa Krnja, nga Stambolli
, Mehmet Ali T'optan it
rezit të Beledfs së Tiranës. Koncept letre private. Tvrqishb.
Prap mbf sbfaqsft antikombtaret të çunavet të Tiranës,
J 909 - 13 VIII
,Jahja Kavaci, n ra Kruja, Mnstafa Krajës, në Stamboll.
Letër pr
ivate. Tvrqi-ht.. MPcsimi i shqipes. Kuvendi i Dibrës
e ai i Elbasanit.
1909 · 30 VIII
Jahja Kavaçi, nga, Kruja, Mustafa Krujës, në Stamboll.
Letër private. Tyrqisht. Mësimi i shqipes në Krri,
H)09 -15 IX
"Ba11hkirni" i Durrsit "Bashkimit" t'Elbasanit. Telegrafë
zyrtare 'l'yrqisht. Vi.jm i hapjes së Klubit.
1909 - 15 IX
'•BaRhVimi" i Elbasanit "Bashkimit" të Durrsit. Kon-
cept t,elegrafe zyrtare. Tyrqisht. Urim për hapjen e Klubit.
1909 - 15
x
"BaRhkimi" i Beratit "BaRhkiroit" t'Elbasanit. Tele-
grafë zyrtare. 'I'yrqisht. Lajmi i
hapjes së Klubit.
1909 · 7 XI
Dr. Zejnel Ahidin Gj illanl , nga Stambolli, sbqiptarvet
nacionalista banues në Stamboll. Letër qarkore zvrtare.
'I'yrqisht Ftesë për me bised.ue mbi mizorit e nshtrfs tyrke
në Kosovë.
251


DATA
PERMBAJTJA
1909-19 XII
Emin Bilibash Nepravishta,. nga Hallkallija
e Stambo-
llit, Mustafa Krujës me shokë, në Stamboll. Letër private.
Shqip. Mbi mbledhje studentash shqiptarë për çashtje komb·
tare.
1910
- 7
I
Miset o Komisjonit
të Shkollës Normale t'Elbasanit.
Vendim. Shqip. Për dëbimin e njij nxansi nga shkolla.
isro- 24
T
Komisjoni i Shkollës Normale t'Elbasii,nit.
Vendim.
Shpip. Mbi uniformën e nxiiORavet.
1910 - 31
I
"BaAhkimi" i Ohrit "Bashkimit"
t'Elba!lnnit.
Letër
zyrtare Tvrqisht. Përsillen !\\ djelm kosovarë dërguern
pr<>j
Hnsan Prishtinës në Shkollon Normale.
1910
Statut -rregullon, e "81,oqnis B" shqiprarvet të ri Intelek-
tuale " për përhapjen e arsimit në Rltqipni e forcimin
e
bashkimit. Koncept.
1910-
J
Stndentat shqiptare të Stambollit botës shqiptare e otho-
mane. Koncept artikulli. Tyrqisht. Proje e shkrolavet latine
nor shqipeu .
1910
Radhoi i
studeutavet shqiptarë tfi shkolla vet të nalta
të Stambollit në 1909 - 1910.
1910· 20 U
Sinan Përmeti, nga
Stambolli,
Mnstafa
Krujës, në
·,.\\ 81.amboll. Letër privato. Tyrqisht. Lajmon se bashkohet me
i stndentat tjerë në i:-jith~,ka të bajnë për shkrolat latine e
i kundra shkrolavet ai abe
1910- 2 IIIll 1' Jabj1i Kavaçi , nga Krnja, Muatafa Krujës, në Stamboll.
Ekstrakt letre private. Tvrqieht , Kruja e shkrolat e shqipes.
1910- 7 III il
Gjirokastra Myfid be J,ibohovës, në Stamboll. · Kopje
telegrafë zyrtare. 'I'yrqisht. Mbi germat e shpipes.
1910- 8
[!I I
Klnbi "Drita i G,jirolrnstrës klube;et
"Bashkimi",
a
,1me tjetër titull, të Shqipnis. Qarkore zyrtare.
Shqip. Gji-
I rokastru e shkrolat shqipe.
252


DATA
PERMBAJTJA
1910 - 8 III 11
Jahja Kavaçi, nga Kruja, Mustafa Krujës, në Stamboll.
Ekstrakt letre private. Tyrqisht. Mbi Shoqnin e Sbqiptarvet
lii intelektualë.
1910-14- IIIll
"Bashkimi i Ri" i Elbasanit Kryetarit
të vet. Letër
t
zyrtare.
Shqip. Lajmon ~e nga të shkrimët
bashkë të /
"Bashkimit"
e të "Vllazms"
duel "Bashkimi i Hi".
v
1910 - 3
11
Emin Bilibashi Nepravishta, nga Hallkallija e Stambo-
llit, Muatafa Krnjës në St1imboll. Letër private. Shqip. Nji
proponim kundra fushatës antishqiptare të do gazetave tyr-
qishte.
Studentat Shqiptarë të Stam hollit Deputetënvet
Shqip-
1910
tarë. Koncept telegrafë private. Tyrqisht.
Mbi fushatën e
shkrola vet të shqipes.
Jahja Kavaçi, nga Kruja, Mustafa Krujës, në Stamboll.
1910
Letër private. Tyrqisht.
Mbi përshtypjen
e veprimevet
ushtarake kundra Kosovës.
1910-15
XI \\I
Jusuf Elesi, nga burgu i Manastirit,
Mustafa Krujës,
në Durrës. Letër private, Tyrqisht.
Uron për mësimin e
shqipes në gjimnazin e I)urrsit.
I 11
J usuf Elezi, nga burgu i Manastirit,
Mustafa Krujës,
1911 - 14
në Durrës . .,Ekstrakt letre private. Shqip. Mbresat e vepri-
mevet ushtarake tyrke në krahinën e Dibrës.
~·inan Përmeti, nga Dibra, Mustafa Krujës, në Durrës.
1911-15
Ul Ekstrakt letre private. Shqip. Mbi shputën qi muer Ismail
Kemali në Parlament tyrk.
Xherual Belegu, nga Stambolli,
Mustafa Krujës, në
1911-17
III Durrës. Ekstrakt letre private. Tyrqisbt. Mbi nji shputë qi
ra nji Tyrk i Ri Ismail Kemalit në Parlament.
1911- 31
v
Mehmet Ismet Çano, nga Stambolli, Mustafa Krujës, në
Durrës. Ekstrakt letre private. Tyrqisht.
Mbi shputën qi
muer Ismail Kemali në Parlment tyrk.
1911-12 VIIIll
Mahmut Beahiri, nga Durrsi, Mustafa Krujës, në Krt'd.
Ekstrakt letre private. Tyr qisht. Mbi të drejtat e njohuna
vetëm Malsorvet të Mbishkodrës prei Stambollit mbas krye-
niritjes së tyne.
263


/
DATA
II
PERMBAJTJA
1911 -15 VIII I/
Kryeministrija
tyrk e Ministris së Mbrendshme. Shkresë
qeverritare. Tyrqisbt. Mbi Shkollat shqipe e mbi shkrolat e
shqipes.
19, 1-14
IX 11
Qerim Gunbardhi,
nga Vlora, Mustafa Krujës,

Durrës. Letër private. Shqip. Mbi hapjen për së ri të dy
shkullavet shqipe e mbi lëvizjen e ushtris.
1911 - 28 IX 11
Klubi Qentral "Diturak",
nga
Stambolli,
Mustafa
Krujës, në Durrës. Letër zyrtare. Shqip. Mbi lëvizjen ar-
simore kom btare të Durrait.
1911- J 7 XI 11
· Xhemal Belegu, nga Kruja, Mustafa Krujës, në Durrës.
Letër private. 'I'yrqislrt, Mbi letrën qeverritare
të 19 gu-
shtit.
19tl-28
Xl ]
''Qen<lr' e Kluheveu' Dituris shqip",
nga Stambolli,
Muatafa Krujës, në Durrës.
Qarkore zyrtare.
Shqip. Mbi
nj. Misjo11 q1 dërgon Q':l\\ errija në Shqipni për te hetuem
se me cilat shkrola 1 dou populli snkollat shqipe.
1911
Mustafa Kruja për Misjoniu e dërguem prei Stambolli.
Koncept deklarate. Tyrg,isht. Mbi shkrolat shqipe.
1912 -13
li
Xbemal Belogu, ngit Kruja, Nustafa Krujës, në Durrës.
Letër private. 'I'yrqisht. Mbi misjonin e Muharrem Tagës
në Kosovë nga aua e u:tejonalistavet të Trranës e të Krus.
1912-17
lI
Mehmet Bahaeddin drejtori i gjimnazit tti Durrsit, Mus-
tafa Krujës, në Dunës. Letër zyrtare. Tyrqisbt.
Në lidhje
me petgatitjet e kryengritjes në prefekturën e Durrsit.
Komisjoni sundimtar i Normales a'Elbasanit
Bashkfvet
1912-13
lII të Shqipnis. Qarkore zyrtare. Shqip me nji përkthim të lirë
tyrqisht, Për nxënës gratis.
Hasan Rizaja, vali i Shkodrës Drejtoris
s' Arsimit të
1912-29
IV Stikodriis. Shkresë qeverritare. Tyrqisht. Për pushimin e
Mustafa Krujës nga profesorija e gjymnazit të Durrsit.
Drejtori i Arsimit të Shkodrës Drejtorit të Gjymnazit
1912 • 29 IV të Durrsit. Letër zyrtare. 'I'yrqisht, Për pushimin e Mustafa
Krujës.
254


DATA
PERMBAJTJA
191
\\? - 6
V 11
Mehmet Bah
aed
din, drej tuer i Gjymnazit të Durrsit,
Mustafa Krujës në Durrës. Letër zyrtare. Tyrqisht. Për
pushimin e Mustafa Krujës.
1912- 26
V 11
Shefik Koudi, nga Janina. Mabmut Beshirit, në Durrës.
Telegrafë private. Shqip. Rrotull kryengritjes së 1912-s.
1912- 30 V 11
Mahmut Besl1iri, nga Durrai, Mustafa Krujës, në Shko-
dër. Ekstrakt letre private. 'I'yrqisht, Rrotull kryengritjes
së 1912-s.
1912 - V - VIii
"Hhoqëni, e liris s'vërtet" Dega nxansore bashkal dhe-
tarvet. Fletë e shtypun. Shqip. Propagandë për kryengritje
kundra 'I'yrqis për të drejtat kon.btare.
11:112-22 VIJJ
Mustafa Kruja, nga Sk uraj , Komitetit kryengritës në
Kru. Koncepte raporte. 'I'yrqisht. Mbi lufuinrin e Bregut. të
Mates ndërmjet Malsorësh e usht.rfs t.yrke.
J.912. 23 VI 11
Ilaeau Rizaja Vali i Shkodrës majorit Ali Febmi Kos-
turit, në Lesh. 'I'elegrafë Qeverritare. Tyrqish t. Mbf lufti-
min e Bregut të Matos.
1912- 24 VI 11
MajOT Alf Koatur i, nga Lezhja, Hasan Rizas, në Shkodër.
Koncept telegrafë qeverritare. Tyrqisht. Mbi luftimin e Bre-
gut të Mates.
1912 _ 24 VI 11
Ali Kostur
i, nga Lezhja, Hasan Rieas, ne Shkodër.
Koncept telegrafe qoverr
itare. 'I'yrqisht, Lypen karroca për
të bartun 6 të varruem.
1912.24
VIii
Ali Kosturi, nga Lezbja, Hasan Rizas, në Shkodr. Kon-
cept telegrafë qeverritare. Tyrqisbt. Mbi gjendjen e Bregut
të Mates mbas luftimit.
1912- 24 VIii
AH Kosturi, nga Lezbja Hasan Rizas, në Shkodër, Kon-
cept telegrafë qeverritare. Tyrqisht. Mbi gjendjen e Bregut
të Mates.
1912 - 25 VI JJ
Ilasan Rizaja, nga Shkodra, Ali Koaturin, në Lesh. Te-
legrafë qeverritare. Tyrqisht. Mbi gjendjen e Bregut të
Mates.
1912 · 25 VI
Ah Kos
Luri, nga Leshja, Hasan Rieas, në Shkodër.
Koncept telegrafë qenirritare. Tyrqisht. Mbi gjendjen e
kryengritjes që prei Kruje deri në Mirditë.
255


O A T A
11
P E R M B A J T J A
1912 - 25 VI I[
AH Kosturi, nga Lezhja, Hasan Rizas, në Sbkodër.
! Koncept telegrafë qeverritare. Tyrqisht. Mbi gjendjen e te-
lavet.
I 912 - 26 VI 11
Hasan Rizaja., nga Shkodra, Ali Kosturit, në Lesh,
Telegrafë qeverritare. Tyrqisht. Lvp laj ure e jep urdhna
! politikë e luftarakë.
I
1912-27
VIii
Ali Kosturt, nga Lezhja, Hasan Rid1s, në Shkodër.
i Koncept telegrafo qeverritare. 'I'yrqisb t. Mbi gjendjen o
vendit.
1912 - 28 VI 11
AH Kosturl, nga Lezhja, Hasau Rieas, në Shkodër.
Koncept letre qeverritare. 'I'vrqisht: Mbf lëvizjet e nshtris.
1912 28 VI JI
Ilasan Rizaja, nga Shkodra, Ali Kosturit, në Lesh.
Telegrafë qeverritare, Trrqisht. Mbf lëvizjet e ushtrta.
1912 _ 28 VI II
Hasan Rizaja, nga Shkodra, Ali Kosturi't, në Lesh.
Telegrafë qeverr itare. 'I'yrqisht. Urdhën m'u nis' e me
xanë vend në dy anët ,i Mates e me ndrequn telat.
1912- 28 VI 11
All Koaturi, nga Lethja, Kumandës së Baonit 3, Regj. 71,
në Lesh. Koncept urdhrn ushtarak. Tyrqisht, Levizje ushta-
rake.
1912- 28 VI !I
Mustafa Kruja, ngit Krujaf , Salih Nivicëa, në Durrës.
Koncept letre private. Tyrqisht. Mbi luftimin e Lezhes e
kryengritjen e Kn'is.
1912 _ 28 VI 11
Hasan Rizaja, nga Shkodra. Ali Kos
turit, në Lesh.
Letër qeverritare, Tyrqisht. Inatrukcjone lëvizjesh ushtarake.
1912 -30 VI 11;( i Nji toger i ushtrfs lyrke, nga Miloti, Alf Kosturit. Ra-
portë ushtarake.Mbr gjendjen e Kurbinit.
Kumandari i Kala,; së Krua kumandarit të baonit I.
1912 · 30 VI Urdbën ushtarak. Tyrqisbt. Lëvizje ushtarake.
.
Ali Kostur i, Hasan Rizas në Shkodër. Koncept telegrafe
1912
qeverritare. Tyrqisht. Lëvizje ushtarake.
\\
1912- 1 VII I
AH Kosturi, Hasan Rizas, në Shkodër. Koncept teleirafe
\\ qeverr
itare, Tyrqisht, Kërkon nji heliograf,
266


DATA
il
PERMBAJTJA
1912- 1 VIiii
Hasan Rizaja, nga Shkodra, Ali Kosturit.
Desbifrun
telegrafë qeverr itare, Tyrqisbt. Urdbna levizjesh ushtarake,
1912- 2 Yll
AH Kosturi , Ilasan Risas, në Shkodër. Koncept telegrafe
qeverritare. Tyrqisht. Nji çetë Malsorësh asht pamë në fushë,
veshun si gjindarmë.
1912- 2 VII
Ali Kos
turi, nga Leshja, Hasan Rizaa, në Shkodër.
Koncept telegrafë qeverritare. 'I'yrqisht. Mbi masat. u1htarak•
e roj en e tela vet.
1912 - 2 Yll t;,;
AH Kosturi, Hasau Rizas në Shkodër. Koncept telegrafe
·qbverritare.
Tyrqisht.
Në Krue ka plasun
kryengritja;
ushtr ija mbyllet në kala.
lnl2 - 2 Yll
Nji grup uacjonalistasb durrsakë, nga Durrsi, Muatafa
Krujës në Sarisalltik.
Letër private. Tyrqisht. Mbi nështy-
pjen e kryengritjes në Durrës.
1912- 2 VU!.\\ -;( AH Kosturl, liasan Risas në Shkodër. Koncept telegrafë
I qeverritare. Tyrqisht. Mbi gjendjen e Krus kryeugritae.
1912 - 3 Yll II l(::( Hasan .Rizaja, nga Shkodra, Ali Kosturit, në Bëdbanë.
Telegrafë qeverr itare, Tyrqisht.
Urdhën i prëm per me
marshue mbi Krun kryengritëse.
1912- 3 Vil 11
Ilasau Rizaja, nga Shkodra, Ali Kosturit, në Bëdhanë.
Telegrafë qeverr itare, Tyrqisht. Përsëritet urdhni i sipërm.
1912- 4 VII \\[
Hasan Rizaja, nga Shkodra, Ati Kosturit, në Bëdhanë.
Telegrafë qeverrrtare,
Tyrqisht. Instrukcjone për zbatimin
e urdbnit të aiperm,
1912 · 3 VIi 11
Ali Kosturi, nga
Bëdhana., Komandës
eë Leshes,
Koncept telegrafe qeverritare, Tyrqisht. Lajmon nisjen për
iKru.
1912 · 8 VII I, cy Salih Nivica, nga Vlona, Timz. Nikullë Kaçorrit, në
, Durrës për kryengritsit e Krua, Raportë private.
Shqip.
Mbi gjendjen e Vlonës në çashtje të kryengrttjes.
1912
11
AH Kosturl, Hasan Rizae në Shkodër. Koncept telegrafë
qeverr itare. Tyrqish. Të tanë burrat e Krua në Sarisalltik;
j ushtrija e ngujueme në kala,,
261


DATA
PERMBAJTJA

1912 - 3 Vil li
Abdyl- IIamid Borshi, kumandar i gjindarrnerfs së Krus,
Ali Kosturit. Letër qeverr itare, 'I'yrqisht. Raport mbi krye-
ngritjen e Krua.
1912- 3 VU 11
Mustafa Kruja n'emën të Kryengritsvet. të vilajetit të
Shkodrëa, nga Sarisalltiku.
Popullit.
Shpallje.
Tvrqisht.
fillohen shkaqet, e qëllimet e kryeugritjes e grishet gj ith
populli me marrë pjesë.
1912 - 5 Vil ri
Nji Misjon i Prefekturës së Durrsit, nga Kruja, Avdi
be Toptanit, në Sarisalltik. Letër zyrtare. Për nj i pjekje
me te e me të parët e kryengritjes.
1\\H2- 5 VIi JJ
Salih Nivica, nga Delvina, 'I'imz. Nikolk Kaçorrit., në
Durrës, për kryengritsit e Kras. Raport. Shqip. Mbi gje-
ndjen e Delvinës nga pikëpamja e kryengritjes.
1912- 6 VIIll
Alf Kostur i, nga rrethet e Krus, Hasan Rizas, Shkodër.
Koncept telegrafe: qeverritare, Tyrqishc. Raportimi, i 'lufti-
mit ke Kroi i Fokës.
1912- 7 VII 11 r c Ibrahim Kaloahi , nga Kruja, Komitetit kryengritës, në
Sarisalltik. Pusell. Tyrqisbt. Lajmon afrimin e ushtrfs dhe
kshillon mos me shti mbë te nga mali për mos të shkaktua
bombardimin e qytetit.
1912 - 7 VIi li
Mehdija,
nënprefekt i Krus, Alf Kosturit, në Krastë.
Letër qeverritare. 'I'yrqisht, Populli asht i porositun të rrijë.
urtë'lle qetë.
1912 - 7 VU JIJ(
Ali Kosturi, nga Krasta,
Popullit të Krus, Koncept
shpalljeje Shtetrrethimi në Kru ,
l\\H2 - 8 Yll llf
Salih Nivica, nga Gjirokastra, Komitetit kryengritës të
Kras, në Sarisallttk.
Raport Shqip. Mbi gjendjen e Gjiro-
kastrës nga pikpamja e kryengritjes.
1912 - 8 VII li
Refik be 'I'optani, nga Gallata e Kurbinit,
'Mustafa
Krujës. Letër private. Tyrqisht. Lajmon vrasën e nji njeriu
të vet.
1912 - 8 VU JI
Irfan Ohri, nga Martaneshi,
Avdf be 'I'optanit, Letër
private. Tyrqisbt. Mbi gjendjen e Elbasanit e të Dibrës.
1912. 8 VIIllY'
AH Koeturi, Komandës së Divizjonit të formuem, u'Elba-
san, Koncept telegrafe qeverritare. Tyrqisht, Luftimi i Kroit
të Fobës dhe gjendja e Krus si bini ushtrija.
258


D A T A
11
P E R M B A J T J A
1912 - 8 VIIll
AH Kosturi. nga Kruja, Kumandës së Gjindarmeris

Rumelis në Selanik, dhe Kumandës së Përgjithshme të Gjin-
darmerfs në Stamboll. Koncept telegrafe qeverritare. Tyrqisht.
Mbi të hrmit e ti në Krti e mbi gjendjen e kryengritjës.
1912 - 8 VIIll~
Ali Kosturi. nga Kruja, Hasan Rizaa, në Shkodër, Kon-
'cbpt telegrafë qeverritare. Tyrqisht. i Don t'a shuejë krye-
ngritjen me të mirë e urti.
llll2 - 9 VIIll
A.li Kosturi. nga Kruja, Kumandës së Divizjonit të for-
muem, n'Elbasan. Koncept telegrafe qeverritare.
Tyrqisht.
I Luftimi i Kroit të Fokës dhe gjendja e Krus; kshillon masa
t'urta.
1912 - 9 VIJ 11
Esad pashë 'I'optani, nga Stambolli, Bashkfs së Krus,
Telegrafë zyrtare. Tyrqisht. Kërkon lajme mbi kryengritjen.
191:.! - 9 VIIll
Ali Kostur i, nga Kruja, Hasan Rieas, në Shkodër. Kon·
cept telegrafe qeverritare. Tyrqisbt. Don t'a shuejë kryengritjen
me të mirë, dhe kërkon mos t'i hiqet kumanda e operacjonit,
1912 - 10
I
VU\\
Hasan Rizaja, nga Shkodra, Ali Kosturit në Kru, Tele-
z-
11 grafë qeverritare.
Tyrqisht. Urdna lëvizjesh ushtarake.
191:t - 10 Vil 11
Xhemati, kumandari i Divizjonit të formuem t'Elbasanit,
Ali Kosturit, në !{ru. Telegrafë qeverritare,
Tyrqisht.
Nji
varg pyetjesh mbi të tanë gjendjen e krijueme prei kryengitjes.
191.l - 10 VU 11
Kolë Baci Simon Dodës. Letër konfidenejale, Shqip. I
porositë dy vullëndetarë
italjanë
qi vijnë me luftue për
lirim të Sb.qipnis.
1912 - 10 VU 11
AH Kosturi Hasan Rizas. Koncept telegrafë peverritare.
Tyrqisht. Kryengritsit gjuejnë karakollin e Priskës së Madhe;
afër Shjakut shihen kryengritës; hani i Shllazit digjet.
1912 - 11 VIJ II
Ali Kosturi Divizjonit të formuem t'Elbasanit.
Koncept
telegrafë zyrtare. Tyrqisht. Përgjegja dokumentit 120.
1912 . 11 Vil I.I>('
Ali Kosturi Hasan Rizaa. Koncept telegrafe qeverritare,
'I'yrqisht. Halldupat e Tiranës e padisin Alin si "Shqiptar"
1912 - 11 VII 11 q- Ali Kosturi Regjimentit të fotmuem të Tiranës. Koncept
letre qeverritare. Tyrqisht. M:asat qi porositen kundra krye-
ngritësvet.
219



D A T A 11
P E R M B A J T J A
1912 - 11 VIIll
Hasan Rizaja AH Kosturit në Kni. Telegrafë qeverritarc.
Tyrqisbt. A duhet shpallë shteti i rretliiruit edhe në Tiranë
e Sbjakf
1912 - 11 VIi 11
Ali Kosturi Hasan Rizas
, Koncept telegrafe qeverritare.
Tyrqisht. I përgjegjet se krejt populli me zemër asht krye-
ngritës si në Kru ashtu edhe në Tiranë, Shjak e Durrës,
e pra duhet mos me e tremun me shtetin e rrethimit, se
ndryshe merr malin i tanë.
1912 - 11 VIi 11
Hasau Rizaja AH Kosturit. Telegrafë qeverritare. Tyr-
qisht. Urdhnobet dënimi për vdekë ~i mbas art. 171 të Kodit
Penal, i atyne ushtarak ve qi kanë grabit.un.
1912 -12 VIi 11
Hasan Rizaja Ali Kosturit. Telegrafë qeverritare. Tyr-.
qisht. Porsf me i mjekue baras me ushtarët edhe kryengritësit
e varruem,
1912
-12 VIi 11
Hasan Rizaja Alf Kosturit. Telegrafë qeverritare Tyr-
qisbt. 31090 lira ar, me i marrë nga posta e 'I'iranës, me i
mbaj
tun nden rojen e bataljonit për me i çue mbanej •në
Shkodër po me atë rojë.
1912
Vil 11
Komiteti i Krtis nga Skuraj Krtitanvet. Koncept letre
zyrtare. Tyrqisbt. Shfaqje e arsyevet të largimit nga Sari-
salltiku e shpresë mbasandej.
1912
-14 VIi 11
· AH Kosturi Divizjonit të Formuem n'Elbasao. Koncept
telegrafe qeverritare, Tyrqisht. Ankim për armatimin e
Halldupvet të Durrsit.
1912 -19 VII 11
AH Kosturi Regjimentit të Formuem në Tiranë. Koncept
telegrafe qeverritare. Tyrqisht. Kërkon të piqet me Kuma-
ndarin e Regjimentit.
1912 -16 VIi II
Divizjoni i Formuem n'Elbasaq Alf Kosturit, Telegrafë
qeverritare. Tyrqisht. Përgjegje dokumentit 131.
191::l -16 VIi 11
Hasan Rizaja AH Kosturit në Tiranë. Telegrafë qeverrita-
re. Tyrqisht. Urdhën me u nisuri për Shkodër me lirat e
përmënduna në dok. 129.
1912 -17 VIi 11
Ismajli, kumandri i Baonit të Gjindarmeris së Durrsit,
AH Kosturit në Tiranë. Telegrafë qëverritare, Tyrqisht.
Gjuhet karakolli i VaJijaliet 200 kryengritësish.
260


O A T A
11
P E R M B A J T J A
1912 -18 VII 11
AH Kostur-i Hasan Rizris , Koncept telegrafë qeverritare.
Tyrqisht. K{t pengim për nisjen e tf për Shkodër me paret.
Hll 2 - rn vrr 11
AH Kostnrf Baonit ti-i Gjiudarmerfs së Durrsit. Koncept
telegrafe qeverritare. Tyrqisht. Përgjegje Dok. 135: lajmi
s'ishte i vërtetë.
1911 -19 VII 11
Alf Kosmri Hasau Rizas. Koncept telegrafë qeverritare.
Tyrqisht. Përzjegje Dok. 127.
H'12 - 21 Yll 11
Arsllan Denizi, nga Kruja, A
vili Be Toptanit
në Sku-
raj. Letër private. 'I'vrqisht. Major Kosturi,
qi niset për
Shkodër me baonin e, pa e ditnn kurrkush, edhe me 30 e
sa mijë lira n.r, me anë të Denizit kërkon nji pjekje në
Milot me Avdi Be Toptanin për me sigur ue kalimin pa pushkë.
1912 - 21 VITI!
Imz. Nikoll Kaçorri. nga Durrsi, Avdi Be Toptanit në
Skuraj , Letër private. Shqip. Mbi qëndrimin e Timz. Serre-
qit e lnj me tjera.
1 !)12 - 25 Vll I
Mustafa Kruja, nga Rrësheni i Kthellëa,
Kiazimit,
ti-
j vëllait, në Durrës. Letër private. Shqip. Mbi Luftimin e
I vaut të Mates ; nevoja për fishekë.
1912 25 VII 11
Parsija e Tiranës Esad Pashë Toptanit,
deputetit

Dnrrsit, në Sta~1boll. Kopje telegrafë
zyrtare.
Tyrqisht.
Tirana e kënaqun nga Kabineti i ri liridashës, prej të cilit
pret sendërtimin e të drejtavet e te kërkesavet "t'arsyeshme".
1912 · '!8 Vil 11
Sadrazemi Valiut të Shkodrës.
Telegrafë qeverritare.
Tvr qisht. Lajmon nisjen e nj i
misjoni për Kosovë per t'u
marrë vesht me kryengritësit,
e prandej i kshillon këta të
ruhen prej veprimesh antiligjore.
1912 - 1 VIII 11
Komiteti i Kryeogritjes së Jugës, nga Fieri, Komitetit
të Krua, me anën e Bëshkis. Letër zyrtare. Tvrqisht. Kër-
kesat në 12 pika i
u telegrafuen Stambollit.
1912 -
VIII 11
Komiteti i Kryeugritjea së Jugës, nga Fieri, Qeverris
tyrke. Memorandum. Tyr qisht. Të 12 pikat me nji para-
\\\\ thanë qi i ligjon.
.
VIJI 1 1
Mustafa Kruja. Tri projekte
memorandumi n' emen të
1912 -
I kryengritësvet
të Prefekturës së Durrsit: Tyrqisht.
261
•..


DATA
PERMBAJTJA
1912 • VIIIll
Avdi Be Toptani, nga Oroshi Riza Beg Gjakovës e
Bajram Currit. Koncept letre private. Tyrqisht. I lajmon se
do të niset së shpej
ti per Kosovë.
1912 • vnrll
Avdi Be Toptani Hasan Beg Prishtinës. Koncept letre
private. Tyrqisht, E lajmon se do .të niset · së shpejti për
Kosovë.
1912 • 2 VIII 11
Mustafa Kruja, nga Oroshi , të vëllait, Kiazimin, në
Durrës. Letër private. Shqip. Shëndet e shpresë.
1912 · 2 VIII 11
Ismajl Vlora e Luigj Gjurakuqi, nga limani i Durrsit
tue ahkue në Kosovë, Refik e Masar Be Toptanit. Letër private.
Shqip. "Të presim me armë në dorë deri qi të pranohen të
12 pikat e Malsorvet për gjithë Shqipnin".
'
1912 · 3 Villi!
Komiteti i Jugës Komitetit të Krtis me anë të Bashkfs.
Telegrafë zyrtare. Tyrqisht, Kërkojnë krenët e ati Komiteti.
1912 · Vlllll
Krenët e Malsorvet të Bregut të Mates Avdi Be 'I'optan ir
e Kap, Marka Gjonit n'Orosb. Letër zyrtare. Shqip. Lajmojnë
se Prezja ka çne delegetnit e vet ke Malsorët e asht betue
e bashkue në uji programe me ta.
1912 • VIII 11
Gjeto Cok u e Kolë Marku i Gjomarkej Masar 'Be Top-
tanit. Letër zyrtare. Shqip Lajmojnë nji përpjekje me
uahtrf në breg të Mates.
1912 - VIII 11
Sadrazemi Mi1,jonit të dërguem në Kosovë për t'u marrë
vesht me kryengritësit. Akt qeverritar. Tyrqisht, Instruks'[one.
1912 • 5 VIIIll
Esad Pashë Toptani nga Stambolli, Bashkfs 11ë Kn1s.
Telegrafë zyrtare. Tyrqisht. Lajmon të shpërdamen e Parla-
mentit e zgjedhje të reja
..
~912 - 5 VIII 11
Mustafa Kruja prej Rrëshëni të vëllait, Kiazimit, në
Durrës. Letër private, Shqip. Lajmon 11e shkon për Krti ,
prej kah mbanej do të niset për Shkup.
1912 • 6 VIII 11
Komiteti i Jugës Komitetit të Krris me anën e Bashkfs ,
Telegrafë zyrtare. Lypin gjithnji krenët e Komitetit të Krus,
1912 · 7 VIII
Komiteti i Jugës Delegatit të Komitetit të Krtis, Tt>le-
grafë zyrtare. 1Tyrqisht. Kërkojnë lajme nga kryengritja e
Veriut përgjithsisht e nga Kosova veçan.
262


r
DATA
PERMBAJTJA
1912 ._ 8 VIII
Kom iteti i Jugës Delegatit të Komitetit të Kriis. 'I'ele-
grafë zyrtare. 'I'yrqlsht, Laj me mbi gjendjen e ,!ugës.
1912-9
vm
Nënprefekti i Krtl.~ (') Prefektnrës s~ Durrsit. Letër
qeverritare. Tvrqisht. Kryengritësit !!'kanë qellime të këqija,
burra e gra e kanë venclu~ me· qëndrne deri në vdekje,
i912 · 11 VIII
Pnrsi
ia e Komitetit të Krus Kuvendit "Kom btar të Krye-
ngritjes. Letër përfaqsiml. Tyrqisht. Emnohen përfaqsnes
ZZ. A vdf Re Toptani e Mustafa Kruja.
1912 · 18 VIII li
Musta.fa Kruja ngit Shkupi të vëllait, Kiazimit, në
Durrës. Telegrafë private. Shqip. , Lajmon t'arrimen në
Shkup.
HH2 · 20 VIIIll
Trfan Ohri, nga Elbasani, Avdi, Masar e Hamid Be
Toptanit në Tiranë. Telegrafë private. Tyrqisht,
Kumita e
, ii Elbasan it kthim në qyhit me 19 · 8 - 1912.
l!H2-22 vm]:
Esad Pashë 'I'optarri, nga Stambolli, Avdi, Masar e Ha-
mid Be T'optnnit. T!>legrafë private. "I'yrqisht. Kshillon me
lëshue armët, mbasl kerkesat e Shqiptarvet - ato të Kosova-
rvet - i kishte pranue Qeverrija.
·
191:.>-27
Vlll\\[
Refi.k Be Toptaui nga Vjena Mustafa Krujës. Letër pri-
vate. Shqip . Shtypi lamjmon se Esad Pasha po mblidbka
ushtrf piir t'i ram Mbtsh
kodrës prap tasb kryengritëse. Refik
Beu kshillon mikun me ja thye ushtrfo Esadit për kafshën
komhtare me propagandë.
l!ll2-14
IXI\\
Memdnh Be 7,ava_lanie Pandeli Calja nga Korça Avdie
Masar Be 'I'optanit në Tiranë. Telegrafi; private. Tyrqisht.
Kërkesë bisedimi telegrafik.
l!ll 2 - 17 IX I
Selim Pengili n~lt Kruja Mustafa Krujës. Letër private.
I Tyrqisht. E lajmon se ishte i ftuem në pyetësi ba~hk me
Shefik Koodin për të thyemeu e postës në Gatajë para
kryengritjes.
1912 -
IX !I
"Princ (Aladro) Kastrioti Skendërbëu
" Popullit Shqiptar.
Shpallje e sbtypun. Shqip. M'u lidhë e m'u përgatitnn për
veturdhnirnin e Sbqipnis,
263


D A T A 11
P E R M B A J T J A
1912 - 12 X 11
Drejtorija e Gjymnazit të Durrsit Drejtorie e' Animit -
në Shkodër. Letër qeverritare. Tyrqisht. Mustafa Kruja,
emnuem mësues i shqipes, ka fillue mësimet. 1
19U - 20 Xll
Avdi Be Toptani nga Kruja, Mustafa Krujës në Durrës.
Letër private. Tyrqisht. Lajmon nisjen për Bilëj , ku e kanë
kërkue Lekët e Gurzit për nji bisedim.
1912 -
Xll
Avdi Be Toptani nga Tirana Krenvet të Malsorhanes ië
Bregut të Mates. Koucept letre zyrtare. Shqip. Esad Pasha
gati me gjith ushtri për Malsi. Lekët e fushës do të bahen
mburojë e vëllazënvet të vet, do t'i venë pushkën Pashës
në mos hjektë dorë nga ajo barrë. I luten ma parë me anën
e Avdi Beut. Ky ka folë me Pashën e tash po u përej igjet
se ai i ka thanë qi shkon me p;ruejtun atdheu kundra Malit
të Zi e jo me luftue me Malsorët. Atyne do t'u nxjerrë prej
Qeverrfs ça të jetë e drejti\\ e e nevojshme për ta.
1912 -
X 11
Nji grup nacjonalistash, nga Durrsi, Mbri:itit t' Austris.
Koncept letre, Shqip. Për pavarsin e Shqipnfs.
1912 -
X 11
Fuqi
vet të Mëdha, "Thirrje". Fraugiaht, Për tanefn e
tokës shqiptare në luftën Balkanike,
1112 - 30 Xll
Avdi Be Toptan! nga Durrsi Ekrem Be Vlorës në Vlonë.
Letër private. 'I'yrqisbt. Ekrem Beu ka kthye prej Vjene ku
kapasë kontakte politike, e Avdi Beu don të dijë se ç'nësbty-
pje ka pru me vete ai për fatin . e Shqipnis.
1912 • 31 X
11
Syreja Be Vlora nga limani i Durrsit Parsis së Tiranës.
Kopje letre zyrtare. Tyrqisht. Shqipnija asht në rrezik; vrik
prej gjithkah të dërgohen delegetën në Vlonë për nji kuvend
të përgjithëm.
1!'12 - 16 XI 11
Rexhep Mitrovica nga Tirana Muatafa Krujës në Durrës.
Letër private. Tyrqisht. Lajmon se, atje qenka pa me udhë
prej tij me sa shokë nacjonalista m'u mbledhuri n ' Egjypt,
mbasi për në Shqipnf po u dukej puna e vështirë.
1912 - HI XI
Bedri Pejani ng» Tirana Mustafa Krujës në Durrës.
Letër private. Tyrqisht . .Asht lanë ideja me shkue në Misir;
l\\sbt vëndue m'u mbledhim në Vlonë,
264


DATA
PERMBAJTJA
1913 • 1
1 li
Ali Riza Voshtina nga TriePl:tft Mustafa Krnjës në Vlonë.
I
.
.
; Letër private. 'Tvr qisht , Në Durrës u shpall pavaraija
me
27 - Xl; me 28 h.fni Serhijn; lajme mbi disa nacjonalista
perjashta atdheut.
Hll3 - 2:t IV
Princi t.ra.shiµ;imMr i Malit të Zf Danilo, ithe EsR<l Pa><hii
Toptani. Kopje Knvëndese ndërkombtare. 'I'vrqishf. Kushtet
ushtarake të lëshimit të Sh kodrës në duerr e Malazezvet ,
1913-12
v
Esad Pashë 'I'optani prej Tirane Mufid Be Libohovës
në Vlonë. Koncept letre private.
Tvrqisht.
Esadi ngulë
I
kamhë qi Qevnrija të baret në Durrës e se ai s'ka kurrfarë
qëllimi të keq.
Hl13-12
v
Mnstafa Kruja nga Tirana, Zenel Agë Meçës në Krri,
, Koncept te]Pgrafo private. '1',rqh,ht. Rreth ngritjes !lë f'la-
I murit në Kn't mbas lirimit. të sa] prPj Serbvet.
I
1913-12
Vil
Zenel Agë Meça nga Kruja Mustafa Krujës në Tiranë.
Letër private. Tvrqisht. Krnj» lypë kshilla se <;'qenilrim të
marrë kundrejt Esarlit.
l!H3-l3
I
VI
Es111l Pashë Toptan i. prej Tirane Hvsen Kuqit në Krri.
: Kopje letre private.
Tvrqisht.
E porosit qi t.ë kërkojnë
n'ernën të tij nga parsijn e Kr11R ndënshkr imin e shpPjtë
të- nj i
dokumenti qi i
duhet votë m për nj i çaRhtje sr-dr+,
l'l' tue e aignrue .f'lfl porRa t'a merrte do t'11 gristo.
1913 -13
V 11
Parsija e Krus Esad Pashë 'I'opranit.
Kopje mazbate.
Dokumenti i
lvpun prej Esadit në Dok. 183). ·1) Europa të
zgjedhë nj i princ qi i njeh nevojat t.'ona; 2) Kruja kryeqytet;
3) Pasha kryetar i Gegnfs.
VI
1913-14
Zenel Agë Meça nza Kruja Esad Pashë Toptanit në
Tiranë, Kopje letre zyrtare (përsjellse e Dok. 184). 'I'vrqisht,
I Bahet me dijtun Pasha se uiazbata u vulos e.i u dërgne
vetëru për mos '110 u bamë Kruja shkak ljindimi për prestigjin
i'e tij. udrvshe ai o i\\sht besntue me ndjek un Avdf Ren e
'l Mustafa Krujën "në çdo punë q'i përket Atdheut,
1913-15
vi
Parsija e Kriis Mustafa ~rujlis në Durrës. Letër zyrtare.
I Tyrqisht. Në dorë t' Esadit , K,uja ka mundun t'a marrë
përgjegjen mbasi kishtë ndënshkrue e dërane Dok, 184; t'a
\\I
265



DATA
PERMI3A.JTJA
k uptuenu-u nga kjo pi.;rgjc.,gjt> se kishte rti në lak , vëndon
me ja I~ puu prap Pnqhi's, tue jn kërcime se ndryArP do të
I <li J;,l1i11 rq.(n trrcsn , e Dok. 1.'l4 do të përgëujeshtrohej ndër
li Konsullate.
v 'I
19 is
A vdt Be Toptan i niru T'iraua Q.everrfs Bë Përkohshme
· I në Vlonii. Konr-ept tl'lt,grafr, Z) rtur«. 'I'vrqisht. Proponime
i për zhiirfl•i11•.in e krizës ,i\\ shknktuome prej: qëndrimit t' Esad
, Pnsl>iis.
li
1913.- +
VI 11· .
i\\lti.~tafa Kruja ng:i Tirn11a Mn1id }3e Lihohovës në Vlone.
, Koncept 1.<'legnife zyrtary, Tyrqish1 .. Kërkon nji bisedim
i!• 1t,•.:rnfiL.
i'
1913 -4
VTjl
Xdiirm,id, Lef Noait (Vloni·) e Mustafn Krujës (Tiranë),
I dhe l lj as B/\\ Yr ionit (Vlonn n Mustafa Krujës. Bisedim tele-
1jrnfik Tyrqi ,ht. lfrt,.'1, çt1~htjN, s·ë Dok. l 97.
r
191::i-Hi
VI
Nik ol l M. Luca Si111Pn nodëR. Letër priv(1tf'.
Shqip.
r Cuk t ou 8hko<lriiu r r,r n·rnl tal:imi e marrveshtje 111r, D. Loro
I C·1kën.
VT
Hamid Bt'I Toptani p•·d Durrai Mnst afu Krnjiis ni-\\ Vlonë,
I Ll't1i1· pri\\c11;P, T~·rqrRl11. E lajmon se po f<hkou atje për t'i
j rapor+u« Q"1·m·1 i„ t11f' g,,.F; gj,1ndjen e keqe.
·
1!)]3 12 vrr1 I
"''"'"" '"
.. "'·.in •,gn Dnrr~i M11~tafa K)·n,j(:,; !lii Vlonë.
T.,·t.n· pt•i\\ at . Tvrqiv". Mh( n;,:ntrre„at e 'vPtropolit or+l.odoks.
vn
M;,hn111t Brs11iri '.\\Iue.tafa I(rnji-\\~. Lt't.i•r privnte, 'I'vrqisht.
rn13-rn
I Prvp mbi Mitropoli1iu o Durrs it.
VTT !
:\\lnhrrut Bo,J.iri Mu~t.nfa Kruji-\\~. Letër private. 'I'vr qisht.
1913-27
Fuik HI· K,•,til'~ mn sll t,ji'ri; kundrështojuë 1,i: 'I'iranë kundra
··v1onr.;,.
i
19] 3. 8 V ![I I'
}Iah mut B,•shiri ~fo.,taft R rnjës .. Lrtfr pri vato. 'I'yrqisht.
li Prop kuPthi'Hhtime tundra Vtonës.
l t)l :; • 16 \\'IlI
~fah,111t B:'~hiri ~tusU,fa Krujës. Lerër pr'ivnt«. Tyrqi~ht.
' Nj i pjt·sf •· 11nejon11ltHt!l,·d,
me F'a ik B~ Kou icën në ki ye, i
pn•i:)lim•j;ii'· F~.:Hiit vcndin e Ismaj! Vlorës.
1913 · 2!l VIII
Pn•nf.! !Hi,k,lu f:in,on
0
Dorlë«. Leti"·r private. Shqip.
Imtime të i•ltryf!h•i,r pPl 11..Jlim ti'· bashk iiuit të Malslua ret
për dobi te vei.dit.
266



DATA
PERMBAJTJA
1013 -11 IX I
Xhemal Bolegu nga Durrai '\\fnsh1fa. Krujës n' Elbasan.
Letër private. Tyr qisht, Esad Pasha, me cllslu e Ministrit
:ltë Mbrr ndshëm qi ka në Qeverrin e Përkohsh me, i
a ka nisun
, me spastrim vendin prej nëpunsish qi. nesër mund t'i qesin
I pengime, e me mbledhuu fuqi në Durrës.
1913- 21 ,IX
Xhemal Belegu nga. Dnrrsi Muatafa Krnjsë n' Elbasan.
f Letër private. Tyrqisht. Nj
i palë nncjonalist.a
organizojnë
'1
uji meetin.g të madh për t'i çelun rrugën shpalljes së q<>vnrfa
s' Esad 'I'optanit në Shqipof të Mesme.
I

19]3- ]3
xl
":Prfltorijn" e Durrxit , Popullit. Shpallje. Tvrqisht.
I Programa e Qeverr(s së Shqipnis i.ë Mesme me Esad Pashë
• \\ Toptanin uë krve.
1913 · 31
x 1:
Irnz. .Iak Serflggi argjipeshkev i Shkodrës fa mullitarvet.,
Qarkore 7,yrtare. Shqip. Porositë '''J;'oroasin" e Simon Dodës,
:i 913 · 13 XTI li
Mahmnt Besh iri nga Dnrrsi Mustafu Krujës o' Elbasan.
Letër private, 'I'yrqisht, Agjenta shqiptarë të Tvrqvet ti• Ri.i
jn' Elbasan.
1913-14
xn]
Avdi He 'I'optani nga Tirana MnstafaKrujëe n'Elba;,an.
Letër private. 'I'yrqiaht , Propagandë për princ mys li mun e
kundra Wiedit; ndër propagan<listat janë edlte Faik Be Ko,th•.a
e Fadil Bë Topt.ani.
1914-29
I li
Prenaë Bibdodn Simon Dedës. Letër- private. Shqip.
Ankon ptlmarrvPRhtj1m mes katholikvet.
l!Jl4-21
UJI
Malnnut Beshir i Musta-fa Krujës. Letër private. Tvrqisht ,
Komi"lija e kontrollit emnon
Esadin Kr~-p,t.ar ti\\ Derp:at.ës
l Komlrtare qi do të n iset pi~r Nen - Wied me 26 - JI.
1914-2~
II 111
Mahmut Beshiri Mu1<tafa Krujë". LP.Uir private. Tyrqisht.
Zyrtari! të pallatit kanë fillne të mbërrijnë ,,ë Durrës: Der-
rata shqiptare po niset piir në :-qeu .. vYiecl.
1914-F
ITI 11
Ndënprefektura
fl Starovës
Prefekturës
s' Elbasanit.
I Koncept telegrafe q1werritare. .T'vrqieht, Mbi gjendjen e atij
: rrethi.
2 & J
\\


DATA
PERMBAJTJA
1914-]8
III
Kr~·erPhC\\lH e Pogradecit , Etem Be Starova Aziz Efendija
MhrPtit (11" Ti:•11il Pa~hëR. · Konje Teleirnfe zyrt~re. Tvrqisht.
Te~ tremnn nca fuqija nar-jona lii!te e Korçës, kërcnohen Re
po erdhën me n rrim , populli a•ht ç;atue me qëndrue ha1,hkë
me ta.
]911-20
TIJ
M" . t ..
1\\"h
,:i h
N;J""
fl t ..
.. "'
..
1111• r1,1a e , r11n11s me
nPnpre c ures Re ,,taroveR.
'T'e]p,~rnfo qPverrit.nre. 'Tvrql sht. M11 laj rnue popul l in qi duhet
pritnn mii-ii gjindarmët e Korçës e se Abdvl Be Ypi asht
li nisnn Ri ndihmës - prefekt. i Korçës,
1914--20 m!
Minis~rijn e Mbrenrli<hm11 MuRt,afa Krujë!! në· Pogradec,
Te111grafi;, f]f>\\'errit:m,. 'I'vrqisht, Lajmon se Ndihmës - prefekti
I
:i Korçii~ Ahdvl He Ypi arrin mbas (lf diç e se ka për t'a
I marrë ai ni• <lori' mhitrshtimin e asaj ndënprefektur e ,
u
.
HIH-21
Ul
'I'vr q+sh t E laimon ~e ministri i
Mhrf'rnl•hi\\m Giennal
1rrit'1Tf',
i E~:1d Ton•nni, ka. nrdhnno me i
a dorzne: kuido 11iln1iniAt.ratën
P 11 nrlënr,refnktnri;A ~ n• 'n kthve pa tjf'tër në detyrë të vet
.
n' E1haAl11l,
19H
Ul
Prefek tura e Elhii!'l;init Ndënrrrefoktnrës
!lë
Rt.arovës.
I Kon.i<' t(']pn raf1> q1>verrit<tre. 'I'vrqiaht.
R11belat. e Starovës
p:1,kan z:it i• do ;i'1t,t•'as anwrikan korcarë: me bil.më hetime
n me lainire
1
fil I'.
N(H•r•ni,t Pr,,fcttit. t' Elbasanit, Bvrhan Kumharos rlh11
; Mnqt:ifa Krn.iiis me misjon në. Pogradec. Bisedim telegrafik.
' Tvrqishr . 1freU, i'oir>ndjeR
politike - administrative të Starovës.
'>:lli11mi·~ - prefek t i i
Korçës Ministrfs ~ë Mhrendsbme.
Koncept t<'lPgraf,, q,·verritare.
Tvrqisht.
Kundra Majorit
ji Holandez Su~lkn.
1914
IU l\\
~fajori Snellen nca Korça Kumandarit 'I'horuson në Vlonë.
I KoucPpt tell·ffrafe qevcrritare. Fri'\\ngisht. Mhi veprimet e
andar+vet.
1!\\l t
TII
'11.inri ~nellen Genernl Esart 'I'optauit . Koncept telegrafe
qoverriture. Fr:lngisht.
Mbi ve1H·imet· e andartvet <'· kundra
:IIitropo!itit .Iermnnos.
HlH-7
l V ,,
Th1•ia,; L~locp ng;a Durrsi Mustafa
Krujës n ' Elbasan,
i: Letër prrv.ste. Shqip. Kritikë qeverrfs,
268


DATA
PERMBAJTJA
l!H4-17
IV
\\.leksaudër Xhuvani nga Elbasani Mustafa Krujë"! në
Durrës. Telegrafë private me adrr.së shqip e tekst fniugisht.
Mos t'u jipeu Epirotvet venome shcoltore.
1914. 17 TV j
l mz Jak '>ero~i~i
arJ.(j; peshkev i Shkodrës Simon Dedës.
' Letër private. Shqip. B luj ruou se Malizi nuk k:t iueudcm
me li'i m: :\\Iahli mj eft. qi Hoti mos të pengoJe IU\\1;1111,anh e
atjeshëm mo punue tok (ft, qi kanë ni l\\falsf.
1 !) J.l - 3
Vi'
Avdt B6 Tuptaui nga Tirana Mustafa Krujës· ne Durrës.
Telegrafe
private.
Tyrqisht
me germa shqipe. Emnuem
i kuuiandar i vul lendetmvet të Tiranës kundra andartvet,
lshfaq desh ir iu qi të vejë edhe ai me te.
1914-4
VI:
A vdi 'I'optan t \\f u;,,tafa Krujës. ,Tel1< ,rafo private.
Tyr-
I qisht me g11rma shqip. Forcim i së kaluemes.
19H-4
V 11
Mustafa Kruja nga Tirana Parsfs e Pouulllt të Krtis,
Koncept telegrufe zyrtare. Shqip. Për me shkue vullëude-
tarë kundra autarvet.
1914
\\T li
Mustnfa Kruja Kryepeshkopit të Durrait, Imz.
Biank it
në Delbnisbt. 'I'elegrafe zyrtare.
Shqip. P~r të mbledhun
vullendetarë në Kurbi,
11
v !!
Imz .. Bianki Mustafa Krujës. Telegrafë zyrtare. Shqip.
1914 -1:3
llPërgjegje tlok. 223.
v \\!
Esad Toptan i, Min. i
Luftës e i Mbnmdshëm, Komisjouit
1914-H
:f të vullëudetarvet në Kru , Telegrafë qevecritare.
'I'vrqisht.
\\I Pushkë e muuiejou do të <lahen në Shjak, për kil vullëndetarët
\\\\e Knis duhet të nisen pa tjetër.
v j
D. Loro Çaka Sirnon Dodës. Letër private. E përshëndet
191-!-15
i Simonin qi po uiset 01e vullëndetar për Durrës.
v ,I
·D. Loro Caka nj: ipeshkvit. Letër private, Shqip. Lypë
1914-15
lajme e diftohet gadi m'u nisë me vullëndetarë n'Epir.
I
.
v I
_ Parsija e vullëndetarvet të Krus nga Shjak u Ministrfs
1914-16
. së ,\\lhren dshmc e .,ë Luftës. Koncept 'I'elegrafe zyrtare
II Tyrqisht. "Mbërrimë këtu mbramë mbas akshami".
269


DATA
PERMBAJTJA
-----r
HllJ-16
V
Parsija e vnllëndctarvet ·të Krris nga Shjakn,
Krua.
K,11H.·ept Telegrnfo „yrtare. Tvrqiaht. Lajmon n;hërritjen
e
vet ue 'ihjak.
rn1+-1G
V !i
f'arsiJa. e vulleudetnrvet
të Krus N dënprefekturës

Sbjakut, Koncept letre zyrtare. Për të blemen e dy kafshve,
1914-17
V li
Paraija e vullcndetarvet
të Krus
, Vendim. Tyrqisht,
Auktorizohet Mustafa Kruja -we marrë ku duhet të hollate
nevojshme për vullëndetarët.
]914-17
v
Parsjju e vullendetar vet të Krus Ministrfs së Luftës.
Koucopt telegrufe z,yrtan1. Mbi organizimin,
armatimin
e
paj uni u e fuqis vullëndetare.
191+-17
V J
1',m,1Ja ,, 1 u l leudr-tur vvt të Kn'ts Mustafa Krujës në
'DurH'-b. Letër '-.)Ttare. Tyrqisht. E lajmojnë se rreth Shj akut
( po vlouu- rebeliztna dhe t-1 thërresin nguçëui.
1914-19
V li
Ihsau Leskovicu uga, Durrsi Mustafa Krujës uë Shjak.
'I'elegrafe ;1_yrtare. 'I'yrqisut. Lajmi i bombardimit të shtëpis
e i resntuuic t' Esad 'L'optanit.
19H-19
V li
l'ar~iJa e vullendetarvet të Krus nga Shjaku Mbretit.
Koncept telogrufe zyrtare. Shqip, Për t'i shfuqun nderim e
besuis i.
I
1H14-1!)
v
Ndenprefek t! dhe Mustafa Kruja nga Shjaku Prefekturës
e Kumaudes sii Gj iudarurerfs së, Durrsit.
Kopje telegrafe
:i:,)Ltare. 'I'yrqiaht, Përparu këicuinut·të rebelavet me shumicë,
k~rkojne urduna se si me veprue,
Hl14-J9
V
Ndenprefekni dhe Mustafa Kruja Prefektrurës e Kuma-
udes së Ujindarmeris.
.KopJe telegrafe zyrtare. 'I'yrqisht.
'Re belat IJ pin nj i
pjekje me ''Kontrollin''.
1!!20-20
V 11
Mustafu Krnj a nga Shjaku Mbretit; kopje Prefekturës
dhe Kuuiandës ,;ë Gjiudarmeris. Koncept telegrafe zyrtare,
'I'yrqisht; Mbasi nuk erdh '' Kontrolli" m'u pjekë me rebelat,
I
11 këta i kërcnohen Shjalrnt, e prandej priten urdhna,
11
1914-20
V !
MaJor Rolfsema nga Durrsi Parais së vullëndetarvet të
Knis në Shjak . 'I'elegrafe qeverritare. Tyrqisbt. Urdhën për
l1 I m'u tërhjekun në kodrën e Rrasbbullit.
"
270
u
,


DA-TA
PERMBAJTJA
Vi!
:\\lu~tafa Kruja nga 6i1jaku Majorit Rolfsema në Dunës.
Koncept te1.egrafo Z.) rtare. 'I'vrqisht. Vnllën<letarët
e Krus u
nisen pet· Rrashhu ll.
HJH 21
V :I
.\\lm;tafa Kruju nga Durrai Katuuduris së Krris. Koncept
telegrafe zvrtare, Sl1t1ip, Lajmim i shfaqsrvet të nderimit e
të besuik is drejt .\\lbretit.
\\ Iruz , Luigj Buruçi Simon Dodës. Letër private. ltalisLt.
E laj rnou për masat kundra esadjunëvet.
,
1914· 1
VI'/
Majnr Krroou Simon Dodes. I.eter private.
Prengisht.
do h.j rue të vogla m bf lnftë~ kuudra ri;<belvetJ
1,lep
1914-13 VI I
X ieuiul Baroku 1. 't·mën të I{sliillit të Krus Kshillit të
''l'inine«.
Koncept telt-grafe zyrtare. 'I'yrqisht. Preuk Pasha
/, në Lesh iue :!\\)00 vetë, top e shuru muuicjon: lypen fyshekë
me
II
ngute.
.i91<J.-16 VI/;
Mustafa Kruja n,;;a Kruja Ahruet Beg Zogut në Qafë-
' Murrize. Kopje Jene private. Tyrqisht. Nji përshkrim i imtë
'i rebelizmës ne Kru.
1914-19 VIj,
Prenk Pashë Bibdmla nga Shëllinza ase Bregu i Mates
, M1t~tafa Krujës në Krt'1. Letër private. 81HJip. Sado i sigu-
ruem se ne Kru nuk do të haste uë qëndresë te fortë, atij
, s'i mbushet" mendja me mbsymë andej, por çau kah Ishuri.
1914·2l VI'
Sadrk ,\\fol,arnm1 (Dume Herrit) n'emën të Ksbillit të
I Kr(v,1 Kshillit të Sujakut, Koncept telegrafo zyrtare. 'I'yrqisht.
111 Rebelat o Krua, të tutun , i. kanë çue Bihdodë;,; për fjaltuer
, nji nga Kreru't e .\\lateB qi gjindej në Kru 111e misjon ; nji
, ndihmë :rno vetësu e kanë dergue n'lshëm.
• lllU-22
VI!!
Sadik Muharremi i(shillit të Shjakut e të 'I'iranës. Kon-
I cept tclegrafe 1,,; rt.are. 'I'yrqisht, Luti.iun n 'Lshem ndërmjet
j Mirditasve e rebeluve,
I
1914-25 VI 1!
Muarafa Kruja nga Kruja Qeverris me anë t'!A vdi Be
1 Toptauit.. Rapurtë.
'I'yrqisht.
lmtisht
mbi gJith 1,qeu<ljen
I .. K,
.
[ne ru,
1
11
1914 2i.i VI
liustafa Kruja .A veli Toptauit, Letër private, Tyrqisht.
li Përsjellë raportën e Nr. 249.
271


I
DATA
PERMBAJTJA
1914--25
Vili
Mustafa Kruja Ahmet Beg Zogut në Kala të Krus
Letër private. 'I'yrqisht , E lajmon se Kurbini ishte bashkue
e shkëputuu krejt prej rebelizmës, Shum katunde tjera i
k iahin paraqitun bindjen e tyne Bibdodës, e se fort pak
fuqi u kish mbetun rebelavet në Kni.
19H-2G
VI
Alunet-Muhtar Beg Zogu Mustafa Krujës. Letër private.
'I'yrqieht. I spjegon shkurt programën e veprimit të vet.
1914. 28 VI I!
l\\lidat Be Frnshër i
prej Durrsi Mustafa Krujëa. Letër
private. 'I'yrqieht. Mendime rreth rebelizruës.
1914 - 29 VI[[
Ah 111et Dak li e Shef qet Dajiu prej Durrsi Mustafa
. 'Kruje~. Letër piivate. Tyrqisht. "Të hiqet Wiedi e populli
te zgJedltë uji mbret tjetër vetë," i thonë rebelat Kol. Fi-
Iipait; 'I'urbuu Pnsha del jashtë; shpresë për ushtri të huej ,
I
1914 - 2H
vr J
A nU Uc Topt,aui nga Durrsi Mustafa Krujës. Letër
pri vate . I'vrqisht, Fat.i i Shqipuis në duer të Fuqi vet të
11
.\\ledha; t1IJL,•p1ja e tij në Tiranë e plaçkitun; asht në kujdes
per gjinden,
1914-29
VI i
Nik ol l Ndre Bardhoku i Malit të Bardhë e Shaban Ka·
serui i Milotit Mnstafa Krujës. Letër private. Shqip. Ahmet
1 Begu e lypë Kurbinin në Kru, Prenk Pasha përtej o 'anë
11 te vet: ata p.) esiu se kahë të ja mbajmë.
l914 • 29 VI I
;\\'linistrija (' Mbrendshme Mustafa Krujës. Letër qeve-
I rritare,
Tyrqisht. Çëruohen e Javdohen shërbimet e Mustafës
I 'dhe porositet ure perkraliun Ahuret Begun në veprimet e tija.
I
VI I
Qendra e RolJelizmës prej Shjaku Krus. Letër zyrtare.
1914 · 30
I Tyrqrsht. Qortohet Kshilli e populli pse i ka mashtrue
Alunet Begu.
I
VI i
Mustafa Kruja Nikoll Ndreut e Shaban Kasemit. Letër
1914-30
private. Shqip. Pergjegja e Dok. 256: me shkue në Kru,
I
1914 _ 3 vn I
A luuet Zogu Mustafa Krujës. Letër private.
'I'yrqisht,
i Duhet me u gatue për Mat; rebelat s'pranojnë marrveshtje,
1914 _ :{ Vll I
~Iustafa. Kruja i\\Iinistrfs së Mbreudshme, Raporte Tyr-
. qisht, Shkaqet qi e shtrënguen
Abrnet Begun me Iëshue
li Krun ; priten mjete lufte në Qafë· Shtamë,
272


DATA
PERMBAJTJA
HJ14- • a VIT II
Kapidau Marka Gjoni Simon Dodës. Letër private.
Shqip. l lutet të ndërmjetsojë të mundë të hijuë Mirditsit
1uë pallat me i bit nderim ]'ashës t'armatosuu.
l!)lJ - 3 VII
Kapidau Marka Gjoni Simon Dodës. Letër private. I
lutet të kujdeset për ushtarët e ti.
1914 - 4 Vil 11
Drejtori i telegrafes së Krus Kshillit. Diftesë. Tyrqisht.
Ka marrë rrogën e qershorit.
1914 - 5 VII 11
Mnstafu Kruja prej Qafë-Shtama Miuistris së Mbrendshme.
Raporte. 'I'yrqisht, Kshilloliet Qeverrija
me përfitue,
sod
ma fort se kurrë, nga fuqija e Mates, e ndershme dhe e
bindun kryetarit të vet,
1914. 5 VII 11
Mustafu Kruja Midat Be Frashërit
në Durrës,
Letër
private. 'I'yrqieht. l lutet qi të përkrahë raportën e Nr. 265.
Hll 4 -10 VU ·
IIDz. Sereggi Simon Dodës. Letër private.
Italisht
me
ndonj i
copë shqip, Komenton ndodhjet e Ishmit, tue u da-
l lun zot Maleorvet,
l!)l-1-13 VIi i
D. Loro Caka Simon Dodës. Letër private. Italisht.
E
ugushllou Simouiu për rresikun e Irushit tue i kujtue se
Fuqit e Europës q1 e mëkambeu
Shqipnin mbretni do ta
; mbajnë .
1914-15 Yll
.Mustafa Ndroqi, Kryetar i KshJllit të Shjakut, Kalrillit
; të. Krris, Telegrafë zyrtare. Tyrqisht. Qortohet ai kshill pse
! veprou në krye të vet.
l!H4-17 Vil 'I
Arka e ;\\linistrfs së Financa vet Mustafa Krujës. Diftesë.
i 'I'yrqisht, Për kthimin e të hollavet qi kishte marrë n'emën
I të vullendetarvet të Krus.
1914
Yll!
Nji grnp Nucjouulistush. Kopje Shtatut-regullorje,
Shqip.
Lidhja "Për Atdheun e për 'I'hronin'" ,
1!!14 -:W Vll I
Qerim Gunbardhi ngn Vlona Jlustafa Krujës në Durrës.
Letër private. Shqip. 'I'ë diellen me 26 Mbreti me Mbret-
ueshën kanë viz itue Vloniin e janë pritun me enthuzjazëm,
1914. J 3 vrrr il
Qendra e përgj ithshure e rebelizmës Kshillit të Krus,
Telegrafë zyrtare. 'I'yrqisht. Lypet ndihmë për luftimet
qi
I janë tue u bamë, 11i duket, rreth Beratit.
273


DATA
II
PERMBAJTJA
1914-10 Vili 11
Major A. Shevke1,i Simon Dodës në Durrës. Letër zyr-
tare. Shqip. E fton në mbledhje të Komisjonit të Luftës.
1914 -13 VUI II
Prengë Bibdoda Simon Dodës. Letër private.
Shqip
(ruirditisht). E fton për ta dërgue në Malsi të Madhe.
1914-18 VIlI 11
Major A. Shevk ef.i Simon Dodës. Letër zyrtare. Shqip.
I komunikon urdhnin e Mbretit mos të shprazen pushkë kot.
1914-18 Ylli 11
Major A. Shevketi Simon Dodës. Letër zyrtare. Shqip.
Ndalohet bartja e nrmvet në qytet për civila e për ushtarë.
1914- l 8 VIII 11
Major A. Shevketi Simon Dodës. Letër zyrtare. Shqip.
I lypë uji nieri si nënpunës të depos për të sigurue ahërbi-
min e municjonevet për Mirditsit.
1914- 20 VIII 11
Major A. Shevketi Simon Dodës. Letër zyrtare. Shqip.
Hjekë vërejtje se do të Thkellas për të gjujtë 11hej kanëi
sbprazë pushkë.
1914- 28 Vili 11
Sami Vrioni Simon Dodës. Letër zyrtare.
Shqip. E
fton n'audjencë të Mbretit.
1914- 27 VIII 11
Major A. Shevketi Simon Dodës. Letër zyrtare. Shqip.
E fton në mbledhje të Komisjonit Ushtarak.
1914- 29 VIII 11
Major A. Shevketi Simon Dodës. Letër zyrtare. Shqip.
Mbf vjedhje trf kafshësh për të cillën janë pandehë do të
Mirditas.
1914
Togeri sekretar i Komitetit të Mprojtjes
së Shqipnis
Simon Dedës. Letër zyrtare. Frangisht. E fton në mbledhje
të Komitetit.
1914- 31 VIII!
Qendra e përgjithshme e rebelizmës Kshillit të Krus.
I Kopje telegrafe zyrtare. Tyrqisht. Rebelat b;tjnë në Vloni
I pa pushkë të shtime.
1914 - 1 IX I
Kshilli i Krtis ushtrie rebele qi ruen dy imët e Bregut
·1 të Matës. Kopje koncepti telegrafe zyrtare. 'I'yrqiaht.
I ep
I aihariqin e pushtimit të Vlonëa .

274


DIFTOJSI ANALYTIK
.f iJ vetëm për dobi e lehtësim të studiuesit të Historls K omtare,
ësht hartue e botue ky diftojs.
Vepron sot nji Komisjon për shpërblime veteranavet të Iëilinaies.
Por na e merr mendja se shpesh herë do të gjindet në hall kur t'i
duhet me vërtetue pretendimet e t'interesuemvet.
Vetë veteranat, ose nuk lypin gja, ose nuk kanë dokumenta për
të provue meritimet e veta.
Ky diftojs edhe tjerët qi kemi menden të botojmë me kohë,
ketë mungesë do ta paksojë.
Numrat e cituem mbas çdo emni diftojnë numrat rendorë të
dokumentavet ku ai ëmen xehet në gojë.
A.BDYL - HAMIDI II sullton. i Tyrkis,
Ad beu, 187
8, rn, 103
Ar.f - Hur.usi, 142
At1DTL - QERnn, xdv. drejtuer i gjim-
At.i n,
dervish i Teqee sii Haxhi
nasit turk të Durrsit, 169
Ham;ajt nii s-«. 17, 186, 231, 235
ABDTRHAMANJ (Shf'h), H2
Ar.rtr (Hafiz), kryetar i Bashki, e
ADEMI (Emiu H.), antdr i /{om·isjo-
xchJendës nenprefekti në Kru, 53,
nit të Novmales s' Elliasanit, 33-4
104, 108
ADalll:-.E, sh, Adrianopolli
AMERIKil:s (Konsuli i Sbtetevet

ADRIANOPULLI (o Adrene) 140
Basbkueme), 212
"AGIMI'', slioqni letrare, 2
AMURRASI (o Mamurasi),
124, 139
AGUSBI kumancldr gjindai·merije, 207
ANADOLLI, 76
ABMET - MUB'rAR pasha, (Gazi), m-
ANGLIJA, 193
1lra.zem, 142-3
ANGONI (Xbelal),88
ABMKT - ZEKf, 38
APOSTOLL (Andrea), 38
AJ AZI· (Gjetan), 268
ARNAUD TAMIMI· MAARIF KLUBLLAJU
AJDONA1'1, 38
MERXBI '1 UMUSI, sh . Dituria'
ALADHO - KASTRIOTI (princ Gjini),
Shqip (Qendër e Klubevet)
168
ARNAUT MAARIF KLUBitRI MERKEZI
ALEKSANDRI
JA (o Skenderija),
176
sh. "Diturak"
ALrtPPO - sl«. Halepi
ATHINA, 216
ALFABETI I 8BQ1Pi<:S, 1, 2, 4-9, 11
As1M XeENAN, pseudonim i Mustafa
16-7, 19, 21, 24, 37, 39, 40 - 2,
- Asim Merlika - Krujës, 16
46-7, 54, 58-9
AUSTRIJA, 3, 16, 24, 54, 140, 165, 275


172, 175, 180, 234
"BASHKIMI", klube shqiptare, 42
AusTR{s N:t.S SHKOD1';R (Konsull i) në
1 'BASHKIMI",
1914, 219
klub i Beratit, 13, 30
Az1z efendija (Abdyl), 208, 21S
" " Dibrës, 13
Azrz pasha, ministl!r -i Bujqsis, 187
" Durrsit, 28-9, 131
" " Elbasanit, 4, 7, 12-5, 22,
"
'BABAMRTO (Hakkf), 38
28-30, 35, 44, 68
BABAMETO (Rasim), 38
" Fëllërinës, 13·4
"
BACCALI, sh. Bakalli
" Fil11tit, 13
"
BACI (Kolë), 120 bis
" Gramshit, 22
"
BAÇI (Remzf}, 38
" Gjirokastrës, 13
"
BAHAEDDIN (Mehmet), drejtuer i qjim-
" Korçës, 13
"
nazit · turk të Durrsit, 61, 64-5
" Krus, 13
"
BAJZA; 219
" Janinës, 13, 45
"
BAKALLI (Char), 270
"Mnnastirit,
4-7, 11-3, 18,
"
BAKALLI (V.), 270
26-7, 35
BAKIU (Hasan), 142
" Ohrit, 35
"
BALLI efendiu, 130
" Selanikut, 13
"
BAMIHA, agjent i postës austrijalce
" Stambollit, 13
"
në Sa;·andë, 110
" Strugës, 13
"
BARBULLqNJA, 139
" Shkupit, 13
"
BARDHAJ, BARDHANJORI, BAI:DHA·
" Tiranës, 23 5
"
NJORF;T, 179
" Vlonës, 13
"
BARDHI (Zenel agë), 184
"BASHKIMI", shoqni letrare, 2
BARDHOKU (Nikollë Ndre), 25fi, 259
"B[ASHKIMI] r KOMBrr", gazetë, 45
BARKANESHI, 111
"BASHKIMI I Ri" lclub n' Elbasan, 4.4
BAROKA (Xhemal), 244
BAZJA, 249
BASRIU, 11~
BEJKO (Qazim-Naili), 38
"BASHKIM li P:itRPARIM", komitet
BEJOGLLU, 155, 164
othoman ; 3, 8, 11
BEKTASHIZMA, 249 (1, 2)
"BASHKIM E PËRPARIM",
komitet
BEL~1GU (Alf), 21
othoman në Durrës, 94, 131
BELEGU (Hajdar), 21
"BASHKIM E PËRPARIM",
komitet
BELEGU (Hysen-Hysni agë), 184 186
otlwman n' Ebasan, 15
BELEGU (Xhemal), 19, 21, 27, .38,
"BASHKIM E PËRPARIM", komitet
51, drejtuer i shholles së Kncs 57
othoman në Korçë, 52
60, 198-9
"BASHKIM E
P:i!:RPARIM", komitet
BEN(D)A, 249 (1), 251
othoman në Manastir, 11
BEQIR · SITKI beu, lcuma11ddr i fuqis
"BASHKIM E PËRPARIM", komitet
(rebele) në Breg të Mcite_s, 285
otboman në Tiranë, 123
BERATI, 19, 30, 38, 84, 133, 1581
276


168, 187, 200, 273
82, 84-5, 90, 97, 113-4, 119, 139·
BERATI
(Sami), 38
41, 143, 152-3, 171, 246, 285
B1mRERI
(Hysnf), 231, 285
BRINJllSI,
176
"BESA",
qaeeic, .J6
B1mzv~,
(Gryka e), 111
Besrnur (Mahmut - Hilmi), 53, 66-7,
BPDA
(T'aqi A.) antdr i komisjonit
Hl2-6, 202, 205-6
të Normales s' Elbasaiiit, 33-4
BUI<URESIITIT
(Komiteti Shqiptar i);
BRSHTRI (Myslim agë), 142
54
BESHIRJ
(Omer), 38
HUMÇT (Imz. Luigj), ipesllkev i l,ezlies
BESHIRI
(Osman). 38
Kallmet, 187, 142, 268
BESHTRI (Xhemal agë), 142
RltDBANA.
(o Pëdhana, o Pëll:rna),
BUSHATI
(Dom Mihill), 268
82. 96-9
BUSHNE{HI,
171
BËDBANits
(Kodra e), 80, 88, 153,
B~'.OHANËS (Shkalla e), 76, 79, 80
CAKA (o Spathari) (Dom Loro), 190,
BitSHKASJ,
249/1
197, 204, 226-7, 267-8
BmitDODA
(Prengë pashë), 63, 187,
CAKRANI
(Bsktash},
144
197, 204, 227, 243-8, 2,49, (1 e 3)
GALJA (Pandeh). 144, 166
251, 256, 258, 261-2, 268, 275
CriKA (Hvsen}, antdir i komisjonit të
BIÇAKU
(o Elbasani) (Akif pashë)
Normales s' FJlbasanit, 34
18'.7, 250, Ministër i PP. 1'4.br. 257
CRTINA,
100, 219
2li5-6
CËDHIMI,
111
BrçA KU (Hasan hl'g), 33 -4
Cruu (G.), 27/
BIÇAKU
(Qamil beg), 48
C01rn (Dec1ë), (\\9, 71, 152
Bu„t.r,
63, 170
COKU (Gjeto}, 69, 80, 88, 139, 152~
BILIBASIII
(Emin},
sh , Nepraviehta
3, 171
(E. B'.)
CURRI
(Bajram), 14-7, 187, 283
Bll,ISHTI,
216
BJANKU
(Imz. Prengë), m·gjipcsltke1,
ÇABEU
(Hysnf), 38
i Durrsit, '183, 187, 228-4
ÇAMitRIJA,
54
BLAJ,
149/1, 259
ÇAMI, sh . Xhami
BODINAKU
(Fadil hoxhë), 47
ÇAMI (Asaf), 38
Boono (Sy
lej man), 32
ÇAMI (Hasan - Tahsin), 38
BOLKTINI
(faa), 283
ÇANAKALAJA,
140
BORSHI
(Abdyl - Hamid}, knmando»
ÇANI {Ahmed - Xhevdet), 38
i kompanjis së qjindarmeris në l(r,1,
ÇANI (Hajrf}, 38
69, 102
ÇANO (Mehmet- Isrnet}, 39, 52
BORSHI
(Ragip Ibrahim), 38
ÇELKUPA
(Abaz}, 182
\\
BozmGRADI,
216
ÇERMf.:NIKA,
100, 112
BRAHBI
begu, 242
Çn'T,TA (Alf),
antdr i Ii"omi.~jonit

BREGlJ 1 MATES,
69-71, 73-5, 77-81
Normales s' ElbaRanit1 33-4
277


~flUNI
(B.ahri - :l'iy1tja),, ~I
»1•:u (lb.ui b•r) ·~:,ut,t
1
Çom1A (Tajib), 38
nii parlament tyrk, 196
ÇuKA
(Shtjefën), 258
THllRA (Fikri), 38
DreRA
(Hajrf}, 38
DIBRA
(Hysej 11 - Remzf}, 8$
DAJA
(Mal1111nt), 142
])IBRA
E MADHE,
187
DAJllJ
(Sbefqet), 254, 271
DIBRA E PosHTME,
187
DAJI,ANJT
(Ura e), 178
DAKA (Llesh Nikë), 80, rsn
l)rnR!tS (Kongresi i), 16
DIBRitS (Kuvendi), 23, 26
DAKLI
(Abmet), antdr i komi11jonit të
Normales s' Elba11anit, 33-4, 254,
DIBRlUT
(Bajraktari i), 263
271
DISHNICA
kr. Dëahnica
DISHNICA
(Faik), ::l8
l1ALLIU
(Hysut), 111yderris nP Tiranë
142
"DITURAK",
Klnb qentral shqipt<ir ni
Stamboll, 56
D.u,1,111 (haflz' Ibrahim}, 48, 68, 142,
161
"Drru&xs"
SHQIP
(Qendër e Klube-
vet). në Stamboll, 58
DAMASKU,
140
l)OCBI
(Imz. Prengë), abat i Mirditë11
DANlLO, sll Petroviq Njeg-oth (Danilo)
e kryetar i "Bashkim-i!", 2, 187
DANISH
begu, ish 11ali në Selanik,
154
PoDA
(Gjokë), 152
J)oDA
(Simon),
120 bis, 190, 197,
"DASHUNIJA"'
slwq11[ kombtare, 14-1
201, 204, 219, 225-7,
242-3,
lhun
(Sa.lih), 142
262-3, 267-8, 274-83
Dli:ÇIQI,
219
J)OLLMA
(Salih Rahmt), kryellir i
n,n,BINISHTI,
223
kshillit (të rebclavet) të Kn111, 235
DELTALLISI,
(Omer -Avni), l(il
J)RAGA (Nexhip be), 68
DEi.VINA,
55, 841 105
''DRl'l'A",
gazetë, 1, 52
DKLVINA
(Musa), 38
•'DRITA",
klub i G1irokci11trës, 41 2
DELVINA
(Sylejman - Felmrt heg), 16
])ROJA,
249/1
DEMA (familja), 187
DEMA (Salih agë). 112
PUKA<lJINI,
l 97, 204
Duassr, 17, 19, 28-9, 38, 40, 48-58,
Dasrr, H6
55-61, 63-7, 84, 94, J.00, 105., 112,
DENIZI
(Arsllan), 139, 149, 184, 186
120, 120 bis, 126, 131, 1 3, 135,
DERHKNDI
(Izedin), 38
137, 140-3, 146, 149-50, 156, 160,
f?ERVll:NJ>I,
259
162, 169-71, 174-8, 180, 182, 184
DERVISH
beu, deputet i Scresit , 51
-9, 191-2, 194-6, 198 200, 202-3,
DËSIINICA
(Qaui bej), 110
205·6, 209, 213, 216-8, 220-1,
])JHRA,
8, 13, 19, 20, 23, 49, 50
226, 233-41, 243, 245, 249, 253-8,
68, 84, i i s,
118, 175, 180,
261-2, 267-8, 271-2, 274, 276-80,
187
282
DIBRA
(Abdyrahiui), 38
Z]S
Dpuasr lH,Ysnf), 38
l>JBi;tA (Bnht,jar, 321 3~


D1t1uts1·
(Jusuf), 3S
~;ESA'l'I, 17()
DURRSI (Kasem), 94
J<'ËLLl<;RINA, 13-4
DuRRSI (Kerim), 38
FËRTUZI, sh, Furtuzi
DuRRSI (Mehmet-Ziver), 38
Frco (Faut)' 38
DURRSIT (Prefektura e), 102-4, 161,
FIERI, 144-5, 159-60, 284
167, 169, 178, 245, 249/2
b'ILATI, 13
DuaRSTT (Pretorija e), 200
FILIPJADHA (Abdyssamend), 38
DYMBltDHETit BAJRK:l!:T, 63, 69, 249/1
FILIPJADHA (Febmi), 38
Frr.resr, sh, Philipps
DHRAMI (Ibrahim), 38
FLOQI (Thanas), 217
"EFRADI MIL'LIJTK", 207
FoK:l!;s (Kroji i), 106, 113, 116, 130,
249/2
EGJYPTl (o Misiri), 176-7
FORJA (Kristo), 2.12
ELBASANI, 4, 7, )2-5, 20, 28-30, 35,
Foaruzr, sh. Furtuzi
<18, ~2, 44,48, 68, 79, 84, 100,
FRANC - JosEPH, peranduer i .A.ustr-is,
106, 112-3, 215-6, 118, 120, 122,
172
131, 138, 162, 175-7, 187, 193,
FRASHËH.I, 110
198-9, 202-3, 207-8, 210-3 217-8,
FRASHitRI (Abdyl beg), 16
ELBASAN\\ (Akif pashë), sh, Biçaku
FRASHËR! (Behxhet), 38
(~. p.)
}<' RASHltRI (Eshrefj , 271
ELBASANI (Aleks), 38
FRAl:iHËRI (Faslli), 38
ELBASANI (Qamil Musa), 258
.l<'RASHËRI (Ferid beg), 110
ELBA~ANI (Rifat Kaureman)
, 38
FRASHËR! (Hasan), 271
ELBASANI (Salih), 38
FRASHËRI (Kahremau), 38
ELBASANI (Kuvendi i), 26-7
FRASHi,)RI (Mebdi beg), 205
ELBASANIT (Malsija e), i80
FRASH:l!:RI (Mid'hat beg), 16, 176-7,
ELBASANIT (Shkolla Normale e), 33-5,
195-6, 217, 250, 253, 266
62,
FRA::;HËRI (Naim beg), 16
"ELÇIJA I ZftMERS Sit KRISHTIT",
l<'RAJ:iH.itRI (Qazirn beg), 110
revistë. r, 2, 6
FRAtiH.lt&r (Sami), 16
ELEZI (Jusuf) , 48-9, 142
l<'RAtiHËRI (Xhafer), a: Vila (Xbafer
, EPIRI, 218, 227, 249/2
Tefik)
EPIRI AUTONOM, 215-6
FRo:;10 - RoNCALLI (Arë Giovani), je-
ERCERUMt, 140
zuit, 2
ERZ~NI, ,121
FuaTUZI (Mehmet-AH), 48,.H2
FUSHA J; KUQE, 249/3
1 ABipe, kttpita1i holandt$, 24'S
J'ANDI, 249/1
GALLATA a: KURJllNIT, 111
F1ntA (Mubarrui.), 9!
GA'l'lJA, 167
1"1<.:&1z•nQ1, lOS
thu (Ieftk), SI
278


GJIROKASTRA
(Mymir Jusut), 38
\\j;EGË'l',
lli, 100, 110
G.rIROKASTRA
(Sherif), ;,!8
GEGNI.JA,
5*, 100, 18±
GJOLA
(o Lumi i Tiranës), 249/1
GENOVIZZI
(Atë Frano), [ecuit., 2
GERMANOS,
·metropoUi i Forçë«, 2l(i
G.TOMAHKU (Kolë Mark}, 153
G.roMARKU
(Mark), ti3, 76, 147-8,
GRtrnRNJl
(Themistokli), 271
152, 187, 262-3
GoLEMI
(lla"hi), 38
G.roMARKUT
(Dera e), 249/1
GoxuAMANI
(Vnngj el}, 38
GJONRMI,
69, 76-7, 80-1, 90, 991 115,
GRAM,HI,
'22
122, 124, 139, 249/1
GRAMSlll
(Mustafa Halit), 38
GHHlKI,1A (o Junaui),
110, 211i, 220,
GJONI
(Dedë), psoudonyin i_Salih Ni-
249
vicës, 100, 140
G.JONr (Prengë Llesh), 63, 102
GRUDA,
219
GJUHA
SHQIPE,
10, 11, 16-8, 23, 25,
GHYKA R MADirn,
112
2ti-7, 48-9, 52, 145-6, l 69
GuNBAlWH~
(Qerim), 55, 272
GJUh.A
(Saliu), 68, 172, 176-7
GUJ\\l
(Xhi). i.n
GURAlWQI
(Luigj),
:34, 140, U5,
iso, 271
HAKA
(Sulë), 249. (2 e 3
Gtnzr , 71, J 2-J., 170, 249 (1 e 2)
llA.ii.iI:, (i biri i Sulë), 249/2
HAKKI
pasha, sadraeem, 51. 68
G.1,11~0YA \\lhzit, beg), 1+7
llALIU'I
(o Alcppo), 140
UJAKOVEti
(Malsij1~ e), 187
HALIDI,
lcapiuui turk, 92
GJARi'l\\IT
(Fusha e ) , 179
HAUL
beu, minister i PP. Mbr. të
Turkis,
GJILANI
(Dr. Fahri), 271
[)2
GJILLANI,
3:;
HALLKALLIJA
e Sam bollit, :32, 45
U.HLLAM
(Avnf},
sekr, i kourisjo nit
HA]l.!.j, sit. Xhami
të dfrg11c111 prei 'l'yrkijll m'
HAMID
beg, i llërguein qeverit<ir turk
11 11H11'/'ë
vesht me Kosovë, 154
për çftslitJe i'olfabetit, 58
GJrLLAr-I
(Dr. iejnel Abidin) , 31
IlAMY.AJT (T'cqja e Haxhi), në Er«, 17
UJIN I (Dom Frano), sekr, i ltrycpe-
llANI
I 'l'E\\,\\11:81 1131
124
ehlcopi« sr Durreit, 182-3
HASAN -TALAT,
drejtuer turk i Arsi-
mit në Shkodër,
G,HROKAf\\'l'KA
64
1
131 381 41-21 841 105,
l 10, 108
[1A:i11H1
±5
GJutO!i.ASTRA
(Abidin), ;38
llM,'l'RAPALLI
(Hysejn), 44
'GJmOKA8TRA
(Ali Shuuj b] , 38
HAXJJUJ \\SKNI (Isruail), 38
GJIROKASTRA
(Fnah) 38
flAXIIIU
(baba), i Teqes së Euskës së
GJIROKAS'l'ltA
(l<'erik), 38
Knis, kryetar i kotuisjonit të Knis
GJIROKASTRA
(Haj rul lah Saitl), 38
për n' Epir, 2:31-2, 235, 249 (2 e 3)
GJrnOK ASTRA (Ismet - Hifzi), 38
HAXHIU
(Zeher), H2
GJIROKASTRA
(Mehmet- ReshiS), 38
H1"RRI
(Sadik
Muharrem
Dume),
GJrnOKASTRA
( Mustaf»), 38
247-8
280


HrnRIT (Hajdari i
Begë),)4-2, 249/3
JANINA (Mehmet), 38
RIMA (Dervish), drejtuer i qasetë«
;JANINA (Mehmet- Emiri), 38
"Shqiptari", 51, 140, 178, 194-5
JANINA (Mehmet - Mit'hat), 38
HoTI, 219, 243
JANINA (Neshat) , 38
HOXHA (Beqir), 112
JANINA (Tefik), 38
HOXHA (Halim), 111
JANINËS (Valija i), 110, 159
Huxr, 219
JASHARI, kumandcir i kompanjis ,ë
lIYSEJNI, kryetcir i Bashkis së Gjiro-
gjindarineris tyrke në Lesh, 102
kastrës, 41
JATRO (G.), 271
HTSE.TN · HrLMi pasha, ish senator,
JAUHA (Hudaverdi) 38
154
JEMENI, 140
. IlYSENl (Dervish), 108
"JENI G,\\.ZETE" e Stambollit, 41
JERMANOS, sh, Germanos
lBA LLIA, ] 87
JEZUITT, 2, 4, 51 16
!BRAIIIM • ET!oMI, ilrejtuer i teleqrafës
JUNANI, sh, Grekija
Jusus begu, 187
11ë u-«, 264
lRRAHUf pasha, l 54
Jusurr, rnyderris në Durrës, 104
lnmz-HULUSIU,~231,
235
lLO (Spiro); 212
KAÇORR! (Imz. Nikollë), famullitar nii
''lNDEPEDENCU: BELGE'', gazetë, 53
Durrë«, 84, 100, 105, 140, 170,
faMAILI, kuinandari i batatjonit të
172, 17o-7, 187, 271
gjindarmeds tyrke në Durrës, 135,
KAÇULINI ·(Stefan), 141
137
KADE (Ulvi), 38
lSUFI (Elez), 187
KADW (Sylejman), 94
lëBMI, krahinë, 246-9, 267 -8
KALAJA (Zenel), 183-41 186
lsBMI, lum, 249/ i
KALOSFJI (Hasan), 17
lsBTIPI, 175
KALOSEII (Ibrahim), nëpunës i pyje-
lTALlJA, 3, 54, 140, 180
vet në J{ru, 102, 107
''lT'l'IBAD VR TETAJ{KI' ', sli, "Ba·
KALOSJU (baba Zenel) 102, 130, 1611
sbkim e Përparim '.'
231, 233, 235
,
'
JvASIT (AH Rizaj i Mulla), 33
KALLMETI1 631 187, 197
Iz srt (Mahmud .Harndf}, kryetrir
KAMBM:RI (Halit Neriddin), 38
'<Bashkimit" t' Ohrit 35
KARAOJOZI (Bahrf), 32; 38
IZMIRI, 140
KARAGJOZI (Zyhdf) 38
\\
KARR~PICI (Mubarrem agë), 142
JAitJA (Asllani, 21
KASAPIT (Maja e), 88
JAKOVA, sh, Gjakova
KAs1uu (Shaban), 139, 2561 259
,jANtNA, 3, 13, 38, 45, 55, 66-8, 154,
KASnt efendiu, 149
172
KASNECI, 271
JANINA (Haxhi Juauf), 38
KlilV.AÇI (Jabja), 9, 17-8, 23, 26°7, 281


40,.43, 47, 184, 186
KOSOVA, 3, 16, 31, 41, 51, 60, 68,
KAVAJA, 112, 175, 24~
68, 8{, 112, 140, 143, 146·8, 150,
KAVAJA (Hafiz), 38
154, 156, 158, 161, 164, 168, 272,
KEQI (Sadri), 69
187
KitRÇOVA (Halid), 38
Kosova (Beqir-Saml), 38
KitRRABA1 112
KOSOVA (Demir) , 38
KttzlbLL-TOPRAK1 142
Kosova (Hysni), 38
KmIAZI (Christo D.) 6, 7
Kosove, (Mehmet-AH), 38
KLUBI QENDRUER ,ARSIMU&R I M.A-
KOSOVA (Murat), 38
NASTIRIT1 41
KOST&NJA1 112
KOJA (Fan), 142
KOSTORI (Alaeddin) , 38
KOKONA (shetqet), 38
KOSTURI (Ali-Febmf}, · Kumanfici.r
KOLl!.TSI (lwz. Gjergj),
ipeshkev i
gjindarmeris tyrke në Shkodrë, 63,
&ipës me ndejë në .Nenshat, 187,
70-83, 85-6, 88-93, 95-9, 101-2,
204
106-,109, 113-6, _118-139, 141, 161
KOLONJA (Nureddiu), 38
KOSTURI (Idhomenë) , 271 •
KOLONJA (Shahiu}, 1
KRAJA (Hysejn-Hysni}, 38
'
KOMI'U'l'I I KaY~Nl:iRITJES sl!. JUGËS,
KRASTA, 107-9,- 114, 130, 249 (1 e 2)
144-5, 151, 157-60
KBON E KROON, sh: Krroon
KOMlTETJ E!'BUER I MPROJTJ&S sii:
KRROON (major), organizator holande«,
SHQll'Nfa, 283
219, 225, 243, 267-8
KONDI (Shefik}, 48, 66-7, 167
KRUJA1 9, 13, 17-!), :ti, 23, 26-7 38,
KONICA, 215
40, 43, 47, 53, 57, 60, 68, 69,
KoNJCA (Faik be), 194-61 20S
71, 75-7, 80-2, 84, 87, 89, 90,
KoNSULI I AUSTRIS Nlt DURRl!.81 nn,
93, 95-110, 112-20, 122, 124, 12i-
133
30, 133, 137, 139, 141, 143-4,,
KONTROLLIT (Komisija e), 205
149, 1511 153, 165-51, 164, 167,
KORÇA, ra, 38, 42, 49, f>2, 16ti,
170, 175, 181-6, 200, 222, 224-5,
168, 208-9, 212-7, 220, 245
228-33, 235, 238, :.!39-41, 244-51,
KORÇA (Ali-Shevket), 88
i53, 256, 25_8-61, 264-6, 269-70,
KORÇA (Behxhet), 8!S
284-5
KORÇA (Havzf}, 38
KRUJA (Mnstafa), ,1
•• Merlika-Kruja
Koaça (Mustafa), 88
-Asim
KORÇA (Oamau-Senaj), S!S
Kaue (Fusha e), 249 (1 e 2)
KORÇA (Qani Besim), 38
KRus (Kazaja e), 24-9/1
KORÇA (Raif), 38
KRus (Kshilli i rebelavet të), 2441
KORÇA (Salih-Zekf), 88
247, 248, 258, :.!64, 269, 273, 284-5
Ko&çlts (Komisija e Kontrollit të),
KRus (Malsija e), 115, 130, 180
215
KRUTANI ( Hy&ejn), krye,ekr,ttir doga•
KOBFU:Z:I, 1'·0
111, 104, 108


r
KRTEZEZI në Malsi të Lezhes, 111
LIBOHOVA (Agjab), 38
KTHELLA o THKELLA (sh. Rrësheni),
LIBOHOVA (Ali Islam), 38
7 4, 76, 279
LIBOHOVA (Hivzt Abdurrabman), 38
KULLIÇl (Mutesim), myfti i Durrsit,
LIBOHOVA (Myfid beg), deputet i Gji-
104, 108
rokastrës 41, 51, llO, 180, mini,-
KUMBARO
(Byrhaneddin), prefekt i
ter i PP. Mbr. 188-9, 199
Elbasanit, 208, 211-3
LIBOHOVA (Namik), 38
KUMBARO (Ferdi), 38
LIBOHOVA (Rashid), 38
KUNORA, pseudonim i 'I'imz, Nikollë
LIBOHOVA (Rexhep), 38
Kaçorrit. 1411
LIBOHOVA (Selarnf), 33,
KUQI (Rysen), 183 - 4
LIBOHOVA (Sezaj , 38
KUQIT (Idriz aga i Bejte), 130, 161
LIBOHOVA (Sulejman - Rysni), 138
1
184
.
LIBOHOVA (Sulo Bugdo), 38
KURANI, 9, 16, 5!
"LIBRI I KUQ" I MALSORVET, ]4i
, KURBINI (sh, Gallata), 69, 76, 80,
"LIRI E MARRËVESHTJE"' parti opo-
86, 88, '92, 101, 115, 122, 139,
zitare othinnane, ll 2
18t, 223, 2!9(1-3), 251, 256, 259
·,,LIRIJA", gazetë, 16, 23, 26, 43
KoRtHNIT (Krahinari i), 102
LOHJA (Ahmet), 242
KURVICLESBI, 105
LOGORI (L.)1 271
KUSHEDINTI,
pseitdonim i Preng Pashë
LORENCI (Atë), famullitar
Baj1Jë1,
Bibëdodës, 246
219
KusHTF.TIJA TYRKIC 1908, 3, 9, 10,
LUARASI (Kl'isto), 1
13-4, 16, 20, 37, 47, 59, 76, 103,
LucA (Nikollë M.), 190
145
LUGA (Beqir), 48, 142
KUVENDI KoMBTAR I KRYENGRITJllS, LUIGJI (Atë), fa1nullitdr i Traboinit,
161
219
Lnr.r (Dedë Gjo), 219
LARUSHKUT (Hani i), 87, 124, 244
LUMA, 180, 187
LENGARICA, 215-6
Luz s , 249
LESKOVIKU, 38, 42, 215-6
LYMJA E SKURAJVET, 71>
LESKOVIKU (Ibrahim Et'hem), 38
LLANI (Lush), 171
LE~KOVIKU (Ihsan),23i
LLAVDA (Ilija), 192
LESKOVIKU (Ismail- Vehbf), 38
LESKOVIKU (Shevqet), 32, 38
MEFSBEQI1 130
LEZHES (Kasaja e), 249 / 1
MAHMOTI (Omer), gjtndarm, 102
LEZHES (Malsija e), 70, 76; 180
l\\lALEZI (Tajar), kumanddr i gjindar-
LEZBJA, 69-85, 89, 92, 96, 99, l 02,
merfs në Durrës, 198
113, 120 bis, 134, 139, 141, 187,
MALI I BARDHË, 249/3, 256
200, 243-5, 256, 268
MALIZf, 38, 63, 171, 179, 181, 219
Lrsoaovs , 3i
M.4.LO begu, 242
283


MALSIJA E MADHE, 197, 219, 27G
118, 120, 123, 133, 136
MAMSHEQI, 249/3
MELAS 'Kcipitcm i l~'pirit autonolit,
MAMURABI, sh. Amurrasi
215-6
MANA begu i Lezhes,
187
M&RLIKA-KRUJA
(Kjazim),
23, 27,
MANASTIRI, 3-5, 7, 11-3, 17, 23, :15,
141, 149, 156, 162
41, 48-9, 68, 94, 112, 118, 140,
M&RLIKA-KRUJA
(Mustafa-Asim),
9,
154, 172
10, 15-9, 21, 23, 24-7, 32, 36-40,
MANASTIRI (Ferid)'
::!8
43, 45, 47-53, 55-61, 63-7, 69, 84,
MANASTIRI (Muhiddin), 38
94, 103, 111, 130, 139, 141, 146-9,
MANASTIRI (Sejfedin), 38
156, 158-62, 165, 167, 169- 72,
MANASTllU (Shemst), 38
174, 176-8, 180-2, 185-9, 191-6,
MANASTIRIT' (Vilaj,eti. i), 18
198-9, 202-3, 205-13, 217-8,220-4,
MANDIQI (Tefik}, 182
231, 233-4, 236-8, 240-1, 245-6,
MAQEDONIJA
249-57, 259-61, 265-6, 270-2
1
"68
MARA (Mustafa),
48
.l\\{ERSIM aga, 112
MARG:ltLLIQI1
38
M.EZINI (Myin), 38
MARKU1 -sh, Gjornarkaj
MEZINI (Nuredin),
38
MARKU (Kolë), 153
lV{&ZlNI (Rifat), 38
MARKU (Zef), 243
M:itNJOLLRs (Shkalla
e), 79
MARTANESHI,
112
J\\,1:i,;SHKALLA, 258
MATJA, 'Rrnhinië, 841 175, 180, 182,
MILOTI, 76, 86, 124, 139, 153, 171,
187, 200, 203, 245, 247, 249, (1,
249/3, 356
2, 4), 258-61, -~65-6
l\\1INISTRIJA TURK!i: E ARSIMIT, 10
MATJA, lum, (sh, edhe: Bregu i Mates,
MIRDITA 03, 74, 76, 160, 180, 200,
Vau i Matee), 77, 791
921
113,
204
1391 245, 249 (1 e 3)
MIRDITSIT, 73, 248, 262, 276-9, 281-2
MAZRREKU1
1901 :.::26-71 267-8
MISIRI, sh, Egjypti
MBISHKODRA, 53, 84, 1651 168, 171
MrmovICA
(Rexhep),
përf'aqsue« i
'1 MECHEROUTIETTE • CONSTITUTIONNKL
Pejës, 172, 176
0TTOMAN",
gazetë, 145
MJEDJA (Imz. Lazër), ipeshke» 11climtd1·
MEÇA (Avlla),
21
në Shkodër, 1, 2
MEÇA (Zenel-Abidin
agë), 102, 1301
Mosr (Hilë), 178
. 161, 181-6
Mnçr, 7
MEHDIJA,
nënprefek:
i Krus, 102,
MuHARREM efendija,
myfti
108, 127, 160
sh, Muharrem Fehmi
MEHMETI V, sulltan i 1'urkis1 13-4
MUHARREM-FlmMf
efendija, myfti i
208
i Krus, 184
MEHMETI, krahinar i Qukësit, 211
MuHARREMI1
170
MEHMET-XHEMAL
begu,
kumanddr
MtntARREMI
(Er'bem), 21
l
diviejonit reservi,t t'Elbasanit,
MuHARREMI (Rexhep),
21
Z84


Mu11ARRKMI (Sadik), ,h. Herri (Sadik
NU.lJ.l1 180
Mnharrem Dume)
MuHARRJ.tMI
(Shaban), 21
0ESTERR,&ICHISCHER
Ll,OYD,
150 191
MuN&LLA,
pse·udonfoi i Prengë Pashë
OHRI,
35, 38, 208
Bibëdodës, 204
OHRI
(Emrullah-Hilmf), 38
MURATI (Isan), 38
OHRI
(Ahmet-Irfan), 112,_ 163
MusTA
(Xhevdet) , 38
OHRI (Shyqri), 112
MuSTAFA,TA,
drejiuer i lcontabilitetit të
OMARI (Bahrf), 32, 38
pergjithshlim,
270
OMER agës (Sula i), 149
MuSTAFË
aga i
Pukës, 187
0ROSHI,
141, 147, 149, 152
MTlSTËS (Osmani i), 94
"MuT&DIL
AHRAR FIRKAS!,"
part! U-
PAFTAT,! (Kostë), 271
beralësh moderau' në Tyrkf, 51
PAT.OKA ('Ribë Gjokë), 246
MYFTIU
(Hamid Rernzf}, 38
PA NE (William), 212
PANHT.vLENIZMA,
11
N
AÇI (L), shkronje« i KI nbi! '' Bash·
Post (Atë Dedë) jezuit, drejiuer i
kim" të Mona~tirit, 4, 5
'' Elçi» së Zemers së Krishtit, 1, 2 6
NAÇI (N). 45
PAZARI (Xbemal), myderris në Tiranë,
NA~L\\SG.T.\\RUT
(Fusha e), 9
142
NAZU'
beu (Sylejman}, letri!« turk,
PEJA,
176
16
PE.JA (AH), 38
Nno,r (Gjin), l 11
PEJA
o PE.TANI
(Bedrf), 172, 177
NDO.TA (Ndoc), 268
PE.TA (Xhevat},
88
NDO.TA (Pashnk)
, 268
PE.TANI (Bedrf), sh. Peja (Bedrf)
Nnumr (B<'jte), 184
PEKMEZI
(Gjergj), 165
Nnsoçr (Isma.il}, myderris ni; Tirau«,
PltNGILI
(mulla Muharrem-Hulnsf),
142
104, 130, 139, 149, 161, 183-4,
Nnuoçr (Mnstafa "beg")
krueui» i
186, 225, 231, 233, 235
(Jandrës së Përgjithshme (të rebela-
PENGIU
(Selim), arkëtar i financi!i
t'et, 258, 269, 280
në Kn1, 102, 167
Nt;N&H,ITI,
187
PEQJNI,
138, 175, 200
NEPR,I VISHTA,
38
PETRELA
(Reshit), 142
NENPRAVISHTA
(Abidin) , 38
PETROVIQ
N.rEGOSH
(Danilo) , p1·inc
NEPRAVISH'r.1
(Emin Bilibash), 32,
trashigimtdr i Malitz{, 179
38, 45
PETROVIQ
N.rEGOSH
(Nikolla), krajl
Ne:u-WIED,
205-6
i Malitzi, 219
NISHANI
(Omer), 38
"Pil:R
ATDHE
E
PËR
THRONIN"'
Nrvro., (Salih), 84, 100, 105, 110,
Ud,h.fe na~fonaliste, 171
140
PËRLEPJA
(Mahmut-Nedim), 38
Nos1 (Lef)1 33, 189
PtRMETI,
38
285


PËRMETI
(Mehmet-Sinan)'
M-9, 50 QEVE.RRIJA I!: PitRKOBSBME E-VLONitS,
Pl!.RMETI (Sylejman-Ruhi), 38
184, 187, 19-!-,5, 198-200,
208
Pl!.RMETI (Tnrhan pashë), 254-5
QmA (Haxhi), ku,manddr (i rebelai,et)
PHILTPPS (kolonel), 254
në Bëdhanë 285
PIZRENI (Aziz-het), 38
Qrn1As, sh . Kiriaz
PIZRENI (Faik), 38
QORRALIU (Masar beg), 142
PIZRENI (Jzet), 38
QORRI (Feim), 38
PJKTRI (Gjon), 69, 249
QUKËSI, 211
PODA, 215 - 6
Quu (Muço), 31
PODGORICA, 1~0 bis
QYPRILJ 175
1
PoGA (Petro), 199
QYTEZA (Sabrf), 10, 38
POGRADECI, 207-8, 210, 2]2-:1
POJANI (Syreja), 271
RAHMf, 8
"POPULLI", gazetë, 217
RAZzI, vullëridetdr italjan, 120
PRESBOvA (Fejzullah), 88
REIMERS
(kapitan) ,
organi:mtor
PRESHOVA (Idriz), 38
gjindarmerije, holandez, 209
PREVE:lA (Vebbf), 38
REKA (Behxhet), 38
PREZEZ (Fusha e), 249/1
REKA (Muslis), 38
PREZJA, 152
REKA (Nexhmeddin Behxhet), 38
PRISKA E MADHE, 121
REMZI (Ali), 45
PRISHTINA, 33, 35, 175
RESULI (Sylejman), 30
PRrtHTINA (Hasan beg), deputet i
RESBID - AKIF pasha, shqiptar, se-
Prishtinës, 35, 52, 60, 84, 110,
nator Tyrkije
112, 147-8, 158, 163, 187
RIZA,T, mylazim turk.
PROTESTANTIZMA
RrzAJA (Hasan), vali L Shkodrëa,
1 1, ]14
PUKA, 187, 204
63, 70 -82, 85, 88 - 93, 95 - 8,
PuLl!.Tr, 187, 197
101, 106, ll4- 5, 118 - 28, 130,
PUMO (Haxhf Ahmet), ~8
134, 136, 138, 143, 169. l99,
Purn A (Beqir - Hysni) , 88
ROELFSEMA (major L.) organizator
holandez, 239 - 40, fq. 245
QAF:it - BELEGU, 249/1
ROLFSEMA. sh, ! Roelfsema,
QAFl!. - KISHA, 219
RRANSIJA, 249/1
, QAFl!. - MURRIZE 245, 249/4
RRASHBULLI1 239 - 40
QAF:it • 8BTAMA, 249/1, 261, 265
RRETHI, .198
QAU.IMI (Basrf), 38
RRl!.SHENI1 141, 149, 156
QAZnn, nënpr~fekt i Shjak1it, 236- 7
QAZIMI (Musa), muft[ i Tiranës, 181-2
SADIKU (Hasan), gjindarin, 102
222, 258
SALIHI nga Elbasani, 112
QE.NDRA E Pl!.RGJITBSBM~; (E REBl!:- SAR, kapitan. holandez, 243
LIZM:its) 1914, 2371 284- 5
SARANDA, 84, 110
286


!A&JULLTIJ[U,
94, 91!, 101 · 41 107-1!,
8TBUGA1 19
110 · 1, 130
STRUGA (Myrteza), 38
8&w aga, 23
STRUGA (Sadeddin · Avnf), 38
8&LANIKU, 8, ]S, ]6-7,
37, 60,
Suu (Hasan), 142
11', 140, 1114
~ULA (Sheh), 112, 187
S1n.1M agëa (Seid - Zibnf aga i), 184,
SuLEJ!l1ANI, xavendës i kryetarit të
186
Qendres së Pergjithahme (të rebe·
8ENATI I SHQIPNIS, 196, 199
Zizmës), 284
SERBIJA, 68, 178, 181, 185
8ULEJMAN pasha, 154
SEBEGGI, sh . Serreqi
SLUA (Hysejn), 38
SERRKQI (Imz. lak), argjipeshkev
8YLE.TMANI.
(Haxhi),
kryetar
I
Shkodrë«, 140, 187, 197, 201, 204,
"Bashkimit" të Durrsit, 28
2111, 267
SIMONI
·(Gjeq:d), 111
SFIALA, 197
SREVJ<;ETI
(major A.), ~74, 276 · 9,
SIVAS, l 6
s
SKENDERIJA, ,ri. ~leh11ndrija.
281 · 3
SKURA,JT, 6( 76, 79, 82, 11_1, 130,
SH~NGJltRGJI, 112
13e,:140, •·24911
SR1tNKOLU, 92
Su vtT, 180
8H1l;NJINI, 82, 88, 94, 200, 261
SNKLLEN VAN V OLLKNHOVEN
(major)
8HJAKU, 79, 94, 121, 12u -6, 131,
organizator i 9.ji11darmer(s në Ko,·çë,
133, 161, 175, 182, 225, 228 · 30
214 - 6
232 - 41, 243, 245, 249/2, 253,
"SKRTPT", 9azetë qreke, 216
269, 273, 2~.4
SoCIALlZMA, 1
SHJAKUT (Klfliilli i rehelavet të)
SOFJA, 1
247 - 8, 249/3, 258, 260, 269, 284
SPATHARJ (Dom Loro), sh .
Caka
SHKOJ)RA, 1 · 5, 38, 63, 67 • 8, 72,
(Dom Loto]
94, 114, 116, 124, 129, 132, 134,
SPU:NCER, konsul i A meriki'B në Kor-
136, 1~9, 141, 154, 165, 169,
çë,, 212, 214
171- 2, 179, 18l, 184, 187, 190,
SPITALI,. 282
197, 199, 201, 203 -4, 243, 267-8
STAKA (Gjon), lo2
8HKODRA (Aqif- Namik), 38
STAMBOLLI (sh. Hallkallija), 8, 12 · 3
SHKODRA (Osman - Pertev), 38
16, 17 · 9, 21, 23 · 7, 31, 36- 40,
SHKODRA (Shemsedin), 38
43, 45 · 7, 50 -2, 56, 58, 110,
SHKODR~S (Malsija e), 84
114, 116 • 7, 140, 142, 150, 155,
SHKODR~s (Myftiu i) në 1913, 187
164
SHKODRtS (Vilajeti i), 103, 146
STAROVA, 207-9, 211-3
SHKOLLAT SHQIPE (sh. Gjuha Shqipe)
STAROVA (Etem beg), 208, 213
54-8,145-6
STRAZIMIRI (efendi), 112
SHKRELI, 2'1,2
STBINGA (Xhafer), 38
SHKRETA, III, 130
287
• I


SH~UMBINI,
245
122-6,
129-30,
132,
134-6,
8HICUPI,
131 154, 156, 162, 175
142, 163, 160, 168, 171, 175 - 8,
SmrnPT
(Kuvendi i), 146
180-5,
]87-9,
191-3,
195-6,
8HLLAKU,
197, 204, 268
198, 200, 203, 220-2, 245, 249,
8HLLA1rn,
{lmz. Benardin), ipeshkr»
(2 - 4), 255
i l'i,li!tit, 187
TIRANA
(Kasem). 38
SHT,LAZI,
92, 99, 228- 4, 249
TIRANA
(Sabri Tefik),
32
SHLLAZIT
(Hani i), 121
TIRAN A (Xhemal), 38
8HLT,INZA,
124, 246, 248 - 9
TrnAN!ts
(Kazaja e), 249/1
"8HOQitNI1
E · LIRJS
s' VitRTRT".
68
TIRANitS
{Kshilli i rebelavet të)
"SHOQNIJA
E
8HQTPTARVET
T!t I{f
244, 248
lNTE!,EKTUALit",
36, 43
TIRANES
(Lumi i), sh, Gjola
SHPORI,
268
TIRANËS
(Malsija e), 180, 249 (2 e 4)
SBQIPNIJA
F. MRSMm,
181, 199
TOFJK
pasha, sadi·azem, 140
SHQIPNIS sti: MRl'~rn
(Qeverr ijn e), 200
TOFir<U
(Sabri), 24
SHQIPNIS
Si<l MRRME
(Senati i), 200
TOMA (Nikë), -]ii2
"S(JQIPTA RI",
gazetë, 41, 51
"TOMASI",
201
TOPTANI
(Avdf beg), 61, 63, 76, 78,
84, 102, J04, 112, 130, 139 - 40,
'fAGA
(Iemail), 17
147- 8,. 152, 161, 163· 4, 166,
TAGA.
(Mnlmrrem- Hamdi Ismail) ,
toger, 17, 60, 161
168, 170, 172, 174-7, 182, 184,
186 - 9, 191, 195 _'.6, ,203, 220 · 2,
TAJA.ar,
ofiejer turk n'Elbascin,
84,
110, 112
ininistëi· i bujqeei» 24fl - 50, 255
T, PTANI (Esa<l pashë), 8, 63, 102,
TALAT beu minister f111'k i PP Mbr.
52
117, 142, 155, 164-5, 171, 179-
89, 195-6, 198-200, 205-6, 208-11,
TARA ROSHr, 179
214, 216, 225, 228, 234, 242,
"TAsviR
I EFl!:.TAR"
.r,nzetë turke, 15
249 (2 e 3)
TRFIKU,
komisar i policis në Durrës,
198
TOPTANJ
{Fadil pashë), 8, l 78, l 94-
5, 203
TEMA
(Balli), 23
TEMO (Dr.), 271
TOPTAN!
(Fuad beg), 112, 148, 175,
TEPELENA,
]68
187
TEPRLENA
(Neld), 38
TOPTANI
(Gani beg), 76
TERKA
(Pavli), kryetar JI i "Baslt-
TOPTANI
(Hanrid beg), 84, 112, 161,
kim-it" të Durrsit 28
163 - 4, prefekt .i Dvrrsii
191,
TETOVA
(Osman), 88
dorëheqës Hl5

TitRKUZI,
249/1
TOP'l'ANI
(Mas' bar beg), 63, 69, :6,
THOMSON (gjen.), 215. 267, 268
84, 100, 102, 112, 150,.153,-163:
TIRANA,
17,, 21, 23-!>, 38, 47-81
4, 166, 222
288 53, 60 - ] ' 63, 66, 79, 100, 102, TOPTAN! (Mehmet AH), res i Belediq


81 Tiranë», 25
VINJ-OLLI, 111, 130, U!I
TOPTANI
(Murat), 76, 142, 175, 187
V1100NI,
sh . Vrjoni
TOPTAN!
(Refik Seicl beg), 21, 23-4,
VrsKA
(Nikollaq),!'.38
61, 76, 84, 102, 107, 111 · 2,
VJEii.i,
165, 174, 178
148, 150, isi,
165, 175, 222,
V.rnRDR.\\,
-204
271
VLONA,
13, 38, 55, 84, 100, 105,
TOPTANT (Salih pashë), 8
150, 159, 168, 172. 174, 175,
TOPTANI
(Vali
pashë), ·8
177- 8, 180, 184-5, 187-9, 191-2,
TOPU LLI (Çerçiz,), 38
199, 200, 208, 215, l72-3, 284-5
TOSKËT,
2, 16, 54
Vr,ON1'.s (Kuvendi
i). 172, 187
TOSKNJJA,
53, 84, 105, 110, 140
Vr.ORA (Ekrem beg), 174-6
TLtABOINI,
219
VLORA (Ismail
Kemal), 50-2, 100,
TR&NSHIT'f(Kneta e), 139
140, 145, 150. 159, 172, 177,
TRIKSTE,
178
185, '187, 195-6, 199, 200
TRJEPSHI,
120 bis
Vr,ORA (Syreja beg), 172, 175, 187
TROMARA
(Nikola), 212
V1,LAMAST (Sejff), 271
Tut.LA
(Destan), 112
"VT.T,AZNIJA ",
klu.b n' Elbasan, 44
TURTULLI
(Dr.), 217
VOT,LENHOVEN,
sh. Snellen von Vo-
TURTPT.LI
(Galaktion), kalloqje«, 216
llenhoven
'I'uzr, 165, 219
VosFTTIMA
(AH Riza), 178
'l'YRKT,JA, 10-1, Ia-4, 16, 68, 179,
VRIONI
(Av.iz pashë), 199
181, 18±, 245, 249 (3 e 4)
VRIONI
(Hysen beg), nënprefek!
TYRQT E Ri, 3, 12, 15, 51, J03,
Tiranëe, 53
112, 172, 202
VRIONI
(Iljas beg), 189
TBll:.ATRI,
7
Vmoxr (Islam), nëkambës kryetari të
'l'HKELLA,
sh. Kthella
Komitetit të Kryengri(jes s_ë Juçut,
THUMANA,
259
15!l
Vnroxr (Nyz' het beg), 178
URFA në oilajet të Holepii, 62
VRJONI
(Omer pashë), 187
VRTONI
(Samf), shambelan i princ
V.\\ KA u, sli, Bakalli
Wiedit, 280
V ALIJ.\\8IT,
135, 137
VUÇITltRNI,
35
YAs.1 (Dom Mark)
[asuulliuir
Vlo-
VuçrrËRNI
(Hasan beg) , sh: Prish-
nës, 55
tina (Hasan beg)
V ATA (Kel), 242
VuçrrERNI
(Salih), drejiuer
arsimi
VAU I MATEH, 141
në Kni., 258
VitRLACI
(Shefqet beg), 187
VuçrrltBNI
(Shaban- Shevki), 38
VILA (Nuri), 271
Vuçn'RRNI
(Shaban - Sbevqet), 38
ViJÇITRRNIT
(Hoxha i), sh . Vuçitërui
VILA
(Xbafer Tefik), 38
V1LD \\Nl (Ha xhi}, 81 9
(Salih)
289


Wu:D
(Sofia
von),
mbretne,hë

i Eorçë«, ~09 10 213-4, 271
Shqipnia, 241, 168, 272
YPI (Ferid), 4, 49
Wnm (Wilhelm von), princ osë mbret
i Shqipnis,
202-3, 205-6,
20~,
ZADRIMA,
204
216, 227, 235, 238, 241, 245,
ZAVALANI
(Febim A.) kryuonjëa
i
254, 258, 260. 267-8, 271-2, 280
Klubit "Bashkim" tii Mana,tirit,
WIT,LTAM, 212
4, .5
ZAVALANI
(lzet beg), 110, 144, 27-1
XHAMI
(o Hami, o Çami)
(Eqrem
ZAVALANI
(Memdul, beg), 166, 195
agë), 42
ZEJMENI1
84.
XHAVIDr,
8
ZENEL aga i
Iballes, 187
XHAVID
pesha, kumanddr i ushtri,
ZENELI
(Osman), 2L
tyrke n.ë Kosovë; 51, 68
ZEZA, 249 (1 e 2)
XHEMAL
begu, sh, Mehmet - Xhemal
ZËRQANr,
112
begu
"ZGJIMI
I SHQIPËR.ISË",
ga,~tii, 45
XHE.MIJETI,
sh. "Bashkim e Për-
ZIJA (Jusuf),'.:)__kryetdr i Komitet·it tii
parim"
Kryengritjes së Jugut, 143, 151
XHEMIL
beu, 188
ZIL'l'A,TVEV (Kodrat e), 106
XHENAB - Anu.r (major), 273
ZOGOLLI
o Zoot (Ahmet . MuhU.r
XHEVDE'l'
begu, i dërque» qeverrillir
beg), 187, 245, 249 (3 e 4), 251-
tyrk për çoehtje t' alfabetit, 58
. 3, 296-61, 265-6
Xuuv xxt (Aleksandër), 218
ZOHl-tAB, 51
"ZOJA
E PAPËRLYEME",
,ht,ljpihkroja
Yr1 (Abdyl), 56, _58, ndihmës prefekt
e, Jeeuitvet në Shkodër; 2
2UO


GABIME PËR T'U QORTUE
fq{17)-
Kovaçi - q. Kavaçi.
,, 22, rr. .27: copa qi fillon këtu e vazhdon deri në gjysmën e fq.
23, asht vëre e Redaksis.
·
,, 28, rr. 3-4: do të radhiteshin me shkrola italike.
,, 34, rr. 39: shto: V. e M. M. Krus.
,, ~
rr. 3 e 24: Kovaçi - q. Kavaçi.
,, 38, rr. 33-4: Hasan Be - shto: Biçaku.
,, 39, rr. 10: Hadem: q. H. adern.
,,
,, ,, 39: shto: V. e M. M. Krus, qi, me gjasë, qe auktor
statutit.
,, 45, rr. 24: Babamrto - q. Babameto.
,, 47, rr. 27: Mruja - q. Kruja.
\\l,,
,, ~
rr.
3: Kovaçi - q. Kavaçi.
,,• 49, rr.
6: Hesejn - q. Hysejn.
,,
79, rr. 17: Kefik - q. Refik.
94, rr. 15: myerris - q. myderris.
,, 98, rr. 20: Mufid Beu - shto: Libohova.
23: Hasan Bën - shto: Prishtina.
" "
,, l 02, rr.
8: Hasan Beu - shto: Prishtina.
119, rr. 10: 200 - q. prej 200.
,, 120, rr. 36: çka - q. e ka.
,, 135, rr. 9: Muharrem efeniut - shto: Pengili:
,, 155,rr. 38: shto: V. e M. M. Krus.
,, 159, rr. 28: nevoja (1) --
q. nevoja
,,
,, ,, 29: Midat Beu - q. Midat Beu (1)
„ 165, rr. 40: (1) Tefik Mandiqi - q. Musa Qazirni
e Tifik Mandiqi.
,, 205, rr. 27: Zeneli - q. Zenel Kaleshi.
„ 225, rr. 20: Turhan Pasha - q. Turhan pashë Përmeti


•.